Bewustzijn

Bewustzijn is het vermogen om iets te ervaren en daar in zekere mate besef van te hebben. Je ziet een boom, hoort muziek, voelt spanning in je lichaam, denkt aan morgen of merkt dat je verdrietig bent: al deze ervaringen maken deel uit van het bewustzijn.

Maar daarmee is nog niet verklaard wat bewustzijn zelf is.

Die vraag houdt filosofen, psychologen, neurowetenschappers en spirituele tradities al eeuwen bezig. We weten steeds meer over hersenprocessen die met bewuste ervaringen samenhangen, maar hoe uit lichamelijke processen een persoonlijke belevingswereld ontstaat, is nog altijd onderwerp van onderzoek en filosofische discussie.

Bewustzijn bevindt zich daardoor op een bijzonder kruispunt van wetenschap en menselijke ervaring.

1. Wat is bewustzijn?

Bewustzijn omvat zowel ervaringen van de buitenwereld als van de binnenwereld.

Van buiten komen bijvoorbeeld:

• licht en kleur;
• geluid;
• aanraking;
• geuren;
• beweging;
• andere mensen.

Van binnen kunnen we ons bewust worden van:

• gedachten;
• emoties;
• lichamelijke gewaarwordingen;
• herinneringen;
• verlangens;
• verwachtingen.

Toch zijn we ons niet voortdurend van al deze informatie bewust.

Op dit moment voel je bijvoorbeeld waarschijnlijk de kleding tegen je huid. Enkele seconden geleden was die gewaarwording misschien volledig buiten je aandacht.

Dat laat een belangrijk onderscheid zien:

iets kan aanwezig zijn zonder dat onze aandacht erop gericht is.

Bewustzijn en focus hangen daarom nauw met elkaar samen, maar zijn niet hetzelfde.

2. Welke eigenschappen horen bij bewustzijn?

Bewustzijn is geen enkelvoudig proces. Verschillende functies en ervaringen spelen een rol.

Denk aan:

• waarnemen;
• aandacht;
• alertheid;
• ervaren;
• denken;
• herinneren;
• voelen;
• jezelf herkennen als degene die iets ervaart;
• besef hebben van je omgeving.

In de filosofie wordt bewustzijn vaak onderzocht binnen de filosofie van de geest. Een belangrijke vraag is daarbij hoe lichamelijke processen in het brein zich verhouden tot subjectieve ervaringen.

Een neurowetenschapper kan bijvoorbeeld hersenactiviteit meten terwijl iemand naar de kleur rood kijkt.

Maar die meting is iets anders dan de persoonlijke ervaring van rood zien.

Dat verschil tussen meetbare hersenprocessen en subjectieve beleving maakt bewustzijn tot een van de ingewikkeldste vraagstukken rond de menselijke geest.

3. Wat is het verschil tussen bewustzijn en aandacht?

Bewustzijn en aandacht worden gemakkelijk door elkaar gehaald.

Aandacht bepaalt mede welk deel van alle beschikbare informatie op een bepaald moment belangrijk wordt.

Stel dat je in een druk café zit.

Je hoort stemmen, muziek, glazen en verkeer. Toch kun je een gesprek met één persoon volgen.

Plotseling hoor je ergens achter je je eigen naam.

Je aandacht verschuift onmiddellijk.

Dat laat zien dat onze beleving voortdurend wordt geselecteerd en georganiseerd.

Bewustzijn is dus geen camera

We nemen de werkelijkheid niet simpelweg volledig op.

Onze waarneming wordt onder andere beïnvloed door:

zintuigen → aandacht → eerdere ervaringen → verwachtingen → interpretatie

Daar ontstaat een belangrijke verbinding met perceptie.

Wat we bewust ervaren is niet alleen afhankelijk van wat er buiten ons gebeurt, maar ook van de manier waarop onze hersenen informatie verwerken en betekenis geven.

4. Hoe verhoudt bewustzijn zich tot het wereldmodel?

Iedereen ontwikkelt op basis van ervaringen verwachtingen over zichzelf, anderen en de wereld. Binnen Helder Dromen gebruiken we daarvoor het begrip wereldmodel.

Dat wereldmodel beïnvloedt mede waar iemand aandacht aan geeft en hoe gebeurtenissen worden geïnterpreteerd.

Twee mensen kunnen daardoor dezelfde situatie meemaken en toch iets anders ervaren.

Stel dat iemand tijdens een vergadering nauwelijks reageert.

De ene persoon denkt:

"Hij is niet geïnteresseerd."

Een ander:

"Misschien is hij moe."

Een derde:

"Misschien denkt hij eerst goed na voordat hij iets zegt."

De gebeurtenis is dezelfde.

De interpretaties verschillen.

