Je kunt lang naar een probleem kijken zonder te merken dat juist je manier van kijken je gevangenhoudt. Wat gebeurt er wanneer je niet nóg harder nadenkt, maar tijdelijk buiten je vertrouwde werkelijkheid stapt?
Een sjamaan doet precies dat. Hij verandert zijn bewustzijn, reist naar een andere werkelijkheid en ontmoet daar bijvoorbeeld spirituele helpers, dieren of voorouders. Sjamanisme opent zo een wereld waarin dromen, rituelen, natuur en geesten met elkaar verbonden zijn en de mens deel is van een levende werkelijkheid vol verbinding
1. Wat is sjamanisme?
Het woord sjamaan heeft zijn historische wortels in Noord-Azië en wordt verbonden met de taal van de Evenken. Vanuit Siberië raakte de term via Russische en Europese onderzoekers bekend en werd hij later veel breder toegepast.
Er bestaat echter niet één sjamanisme met één stichter, één leer en één heilig boek. Tradities die tegenwoordig sjamanistisch worden genoemd kunnen duizenden kilometers van elkaar verwijderd zijn en verschillende verhalen, rituelen, geesten en ideeën over de werkelijkheid hebben.
Een Siberische sjamaan is niet simpelweg dezelfde spirituele specialist als een ritueel genezer uit het Amazonegebied.
Toch keren bepaalde elementen in verschillende vormen vaak terug:
● doelbewust contact met een spirituele wereld;
● geesten, voorouders of spirituele helpers;
● dromen en visioenen;
● rituelen rond ziekte, dood en verandering;
● veranderde bewustzijnstoestanden;
● het zoeken naar kennis, kracht of heling;
● een onlosmakelijke relatie met dieren, planten en landschap.
De sjamaan beweegt daarbij tussen werelden. Hij bevindt zich op de grens van het zichtbare en het onzichtbare en brengt iets van de ene werkelijkheid naar de andere.
Dat laatste is belangrijk. De reis is niet het eindpunt.
→ De sjamaan vertrekt.
→ Hij betreedt een andere werkelijkheid.
→ Hij ontmoet wat zich daar aandient.
→ Hij zoekt kennis, kracht of heling.
→ En hij komt terug.
Voordat we duiken in waar hij of zij vandaan terugkeert, gaan we eerst kijken naar de verschillende plekken op de wereld waar sjamanistische tradities zijn ontstaan.
2. Waar ter wereld komt sjamanisme voor?
De term heeft zijn oorsprong in Siberië, maar praktijken die als sjamanistisch of sterk verwant worden beschreven komen in verschillende delen van de wereld voor. Juist de combinatie van herkenbare overeenkomsten en grote culturele verschillen maakt sjamanisme zo fascinerend.
We moeten daarom niet achteraf één universele spirituele leer construeren waarin iedere traditionele genezer eigenlijk hetzelfde doet. Iedere traditie ontstond binnen een eigen landschap, gemeenschap, geschiedenis en kosmologie.
A- Siberië en Noord-Azië
In Siberië vinden we de historische kern van het begrip. Bij verschillende volken onderhouden sjamanen relaties met geesten, voeren zij genezingsrituelen uit en zoeken zij tijdens bijzondere bewustzijnstoestanden kennis die voor hun gemeenschap van betekenis is.
Trommels, rituele kleding en dierensymboliek kunnen daarbij een belangrijke rol spelen. De trommel is niet alleen een muziekinstrument. Binnen de beleving van de sjamaan begeleidt hij de overgang van de gewone naar de andere werkelijkheid en kan hij symbolisch zelfs zijn voertuig worden.
B- Mongolië en Centraal-Azië
In Mongolië en delen van Centraal-Azië vinden we tradities waarin voorouders, natuurkrachten en spirituele wezens een belangrijke plaats innemen. Deze tradities hebben zich door de eeuwen heen ontwikkeld naast andere religieuze en culturele invloeden.
Dat laat iets belangrijks zien. Levende tradities staan niet stil. Ze bewegen mee met geschiedenis, samenleving en religieuze invloeden zonder noodzakelijk hun volledige identiteit te verliezen.
C- De Arctische gebieden
In Arctische samenlevingen is de afhankelijkheid van dieren, landschap en klimaat direct voelbaar. Daardoor krijgt de verhouding tussen mens en niet-menselijke natuur een andere betekenis dan in een moderne stad.
Een dier is voedsel, maar niet alleen voedsel. Jacht kan verbonden zijn met rituelen, regels, dankbaarheid en wederkerigheid. De mens ontvangt iets uit zijn omgeving en moet tegelijkertijd zijn verhouding tot die omgeving bewaken.
D- Noord- en Zuid-Amerika
Ook in verschillende inheemse culturen van Noord- en Zuid-Amerika spelen dromen, visioenen, planten, dieren, voorouders en spirituele heling een belangrijke rol.
Vooral uit het Amazonegebied kennen we tradities waarin rituele genezers werken met zang, planten, tabak en veranderd bewustzijn. Dat betekent niet dat iedere inheemse genezer of medicijnman automatisch een sjamaan is.
E- Hawaï en Polynesië
Ook in Polynesië, waaronder Hawaï, ontstonden spirituele tradities waarin de zichtbare wereld nauw verbonden was met voorouders, goddelijke krachten, natuur en een bezielde werkelijkheid. Rituele specialisten en genezers vervulden er verschillende functies binnen de gemeenschap.
Uit deze culturele omgeving komt ook Ho'oponopono voort, oorspronkelijk als praktijk rond het herstellen van verstoorde relaties binnen familie en gemeenschap. Huna heeft een andere geschiedenis en ontstond als moderne twintigste-eeuwse leer van Max Freedom Long.
Wat hier vooral relevant is, is het relationele wereldbeeld:
◆ mens en natuur;
◆ mens en gemeenschap;
◆ levenden en voorouders;
◆ zichtbare en spirituele werkelijkheid.
Die gebieden bestaan binnen zo'n wereldbeeld niet volledig los van elkaar.
En wanneer de werkelijkheid uit relaties bestaat, krijgt ook de persoon die tussen die verschillende werkelijkheden beweegt een bijzondere plaats.
3. Hoe wordt iemand sjamaan?
In een moderne samenleving zijn we gewend geraakt aan het idee dat je een beroep of opleiding kiest.
De traditionele sjamanistische roeping werkt vaak anders.
✦ Soms kies jij niet de weg.
✦ De weg kiest jou.
A- Dromen en visioenen
Een toekomstige sjamaan kan in een droom een voorouder, dier of geest ontmoeten. Eenzelfde figuur verschijnt steeds opnieuw. Er ontstaat een visioen of een ervaring die binnen de gemeenschap als roeping wordt herkend.
De droom is dan geen toevallige nachtelijke gebeurtenis.
Er wordt iets gevraagd.
B- Ziekte en crisis
In verschillende sjamanistische tradities vinden we verhalen waarin een toekomstige sjamaan eerst door ziekte, crisis of ontwrichting gaat.
Soms krijgt die ervaring het karakter van een symbolische dood. In visioenen wordt iemand uit elkaar gehaald, sterft hij of ondergaat hij een andere ingrijpende transformatie voordat hij terugkeert.
Daarin verschijnt een herkenbare beweging:
◇ de oude identiteit houdt niet langer stand;
◇ een grens wordt overschreden;
◇ de toekomstige sjamaan wordt veranderd;
◇ daarna keert hij terug met een andere taak.
Wat iemand tot dan toe was, blijkt niet voldoende voor wat hij moet worden.
C- Leren en initiatie
Een roeping alleen maakt iemand nog geen sjamaan.
Daarna begint het leren: rituelen, liederen, plantenkennis, verhalen, omgang met geesten, taboes en de kennis van de eigen gemeenschap.
De sjamaan leert bovendien omgaan met bijzondere ervaringen zonder erdoor te worden meegesleept.
Dat onderscheid is essentieel. Een bijzondere ervaring hebben is iets anders dan ermee kunnen werken.
En dat werk is traditioneel zelden alleen voor de sjamaan zelf bedoeld.
4. Wat doet een sjamaan voor andere mensen?
Moderne spiritualiteit draait gemakkelijk om het individu: mijn ontwikkeling, mijn inzicht, mijn heling, mijn bestemming.
Traditioneel sjamanisme is veel sterker met de gemeenschap verweven:
- Iemand wordt ziek.
- Een familie zoekt hulp.
- Er is een sterfgeval.
- Een gemeenschap staat voor een overgang.
- Een verhouding met de spirituele wereld is verstoord.
De sjamaan wordt ingeschakeld omdat er iets moet gebeuren.
Hij kan optreden als:
❖ genezer;
❖ raadgever of ziener;
❖ ritueel specialist;
❖ bemiddelaar tussen mensen en geesten;
❖ begeleider bij geboorte, dood en andere overgangen;
❖ hoeder en doorgever van traditionele kennis.
Daarmee krijgt de reis een ander karakter dan spiritueel avontuur. De sjamaan gaat op reis om iets terug te halen. Binnen de betreffende traditie kan dat bijvoorbeeld het volgende zijn:
✧ kennis;
✧ kracht;
✧ een aanwijzing;
✧ een verloren deel van iemand;
✧ herstel van een verstoorde relatie.
Hij reist misschien alleen, maar hij reist niet alleen voor zichzelf.
Dat wordt begrijpelijker wanneer we proberen te kijken naar de wereld zoals die zich binnen het sjamanistische wereldmodel kan tonen.
5. Wat ziet een sjamaan wanneer hij naar de wereld kijkt?
Een boom is een biologisch organisme. Een rivier is stromend water. Een wolf is een zoogdier.
Dat is allemaal waar.
Maar binnen een sjamanistisch wereldbeeld is daarmee niet alles gezegd.
Die realiteit bestaat uit relaties tussen mensen, voorwerpen, dieren, planten, plaatsen, voorouders en spirituele wezens. Dat raakt aan wat tegenwoordig vaak animisme wordt genoemd: wereldbeelden waarin ook niet-menselijke wezens en plaatsen bezieling, geest, persoon-zijn of een eigen handelingsvermogen kunnen bezitten.
Dat heeft invloed op de vragen die je in deze wereld stelt.
A- Van object naar relatie
Wanneer een rivier alleen water is, kun je vragen wat je ermee kunt doen.
Wanneer je met die rivier een relatie hebt, ontstaat daarnaast een andere vraag:
Hoe behoor ik mij tegenover haar te gedragen?
Hetzelfde kan gelden voor:
▪ dieren waarvan je leeft;
▪ planten die je gebruikt;
▪ land waarop je woont;
▪ plaatsen waaraan bijzondere betekenis wordt toegekend;
▪ voorouders met wie de relatie voortduurt.
De mens is niet de solist in een decor dat voor hem beschikbaar word gesteld. Hij bevindt zich midden in een netwerk van relaties.
B- Wederkerigheid
Wie alleen neemt, verstoort uiteindelijk een verhouding.
Daarom vinden we binnen sjamanistische en animistische tradities rituelen van dankbaarheid, toestemming, offer en wederkerigheid.
Dat hoeft niet alleen vanuit angst voor een boze natuur te ontstaan. Het kan iets fundamentelers uitdrukken:
" ik besta hier niet alleen... '
Dat is een heel ander wereldmodel dan een werkelijkheid die hoofdzakelijk uit afzonderlijke objecten wordt beschouwd
En wanneer ook de onzichtbare werkelijkheid relationeel is, kunnen daar eveneens ontmoetingen plaatsvinden.
6. Wie ontmoet de sjamaan in de onzichtbare wereld?
Wanneer de zichtbare werkelijkheid niet de volledige werkelijkheid is, zijn er binnen het sjamanistische wereldbeeld ook meer mogelijke relaties dan alleen die tussen levende mensen.
Voorouders verdwijnen niet noodzakelijk wanneer zij sterven.
Dieren zijn niet uitsluitend biologische organismen.
Een landschap kan een spirituele aanwezigheid hebben.
De sjamaan leert zich ook tot deze werkelijkheden te verhouden.
A- Voorouders
De dood verandert een relatie, maar beëindigt haar binnen veel tradities niet noodzakelijk.
Voorouders kunnen verschijnen in dromen en reizen, raad of bescherming geven en betrokken blijven bij de levende gemeenschap.