Bewustzijn kan mogelijkheden toevoegen

Juist bewust worden van zo'n eerste interpretatie kan ruimte creëren:

gebeurtenis → automatische interpretatie → bewustwording → aangrenzende mogelijkheden

Niet:

"Mijn eerste interpretatie is fout."

Maar:

"Welke andere verklaringen zijn mogelijk?"

Zo kan bewustzijn bijdragen aan een rijker wereldmodel.

5. Wat gebeurt er in de hersenen bij bewustzijn?

Bewuste ervaringen hangen nauw samen met activiteit in de hersenen. Hersencellen communiceren onder andere via elektrische en chemische signalen.

Met een EEG kan elektrische activiteit die ontstaat door grote groepen zenuwcellen via de hoofdhuid worden gemeten. Daarin kunnen verschillende ritmische patronen worden onderscheiden.

Bekende frequentiegebieden zijn onder andere:

• delta – vooral prominent tijdens diepe slaap;
• theta – onder meer aanwezig tijdens bepaalde slaapfasen en verschillende cognitieve processen;
• alfa – vaak sterker tijdens ontspannen wakker zijn, vooral met gesloten ogen;
• bèta – veel voorkomend tijdens actief wakker zijn en mentale activiteit;
• gamma – snelle activiteit die onder andere wordt onderzocht in relatie tot informatieverwerking en waarneming.

Deze categorieën zijn nuttig voor onderzoek, maar moeten niet worden opgevat als afzonderlijke verdiepingen van bewustzijn.

Het brein produceert bovendien niet simpelweg één soort hersengolf tegelijk. Verschillende ritmes kunnen gelijktijdig voorkomen in verschillende hersengebieden.

6. Verandert bewustzijn tijdens slapen, dromen en meditatie?

Onze bewuste ervaring verandert sterk gedurende een etmaal.

Tijdens wakker zijn ervaren we meestal onze fysieke omgeving als belangrijkste werkelijkheid. Tijdens dromen kan een volledig andere ervaringswereld ontstaan.

Ook meditatie kan de manier veranderen waarop aandacht, gedachten en lichamelijke gewaarwordingen worden ervaren.

Slapen en dromen

Tijdens slaap doorlopen de hersenen verschillende slaapstadia. De verdeling van hersenactiviteit verandert daarbij.

Tijdens de REM-slaap komen levendige dromen relatief vaak voor, terwijl dromen ook buiten de REM-slaap kunnen optreden.

Bij lucide dromen ontstaat een bijzondere combinatie: iemand droomt en beseft tegelijkertijd dat de ervaring een droom is.

Daarmee vormt lucide dromen een interessant onderzoeksgebied voor bewustzijn, omdat eigenschappen van wakker bewustzijn en droombewustzijn gedeeltelijk samenkomen.

Meditatie

Ook meditatie wordt neurowetenschappelijk onderzocht. Afhankelijk van het type meditatie kunnen veranderingen worden gevonden in aandacht, hersenactiviteit en de manier waarop interne ervaringen worden verwerkt.

Dat betekent echter niet dat één specifieke hersengolffrequentie gelijkstaat aan één vast meditatief of spiritueel bewustzijnsniveau.

De werkelijkheid is complexer.

7. Wat betekenen alfa, theta en delta?

Rond hersengolven bestaan veel populaire ideeën. Vooral alfa, theta en delta worden regelmatig gekoppeld aan creativiteit, het onbewuste, spiritualiteit en persoonlijke groei.

Een deel daarvan heeft een wetenschappelijke basis, terwijl andere interpretaties vooral afkomstig zijn uit spirituele of therapeutische tradities.

Alfa

Alfa-activiteit wordt vaak sterker wanneer iemand ontspannen wakker is en de ogen sluit.

Dat maakt alfa interessant bij onderzoek naar aandacht en rust, maar het betekent niet automatisch dat alfa een toegangspoort tot het onbewuste is.

Theta

Theta-activiteit komt voor tijdens verschillende toestanden en processen, waaronder slaap en geheugenprocessen.

Meditatieonderzoek vindt eveneens veranderingen in theta-activiteit, afhankelijk van de persoon en meditatietechniek.

De gedachte dat alle diepgewortelde onbewuste programma's zich letterlijk "in theta" bevinden, is echter geen gangbare neurowetenschappelijke conclusie.

Delta

Delta-activiteit is sterk aanwezig tijdens diepe non-REM-slaap en hangt samen met processen die bij diepe slaap horen.

Spirituele tradities kunnen aan zulke diepe bewustzijnstoestanden andere betekenissen geven, bijvoorbeeld verbinding, eenheid of toegang tot diepere lagen van de geest.

Dat zijn waardevolle culturele en spirituele perspectieven, maar ze moeten worden onderscheiden van wat een EEG daadwerkelijk meet.

8. Bestaat er zoiets als universeel bewustzijn?

Naast wetenschappelijke theorieën bestaan filosofische en spirituele opvattingen waarin bewustzijn niet uitsluitend als product van individuele hersenen wordt beschouwd.