Dat betekent niet dat iedere voorouder automatisch wijs of vriendelijk is.
Ook de onzichtbare wereld kent ingewikkelde relaties.
B- Spirituele helpers
Een sjamaan kan werken met helpers die kennis, bescherming of kracht bieden. Zij verschijnen in verschillende vormen en kunnen gedurende langere tijd onderdeel worden van het sjamanistische werk.
Daarbij gaat het niet alleen om één spectaculaire ontmoeting.
De relatie zelf kan belangrijk worden.
C- Dieren
Dieren verschijnen als helpers, leraren of dragers van kracht. Binnen modern westers sjamanisme wordt vaak over krachtdieren gesproken.
Het idee dat dieren spirituele betekenis en kracht kunnen dragen is veel ouder dan die moderne term, maar de precieze betekenis verschilt per cultuur.
Het fascinerende zit in de omkering:
◈ wij zijn gewend dieren te bestuderen;
◈ binnen de sjamanistische ontmoeting kan het dier de mens iets leren.
Dat vraagt om een andere houding. Niet alleen kijken naar het dier, maar ook ervaren wat er gebeurt wanneer je het dier als een wezen met een eigen aanwezigheid tegemoet treedt.
D- Geesten en krachten
Niet alles wat de sjamaan ontmoet is vriendelijk.
Traditionele sjamanistische werkelijkheden kunnen ook gevaar, verstoring en onvoorspelbare krachten bevatten.
Daarin verschilt sjamanisme soms opvallend van moderne spiritualiteit waarin iedere bijzondere ervaring uiteindelijk liefdevol of positief moet blijken te zijn.
Sjamanisme kan rauwer zijn.
De andere werkelijkheid bestaat niet uitsluitend om het menselijke ego gerust te stellen.
Om haar te betreden, verandert de sjamaan daarom niet alleen wat hij denkt. Hij verandert de toestand van waaruit hij waarneemt.
7. Hoe verandert een sjamaan zijn bewustzijn?
De dagelijkse manier van waarnemen is uitstekend geschikt voor het dagelijkse leven.
Je steekt een straat over, voert een gesprek, maakt plannen en reageert op wat om je heen gebeurt.
Maar de sjamaan zoekt toegang tot iets wat binnen die gewone manier van waarnemen verborgen blijft.
Daarom verandert hij zijn bewustzijn.
Verschillende tradities gebruiken daarvoor verschillende middelen:
● repetitief trommelen;
● ratelen;
● zang;
● dans en beweging;
● vasten;
● afzondering;
● langdurige rituelen;
● slaap en dromen;
● psychoactieve planten.
Het populaire beeld waarin sjamanisme bijna automatisch met psychedelica wordt verbonden is daardoor veel te beperkt. Repetitief geluid, beweging, concentratie, dromen en ritueel zijn meestal de wegen naar niet-alledaagse bewustzijnstoestanden.
Binnen de sjamanistische beleving is zo'n bewustzijnsverandering niet simpelweg een interessant effect.
→ Het ritme verandert.
→ De gewone aandacht verschuift.
→ De vertrouwde werkelijkheid raakt verder weg.
→ Er wordt een deur geopend.
→ Achter die deur begint de reis.
Daarmee komen we bij een van de bekendste én meest intrigerende onderdelen van sjamanisme.
8. Wat gebeurt er tijdens een sjamanistische reis?
Een sjamanistische reis begint vaak met een bedoeling:
- Je neemt een vraag mee.
- Je zoekt een helper.
- Je zoekt kennis of heling.
- Je probeert iets terug te vinden wat verloren is gegaan.
Daarna verschuift je aandacht want:
- Een tunnel verschijnt.
- Een opening in de aarde.
- Een boom.
- Een landschap.
- Een wild dier
- Een mysterieus wezen.
Binnen de sjamanistische praktijk is het belangrijk dat je niet voortdurend probeert te bepalen wat er moet verschijnen.
Je ontmoet wat verschijnt.
A- Neem een echte vraag mee
Een vraag als wat is de bedoeling van mijn leven? is enorm.
Wanneer je vastloopt, kan een kleinere vraag veel krachtiger zijn:
◆ Wat zie ik niet in deze situatie?
◆ Wat heb ik nodig om deze stap te zetten?
◆ Wat houdt mij hier vast?
Je vertrekt zo met een richting.
Niet met het antwoord.
B- Het antwoord spreekt niet altijd in woorden
Misschien zegt een helper iets rechtstreeks.
Maar een antwoord kan ook verschijnen als:
✦ een dier;
✦ een landschap;
✦ een handeling;
✦ een voorwerp;
✦ een ontmoeting;
✦ iets wat juist opvallend afwezig blijft.
Stel dat je tijdens een reis een hert aan de rand van een rivier ziet. Het dier loopt niet weg en springt ook niet de rivier overmaar het staat stil, kijkt, kiest een plaats en steekt dan over.
Zo'n beeld hoeft je probleem niet voor je op te lossen.
Maar misschien herken je ineens iets.
Je dacht dat er maar twee mogelijkheden waren: onmiddellijk weglopen of springen.
Het hert laat een derde beweging zien:
→ eerst kijken;
→ dan kiezen;
→ dan gaan.
Daar ontstaat iets nieuws.
De ontmoeting heeft iets zichtbaar gemaakt wat binnen je gewone manier van denken nog niet bestond.
De vraag die dan komt is: waar reist de sjamaan eigenlijk naartoe?
9. Welke werelden bezoekt een sjamaan?
Binnen vooral het moderne westerse sjamanisme is de driedeling Onderwereld, Middenwereld en Bovenwereld bekend geworden. Het is een bruikbare kaart voor sjamanistische reizen, maar geen universele atlas die bij alle traditionele culturen precies hetzelfde voorkomt.
Binnen die kaart worden drie gebieden onderscheiden:
▽ de Onderwereld;
○ de Middenwereld;
△ de Bovenwereld.
A- De Onderwereld
De Onderwereld wordt vaak bereikt door af te dalen via een grot, boomwortel, bron, hol of andere opening.
Ondanks de naam is dit niet automatisch een hel.
Het landschap kan juist natuurlijk en levendig zijn en is binnen moderne reispraktijken een bekende plaats om spirituele helpers en dieren te ontmoeten.
B- De Middenwereld
De Middenwereld correspondeert met onze gewone werkelijkheid, maar omvat binnen het sjamanistische wereldbeeld ook spirituele aspecten die tijdens het dagelijkse bewustzijn niet zichtbaar zijn.
Je bezoekt dus niet noodzakelijk een totaal onbekende plaats.
Je ziet een bekende werkelijkheid anders.
C- De Bovenwereld
De Bovenwereld wordt vaak bereikt door omhoog te reizen. Een berg, boom, ladder, rookkolom of andere verticale doorgang kan de reiziger naar een andere laag van werkelijkheid brengen.
Ook daar worden leraren en helpers gezocht.
De drie werelden zijn geen doel op zichzelf.
De centrale vraag blijft ook in deze wereld:
Wat zoek je daar dat hier nodig is?
Die vraag wordt bijzonder belangrijk wanneer de reis draait om bijvoorbeeld ziekte of heling.
10. Hoe kijkt sjamanisme naar ziekte en heling?
Binnen het sjamanistische wereldbeeld is een mens geen geïsoleerd lichaam.
Hij bestaat in relaties met andere mensen, de gemeenschap, voorouders, natuur en spirituele krachten.
Daardoor kan ziekte binnen deze werkelijkheid ook worden begrepen als meer dan een lichamelijke verstoring. Er kan iets verloren zijn gegaan, een verhouding kan verstoord zijn of een ongewenste invloed kan aanwezig zijn.
De sjamaan vraagt daarom niet uitsluitend wat is er uit balans?
Hij kan ook vragen:
❖ Wat ontbreekt?
❖ Wat is verstoord?
❖ Wat moet worden hersteld?
❖ Welke relatie vraagt aandacht?
A- Iets verwijderen
Sommige vormen van sjamanistische heling richten zich op het verwijderen van een ongewenste spirituele invloed.
Zang, ritueel, adem, beweging, rook of andere handelingen kunnen onderdeel zijn van dat proces.
B- Iets terugbrengen
Andere vormen richten zich juist op iets wat ontbreekt.
Daaruit kennen we bijvoorbeeld het moderne begrip soul retrieval: het terughalen van iets van de persoon dat verloren is geraakt.
Die taal kan ook voor moderne mensen herkenbaar zijn:
Sinds dat gebeurde ben ik nooit meer helemaal mezelf geweest.
Binnen een sjamanistische werkelijkheid kan zo'n uitspraak meer zijn dan een metafoor. Er kan daadwerkelijk iets van de persoon verloren zijn geraakt dat moet worden teruggebracht.
C- Kracht herstellen
Ook spirituele en innerlijke kracht kan verloren of verzwakt raken. De relatie met een helper of dier kan dan worden hersteld.
De beweging is niet alleen:
Hoe krijg ik dit probleem weg?
Maar ook:
Wat heb ik nodig om weer verder te kunnen?
D- Relaties herstellen
Soms ligt de verstoring niet alleen binnen één mens. De verhouding met familie, gemeenschap, voorouders of omgeving vraagt aandacht.
Heling betekent dan herstel van verbinding en evenwicht.
Dat is een wezenlijk ander uitgangspunt dan de gedachte dat ieder probleem uitsluitend binnen het individu moet worden opgelost.
Sjamanistische heling hoeft daarbij niet tegenover moderne medische of psychologische behandeling te staan. Wanneer lichamelijke of psychische klachten professionele zorg vragen, blijft die zorg nodig. De sjamanistische betekeniswereld kan daarnaast een andere laag van ervaring, relatie en betekenis openen.
En een van de plaatsen waar die andere laag zich vanzelf aandient, is de droom.
11. Waarom zijn dromen zo belangrijk binnen sjamanisme?
Voor een sjamaan houdt de werkelijkheid niet op wanneer hij zijn ogen sluit.
Dromen kunnen ontmoetingsplaatsen zijn.
✧ Een voorouder verschijnt.
✧ Een dier roept iemand.
✧ Een toekomstige sjamaan krijgt een aanwijzing.
✧ Een onbekend landschap keert steeds terug.
✧ Een droom brengt kennis die overdag niet beschikbaar was.
Daarom begint droomwerk hier vanuit een andere houding.
Niet onmiddellijk:
Wat symboliseert dit?
Maar eerst:
Wat is hier gebeurd?
A- Dromen als ontmoeting
Wanneer je overleden vader in een droom tegenover je zit, hoef je binnen het sjamanistische wereldbeeld niet onmiddellijk te besluiten dat hij uitsluitend een symbool van je eigen herinneringen is.
Je staat open voor meer dan wat je nu van je vader denkt en weet. In het sjamanisme focus je niet op de symbolische betekenis maar op de huidige communicatie. In het geval van je vader bijvoorbeeld:
◇ Wat zei hij?
◇ Wat deed hij?
◇ Wat deed jij?
◇ Wat veranderde er tijdens de ontmoeting?
De relatie komt vóór de verklaring.
B- Dromen als roeping
Binnen sommige sjamanistische tradities kunnen dromen een rol spelen bij de roeping tot sjamaan. Iemand droomt bijvoorbeeld herhaaldelijk over:
- een voorouder
- een dier
- een spiritueel wezen
dat hem iets leert, een opdracht geeft of uitnodigt mee te gaan.
Wanneer zulke dromen binnen de traditie als betekenisvol worden herkend, kunnen ze worden gezien als een aanwijzing dat iemand geroepen wordt tot het sjamanistische pad.
Een bijzondere droom alleen maakt iemand uiteraard nog geen sjamaan.
C- Dromen als kennis
Dromen spreken vaak niet in de logische taal van het dagelijkse denken.
◈ Een deur.
◈ Een rivier.
◈ Een slang.
◈ Een onbekend kind.
◈ Een gestorven moeder die alleen haar hand uitsteekt.
Je hoeft zo'n beeld niet onmiddellijk kapot te verklaren.
Soms ontstaat betekenis pas wanneer je ermee blijft werken en ontdekt waar het beeld in je gewone leven voor staat.