In verschillende tradities wordt gesproken over:

• universeel bewustzijn;
• kosmisch bewustzijn;
• eenheidsbewustzijn;
• collectief bewustzijn;
• non-duaal bewustzijn.

Daarbij wordt bewustzijn soms gezien als iets fundamenteels waarvan individuele ervaringen onderdeel zijn.

Ook binnen de filosofie bestaan theorieën waarin wordt onderzocht of bewustzijn fundamenteler kan zijn dan alleen een eigenschap van complexe hersenen.

Dat betekent niet dat het bestaan van een universeel bewustzijn wetenschappelijk is aangetoond.

Wetenschap en levensbeschouwing

Hier is onderscheid belangrijk.

1. Neurowetenschap vraagt:
   Welke hersenprocessen hangen samen met bewuste ervaringen?
2. Filosofie vraagt:
   Wat is bewustzijn uiteindelijk en hoe kan subjectieve ervaring bestaan?
3. Spirituele tradities kunnen vragen:
   Is individueel bewustzijn onderdeel van iets groters?

Deze vragen kunnen naast elkaar bestaan zonder dat het antwoord vanuit het ene domein automatisch als bewijs voor het andere wordt gebruikt.

9. Wat heeft bewustzijn met persoonlijke groei te maken?

Binnen persoonlijke groei krijgt bewustzijn een praktischere betekenis.

Een patroon waarop je geen zicht hebt, is moeilijk bewust bij te sturen.

Denk bijvoorbeeld aan een beperkende overtuiging:

"Ik ben niet goed genoeg."

Wanneer die gedachte volledig vanzelfsprekend voelt, kan zij ongemerkt invloed hebben op zelfbeeld, keuzes en gedrag.

Bewustwording voegt iets toe:

"Ik merk dat ik denk dat ik niet goed genoeg ben."

Dat lijkt een klein verschil, maar er ontstaat afstand tussen degene die iets ervaart en de gedachte die wordt ervaren.

Daar kunnen aangrenzende mogelijkheden verschijnen:

• Is deze gedachte altijd waar?
• Wanneer denk ik dit vooral?
• Welke ervaringen passen er niet bij?
• Wat gebeurt er wanneer ik de gedachte geloof?
• Welke andere interpretatie is mogelijk?

Bewustzijn verandert daarmee niet automatisch een patroon.

Maar het kan wel mogelijkheden zichtbaar maken die binnen een automatische reactie buiten beeld bleven.

10. Hoe hangen bewustzijn, verbeelding en creativiteit samen?

Bewustzijn is niet uitsluitend gericht op wat er op dit moment werkelijk aanwezig is.

Mensen kunnen zich ook iets voorstellen dat er niet is.

We kunnen:

• herinneringen opnieuw beleven;
• toekomstige situaties visualiseren;
• verschillende scenario's bedenken;
• dromen;
• fantaseren;
• nieuwe combinaties maken.

Daar raakt bewustzijn aan creativiteit en visualiseren.

Verbeelding maakt het mogelijk om een aangrenzende mogelijkheid eerst mentaal te verkennen voordat deze in werkelijkheid bestaat.

Dat betekent niet dat alles wat we ons voorstellen werkelijkheid kan worden.

Maar veel menselijke verandering begint wel met het vermogen om iets te kunnen voorstellen wat nog niet de huidige werkelijkheid is.

11. Tenslotte

Bewustzijn behoort tot de meest fundamentele en tegelijkertijd moeilijkste onderwerpen rond de menselijke ervaring.

We weten dat bewuste ervaringen nauw verbonden zijn met hersenactiviteit. We weten dat aandacht, slaap, dromen, emoties, herinneringen en verwachtingen onze beleving beïnvloeden. Tegelijk bestaat er nog geen algemeen aanvaarde verklaring die volledig uitlegt waarom hersenprocessen gepaard gaan met een persoonlijke innerlijke ervaring.

Daarnaast hebben filosofische en spirituele tradities hun eigen ideeën ontwikkeld over bewustzijn, het onbewuste en de mogelijke verbondenheid tussen individu en werkelijkheid.

Juist daarom is het belangrijk deze perspectieven niet gedachteloos door elkaar te halen — maar ook niet noodzakelijk tegenover elkaar te zetten.

Voor persoonlijke groei ligt er nog een andere betekenis.

Bewustzijn maakt het mogelijk om op te merken hoe een ervaring wordt geïnterpreteerd.

En zodra een interpretatie zichtbaar wordt, kan er iets naast verschijnen:

waarneming → interpretatie → bewustwording → aangrenzende mogelijkheden → rijker wereldmodel

Bewustzijn geeft daarmee niet automatisch het juiste antwoord.

Het kan wel zichtbaar maken dat het eerste antwoord niet altijd het enige mogelijke antwoord is.