D- Lucide dromen en bewust bewegen in de droom
Een lucide droom is een droom waarin je tijdens het dromen beseft dat je droomt. Daardoor ontstaat iets bijzonders: je bent niet alleen aanwezig in de droomwereld, maar beweegt er met meer bewustzijn in.
Voor sjamanistisch droomwerk is juist die actieve houding interessant.
Je kunt bijvoorbeeld:
→ blijven staan bij een wezen dat verschijnt;
→ een terugkerend dier iets vragen;
→ bewust een onbekende ruimte binnengaan;
→ luisteren in plaats van onmiddellijk de droom te veranderen;
→ onderzoeken wat de ontmoeting van jou vraagt.
Lucide dromen en sjamanistisch reizen zijn niet hetzelfde. Het zijn verschillende begrippen en tradities.
De verwantschap zit in de houding: bewust aanwezig blijven in een niet-alledaagse werkelijkheid en in relatie treden met wat zich daar aandient.
E- Nachtmerries als ontmoeting met wat je liever ontloopt
Ook een nachtmerrie hoeft binnen een sjamanistische benadering niet alleen een droom te zijn waaruit je zo snel mogelijk wilt ontsnappen.
Juist het angstaanjagende beeld kan aandacht vragen.
Misschien word je steeds achtervolgd door hetzelfde wezen. Je normale reactie is vluchten. Iedere nacht opnieuw.
Dan ontstaat een andere mogelijkheid.
Wat gebeurt er wanneer je niet opnieuw vlucht?
Misschien draai je je in de droom om. Misschien lukt dat tijdens een lucide droom. Misschien keer je later binnen droomwerk bewust naar de ervaring terug.
Dat betekent niet dat ieder monster een spirituele helper is of dat iedere nachtmerrie een boodschap bevat. Nachtmerries kunnen allerlei psychologische en lichamelijke oorzaken hebben.
Maar binnen de sjamanistische houding hoeft angst niet automatisch het einde van de ontmoeting te betekenen.
● Het oude patroon: iets angstaanjagends verschijnt → ik vlucht.
● Een nieuwe mogelijkheid: iets angstaanjagends verschijnt → ik blijf aanwezig → ik onderzoek wat er gebeurt.
Het beeld hoeft daardoor niet vriendelijk te worden.
Maar jij hebt iets veranderd.
En soms heeft een innerlijke verandering meer nodig dan begrijpen alleen. Dan kan een ritueel iets zichtbaar en voelbaar maken.
12. Waarom zijn rituelen zo belangrijk?
Mensen praten graag over verandering, trasformatie.
Een ritueel doet iets anders.
Het geeft verandering vorm:
- Iemand sterft.
- Een kind wordt geboren.
- Een levensfase eindigt.
- Iemand wordt ziek.
- Een gemeenschap ondergaat een klein verdriet.
- Iemand begint aan een nieuwe taak.
Je kunt begrijpen dat er iets veranderd is en tegelijkertijd merken dat een deel van jou nog in de oude werkelijkheid leeft.
Rituelen markeren de grens.
Ze kunnen bijvoorbeeld worden gebruikt rond:
✤ geboorte;
✤ dood;
✤ ziekte en herstel;
✤ initiatie;
✤ afscheid;
✤ bescherming;
✤ herstel van een verstoorde verhouding.
Een ritueel maakt iets lichamelijk, sociaal, symbolisch en, binnen de betreffende traditie, soms ook spiritueel werkelijk.
Daarin ligt een kracht die moeilijk volledig in woorden te vangen is.
Je kunt honderd keer tegen jezelf zeggen:
Ik laat dit achter me.
Maar je kunt ook een handeling verrichten die het afscheid tastbaar maakt.
◆ Je spreekt woorden uit.
◆ Je verbrandt iets.
◆ Je begraaft iets.
◆ Je geeft iets terug.
◆ Je steekt een vuur aan.
◆ Je markeert bewust dat een grens is gepasseerd.
Denken en ervaren zijn niet hetzelfde.
Soms verandert denken pas nadat de ervaring is veranderd.
En precies daarin wordt zichtbaar waarom sjamanisme zo'n bijzondere ingang kan bieden wanneer iemand steeds in hetzelfde patroon terechtkomt.
13. Hoe helpt sjamanisme oude patronen te doorbreken?
Stel dat je al maanden met dezelfde keuze rondloopt. Je analyseert haar tijdens het autorijden. Je bespreekt haar met vrienden. Je wordt 's nachts wakker en begint opnieuw.
Je denkt dat je steeds naar een oplossing zoekt.
Maar ondertussen herhaal je ongeveer dezelfde interne dialoog:
○ Wat als het mislukt?
○ Wat zullen anderen denken?
○ Misschien moet ik nog wachten.
○ Wat als ik de verkeerde keuze maak?
Meer denken betekent dan niet automatisch meer mogelijkheden.
Soms betekent het alleen meer van hetzelfde denken.
A- De sjamanistische onderbreking
Sjamanisme onderbreekt dat proces op een ongebruikelijke manier.
Je probeert de gedachte niet te winnen.
Je verlaat tijdelijk de manier van ervaren waarin die gedachte steeds terugkeert.
Je reist bijvoorbeeld met één vraag:
Wat zie ik niet?
Daarmee ontstaat ruimte voor iets wat niet door je bestaande redenering vooraf is geselecteerd:
❖ een beeld;
❖ een dier of spirituele helper;
❖ een onverwachte ontmoeting;
❖ een droom;
❖ een gevoel;
❖ een handeling.
Misschien begrijp je het onmiddellijk.
Misschien pas later.
B- Een nieuwe ervaring opent een andere mogelijkheid
Daar kan een sjamanistische reis iets betekenen voor persoonlijke groei. Wanneer je vastloopt, zie je vaak alleen de mogelijkheden die je al kent. Tijdens een reis kan onverwacht een beeld, ontmoeting of ervaring verschijnen die je op een heel ander idee brengt.
Je probleem is daarmee niet opgelost, maar je ziet misschien ineens een mogelijkheid die je eerder niet zag. Dat kan genoeg zijn om anders naar je situatie te kijken en in je gewone leven iets nieuws te proberen.
14. Wat betekent dat voor nieuw dromen, denken en doen?
Een sjamanistische reis wordt pas werkelijk interessant wanneer je terugkomt.
Je kunt tijdens een ritueel een indrukwekkend dier ontmoeten, een visioen krijgen of een intense droom hebben. Wanneer het uitsluitend een bijzonder verhaal wordt dat je later aan anderen vertelt, hoeft er in je gewone leven weinig te veranderen.
De vraag is:
Wat neem je mee terug en wat doe je er mee?
A- Nieuw dromen
Dromen betekent hier meer dan nachtelijke dromen.
Je bestaande wereldmodel bepaalt mede wat je voor mogelijk houdt. Wanneer een ervaring iets buiten die vertrouwde werkelijkheid laat zien, kan je verbeeldingskracht ruimte maken voor iets wat daarvoor nog niet bestond. Inspiratie, creativiteit of aangrenzende mogelijkheden.
Je kunt een andere toekomst zien voordat je haar leeft.
B- Nieuw denken
Daarna kan het heldere denken volgen.
Niet omdat iemand je dwingt een beperkende overtuiging door een positieve gedachte te vervangen, maar omdat je bestaande overtuiging niet meer het hele verhaal vertelt.
→ Ik heb maar twee keuzes.
→ Misschien bestaat er een derde mogelijkheid die ik nog niet heb onderzocht.
Dat is geen magische affirmatie.
Je werkelijkheid is rijker geworden.
C- Nieuw doen
Uiteindelijk moet iets daarvan zichtbaar kunnen worden in je dagelijks leven.
Bijvoorbeeld:
✓ een gesprek voeren;
✓ een grens stellen;
✓ een keuze onderzoeken;
✓ een afscheid markeren;
✓ een gewoonte onderbreken;
✓ iets proberen wat je eerder onmiddellijk afwees.
De sjamanistische ervaring neemt jouw verantwoordelijkheid niet over.
Ze kan een deur zichtbaar maken.
Jij moet er nog steeds doorheen lopen.
En daarmee ontstaat een brug tussen een eeuwenoude spirituele werkelijkheid en een moderne mens die misschien in een totaal andere wereld leeft.
15. Wat kan sjamanisme een moderne mens nog laten ervaren?
We leven in een wereld waarin enorme hoeveelheden informatie beschikbaar zijn. We kunnen ziekte op moleculair niveau onderzoeken, het brein bestuderen en binnen seconden kennis uit vrijwel ieder deel van de wereld oproepen.
Dat is indrukwekkend.
Maar informatie voorkomt niet dat mensen vastlopen want:
- We zijn in de rouw.
- We leven in eenzaamheid.
- We kennen angst en stress.
- We blijven hangen in pijnlijke patronen.
- We houden vast aan beperkende overtuigingen. Zelfs als we al beter weten.
- We weten soms heel goed wat er misgaat, maar veranderen toch niets.
- We kunnen het contact met onszelf, anderen of onze omgeving kwijtraken.
Daar kan een sjamanistische reis iets betekenen voor persoonlijke ontwikkeling. Wanneer je vastloopt, zie je vaak alleen de mogelijkheden die je al kent.
Tijdens een reis kan onverwacht een beeld, ontmoeting of ervaring verschijnen die je op een heel ander idee brengt. Je probleem is daarmee niet opgelost, maar je ziet misschien ineens een mogelijkheid die je eerder niet zag.
Dat kan genoeg zijn om anders naar je situatie te kijken en in je gewone leven iets nieuws te proberen.
▪ We herhalen relatiepatronen waarvan we weten dat ze ons pijn doen.
▪ We blijven soms jarenlang in situaties waarvan we rationeel begrijpen dat ze niet bij ons passen.
▪ We kunnen weten wat verstandig is en toch iets totaal anders doen.
Daar raakt sjamanisme iets dat verrassend tijdloos is.
A- Niet ieder probleem vraagt om meer analyse
Onze eerste reactie op onzekerheid is vaak meer rationeel denken:
◆ nog een argument;
◆ nog een scenario;
◆ nog een mening;
◆ nog een zoekopdracht.
◆ nog een advies.
Sjamanisme introduceert een totaal andere beweging en verander het perspectief vanwaaruit je kijkt.
Binnen het sjamanisme kan dat werkelijk betekenen dat je een andere werkelijkheid betreedt. Voor iemand die de metafysische aannames niet deelt, kan dezelfde beweging worden ervaren als een radicale verschuiving van perceptie en preceptie.
In beide gevallen gebeurt iets belangrijks:
het bekende verliest tijdelijk zijn alleenrecht.
B- Niet alles hoeft onmiddellijk opgelost te worden
Een droom kan raadselachtig blijven.
Een ritueel kan iets in beweging zetten zonder dat je het direct begrijpt.
Een beeld kan maanden later betekenis krijgen.
Een ontmoeting tijdens een reis kan zich niet onmiddellijk laten vertalen naar een praktische boodschap.
Sjamanisme laat ruimte voor het mysterie
Dat is misschien een van zijn aantrekkelijkste eigenschappen in een cultuur waarin bijna alles snel verklaard, opgelost en gecategoriseerd moet worden.
C- Je bent onderdeel van een levende wereld
Binnen het sjamanistische wereldmodel leeft de mens niet in een wereld die alleen uit levenloze dingen bestaat. Dieren, planten, landschappen, voorouders en spirituele wezens kunnen ieder een eigen aanwezigheid, kracht of betekenis hebben. De mens staat daar niet boven of buiten, maar maakt deel uit van hetzelfde levende geheel.
Dat betekent dat je omgeving niet alleen iets is wat je gebruikt of bekijkt. Je kunt ermee in relatie treden:
❖ een dier kan een leraar of spirituele helper zijn;
❖ een bijzondere plek kan kracht of betekenis dragen;
❖ een overleden voorouder kan nog steeds aanwezig zijn;
❖ planten en natuur kunnen met respect en wederkerigheid worden benaderd.
Voor een moderne mens kan juist dat een andere ervaring openen. In plaats van jezelf vooral als afzonderlijk individu te zien, ervaar je jezelf als onderdeel van een veel groter netwerk van relaties.
Sjamanisme nodigt daarmee niet alleen uit om anders naar de wereld te kijken, maar ook om je plaats ín die wereld anders te ervaren.
Ook sjamanisme zelf is met de tijd mee veranderd. Vooral in het Westen ontstonden nieuwe vormen waarin oude sjamanistische ideeën op een moderne manier werden toegepast.
16. Hoe ontstond modern westers sjamanisme?
In de twintigste eeuw groeide in Europa en Noord-Amerika de belangstelling voor sjamanistische tradities sterk.
Een belangrijke figuur daarin was de Amerikaanse antropoloog Michael Harner. Na antropologisch veldwerk en persoonlijke ervaringen in het Amazonegebied begon hij vanaf de jaren zeventig sjamanistische methoden aan westerlingen te onderwijzen.
In 1979 richtte hij het Center for Shamanic Studies op. Later ontstond daaruit de Foundation for Shamanic Studies. Zijn The Way of the Shaman verscheen in 1980.
Harner ontwikkelde Core Shamanism.
Daarin kregen onder andere een aantal elementen een centrale plaats:
● sjamanistisch reizen;
● doelbewuste verandering van bewustzijn;
● repetitief trommelen;
● contact met spirituele helpers;
● praktische ervaring boven alleen theoretische kennis.
Harner probeerde elementen die hij als universeel, bijna universeel of veelvoorkomend beschouwde los te maken van cultuurspecifieke ceremonies.
Dat heeft sjamanisme voor veel moderne westerlingen toegankelijk gemaakt.
Maar het heeft het ook veranderd.
Een traditionele sjamaan kan ingebed zijn in een specifieke taal, gemeenschap, geschiedenis, landschap en kosmologie. Een Nederlander die een workshop sjamanistisch reizen volgt, bevindt zich in een totaal andere culturele werkelijkheid.
Modern westers sjamanisme is daarom niet simpelweg eeuwenoud sjamanisme dat onveranderd naar het Westen is verhuisd.
Het is ook een moderne ontwikkeling en daar ligt een gevaar op de loer.
17. Wanneer gaat moderne belangstelling voor sjamanisme mis?
Juist omdat sjamanisme zo krachtig tot de verbeelding spreekt, kan het gemakkelijk worden geromantiseerd.
Een trommel, veer en droom over een wolf maken iemand nog geen sjamaan.
A- Wanneer andere culturen een spirituele voorraadkast worden
Rituelen, liederen, symbolen en heilige voorwerpen hebben een geschiedenis.
Ze behoren vaak tot levende gemeenschappen.
Wanneer iemand daar losse onderdelen uit haalt, ze opnieuw verpakt en vervolgens verkoopt als universele eeuwenoude wijsheid, kan de oorspronkelijke context verdwijnen.
B- Wanneer we de sjamaan idealiseren
De wijze sjamaan die volledig in harmonie met de natuur leeft en alle verloren geheimen van de mensheid kent is een aantrekkelijk beeld.
Het kan ook een projectie zijn.
Traditionele gemeenschappen bestaan uit mensen. Ook daar zijn conflicten, belangen, onzekerheid en verandering.
Een cultuur hoeft niet volmaakt te zijn om iets waardevols te bevatten.
C- Wanneer alles sjamanisme wordt
Niet iedere bijzondere ervaring is automatisch sjamanistisch.
◇ Een psychedelische ervaring is niet automatisch sjamanisme.
◇ Een droom over een beer maakt iemand niet automatisch tot sjamaan.
◇ Meditatie in het bos is niet vanzelf een sjamanistisch ritueel.
◇ Een sterk gevoel van verbondenheid met de natuur hoeft geen sjamanistische ervaring te zijn.
Wanneer ieder mysterieus, spiritueel of natuurlijk gevoel sjamanisme wordt genoemd, verliest het begrip uiteindelijk zijn inhoud.
D- Wanneer de sjamaan tot een wonderdokter word gemaakt
Respect voor sjamanisme vraagt ook dat we er geen onbeperkte macht aan toeschrijven.
Een sjamanistische reis kan bijvoorbeeld:
✓ een ervaring openen;
✓ een vraag veranderen;
✓ betekenis geven;
✓ een relatie herstellen binnen de beleefde werkelijkheid;
✓ een nieuwe mogelijkheid zichtbaar maken.
Maar een ritueel hoeft geen lichamelijke ziekte te genezen en een spirituele helper hoeft geen moeilijke beslissing voor je te nemen.
Juist wanneer we sjamanisme serieus nemen, hoeven we het niet groter te maken dan het is.
En dan blijft er een fascinerende vraag over: wat gebeurt er eigenlijk wanneer iemand werkelijk ervaart dat hij een andere werkelijkheid betreedt?
18. Wat ervaar je tijdens een sjamanistische reis?
Een sjamanistische reis kan voor degene die haar maakt volkomen werkelijk zijn.
❖ Een landschap wordt betreden.
❖ Een dier verschijnt.
❖ Een overleden familielid spreekt.
❖ Een helper geeft een aanwijzing.
❖ De reiziger komt terug met het gevoel dat er werkelijk iets is gebeurd.
Dat verdient het om eerst als ervaring serieus te worden genomen.
Pas daarna kunnen we verschillende manieren van begrijpen naast elkaar leggen.
A- Van binnenuit is het een ontmoeting
Binnen het sjamanistische wereldbeeld zijn spirituele helpers werkelijk aanwezig. De sjamaan kan tijdens een reis een voorouder, dier of ander spiritueel wezen ontmoeten dat kennis, bescherming of kracht biedt.
Ook een bijzondere plek kan een eigen geest of kracht hebben. De sjamaan probeert deze ontmoetingen niet alleen te begrijpen, maar bouwt een relatie op met de spirituele werkelijkheid die hij ervaart.
B- Van buitenaf kunnen we andere vragen stellen
Wetenschap kan andere aspecten onderzoeken.
Bijvoorbeeld:
○ wat repetitief ritme met aandacht en absorptie doet;
○ wat er tijdens veranderde bewustzijnstoestanden gebeurt;
○ hoe verwachtingen en cultuur ervaringen mede vormgeven;
○ hoe rituelen emotioneel en sociaal kunnen werken;
○ welke veranderingen mensen na zulke ervaringen rapporteren.
Dat zijn waardevolle vragen.
Maar ze beantwoorden niet automatisch de vraag wat een spirituele helper uiteindelijk is.
C- Verschillende verklaringen hoeven de ervaring niet uit te wissen
Stel dat iemand tijdens een reis zijn overleden moeder ontmoet.
Je kunt die ontmoeting vanuit verschillende perspectieven proberen te begrijpen:
◈ als een werking van geheugen;
◈ als verbeelding;
◈ als een droomachtig bewustzijnsproces;
◈ als een psychologische ervaring;
◈ als een werkelijke ontmoeting met de overleden moeder.
Die verklaringen zeggen niet hetzelfde.
Maar we hoeven de menselijke ervaring ook niet kleiner te maken omdat we haar oorsprong niet definitief kunnen vaststellen.
Soms is het zorgvuldigste antwoord eenvoudig:
we weten niet alles wat er over zulke ervaringen te weten valt.
En juist daar kan nieuwsgierigheid interessanter worden dan de haast om het mysterie dicht te verklaren.
19. Wat neem je uit een sjamanistische reis mee terug?
Een sjamanistische reis eindigt niet wanneer het trommelen stopt of wanneer je terugkeert uit de andere werkelijkheid. Wat je daar hebt ontmoet, gezien of ontvangen, krijgt betekenis wanneer je ermee terugkeert naar je gewone leven.
Misschien kreeg je een boodschap van een spirituele helper.
Misschien ontmoette je een dier dat je iets liet zien.
Misschien verscheen een voorouder, vond je iets wat je moest meenemen of kwam je terug met een beeld waarvan je de betekenis nog niet begrijpt.
A- Terugkeren hoort bij de reis
Binnen sjamanisme is terugkeren geen bijzaak. Je reist niet alleen om een bijzondere ervaring te hebben. Je brengt iets mee terug.
→ een boodschap;
→ een inzicht;
→ een beeld;
→ kracht of steun;
→ een vraag die verder onderzocht wil worden.
Soms is meteen duidelijk wat een ontmoeting betekent. Soms helemaal niet. Een beeld kan dagen of weken blijven doorwerken voordat je begrijpt waarom het zo'n indruk maakte.
B- Wat je ontmoet kan iets veranderen
Daar kan de reis betekenis krijgen voor persoonlijke groei. Wanneer je vastloopt en vastzit, zie je vaak alleen de mogelijkheden die je al kent. Tijdens een reis kan onverwacht een beeld, ontmoeting of ervaring verschijnen die je op een heel ander idee brengt.
Je probleem is daarmee niet automatisch opgelost. Maar je ziet misschien ineens een kans of aangrenzende mogelijkheid die je eerder niet zag.
❖ Je neemt een besluit dat je bleef uitstellen.
❖ Je kijkt anders naar een conflict.
❖ Je beseft dat je iets moet loslaten.
❖ Je voelt dat een bepaalde richting juist aandacht vraagt.
De reis heeft dan iets geopend. Wat je vervolgens met die ervaring doet, gebeurt in je gewone leven.
C- Niet alles hoeft onmiddellijk duidelijk te zijn
Sommige ervaringen vragen tijd. Je hoeft een ontmoeting met een dier, voorouder of spirituele helper niet meteen om te zetten in een sluitende verklaring.
✦ Je kunt erover schrijven, het tekenen of op een andere manier vormgeven.
✦ Je kunt er later opnieuw op terugkomen.
✦ Je kunt letten op dromen die erop volgen.
✦ Je kunt onderzoeken wat de ervaring in je dagelijks leven oproept.
Zo ontstaat een beweging die kenmerkend is voor sjamanistisch reizen: je vertrekt uit de gewone werkelijkheid, ontmoet iets in een andere werkelijkheid en keert ermee terug.
De reis is daarmee niet het eindpunt. Uiteindelijk gaat het ook om de vraag wat de ontmoeting in jouw leven in beweging brengt.
D- Wat kun je ermee doen in je dagelijks leven?
Wat je tijdens een sjamanistische reis ontvangt, krijgt pas echt betekenis wanneer je er in je gewone leven iets mee doet. Dat hoeft niet groot of spectaculair te zijn.
Een ontmoeting kan juist aanleiding geven tot een kleine, concrete verandering of beweging:
◆ Je voert een gesprek dat je al lange tijd uitstelde.
◆ Je stelt een grens die je eerder niet durfde te stellen.
◆ Je besteedt meer aandacht aan een relatie die belangrijk voor je is.
◆ Je keert terug naar een plek in de natuur die tijdens je reis betekenis kreeg.
◆ Je volgt een aanwijzing van een spirituele helper en onderzoekt wat die in je leven teweegbrengt.
Soms is de betekenis nog niet duidelijk. Dan kun je:
- De ervaring opschrijven, tekenen of op een andere manier vormgeven.
- Erover dromen.
- Erop mediteren.
- Tijdens een volgende sjamanistische reis opnieuw contact zoeken met een helper of voorouder.
Zo kan een enkele ontmoeting onderdeel worden van een langer proces.
Het gaat daarbij niet om blindelings uitvoeren wat je tijdens een reis hebt ervaren. Je blijft zelf verantwoordelijk voor de keuzes die je in je dagelijks leven maakt.
Een sjamanistische reis kan iets laten zien, een richting openen of een vraag meegeven, maar jij bent degene die ermee verder aan de slag gaat.
En daarmee komen we terug bij de vraag waarmee onze reis begon: wat kan er gebeuren wanneer je tijdelijk buiten je vertrouwde werkelijkheid stapt?
20. Tenslotte
Sjamanisme geeft een bijzonder antwoord op de vraag waarmee we begonnen: stap tijdelijk buiten je vertrouwde werkelijkheid, ontmoet wat zich daar aandient en neem iets mee terug. Voor de sjamaan kunnen dieren leraren zijn, voorouders aanwezig blijven en dromen kennis dragen. Dat mysterie hoeft niet eerst verklaard te worden om het serieus te nemen.
Misschien ligt juist daarin de kracht van sjamanisme. Je vertrekt met wat je kent, maar hoeft niet met hetzelfde terug te komen. Soms vind je een antwoord, soms een beeld of een nieuwe vraag. En soms begint een nieuwe weg simpelweg door even ergens anders te kijken.