Spiritueel materialisme

Spiritualiteit kan gericht zijn op innerlijke rust, bewustwording, zingeving, verbondenheid en persoonlijke groei. Mensen mediteren, lezen spirituele boeken, volgen retraites of verdiepen zich in religieuze, filosofische en mystieke tradities om zichzelf en het leven beter te begrijpen.

Maar juist binnen die zoektocht kan een bijzondere paradox ontstaan. Spiritualiteit kan niet alleen helpen om bestaande patronen en overtuigingen losser te maken, maar ook gebruikt worden om een nieuwe identiteit op te bouwen.

Ik ben spiritueel.

Ik ben verder dan anderen.

Ik heb iets begrepen wat anderen nog niet zien.

De Tibetaanse boeddhistische leraar Chögyam Trungpa maakte deze valkuil bekend onder de naam spiritueel materialisme. Zijn scherpe observatie was dat het ego zelfs spirituele kennis en ervaringen kan gebruiken om zichzelf opnieuw zekerheid en betekenis te verschaffen.

Spiritueel materialisme ontstaat wanneer spiritualiteit iets wordt waarmee we ons zelfbeeld bevestigen, beschermen of bijzonder maken.

1. Wat is spiritueel materialisme?

Het woord materialisme verwijst hier niet in de eerste plaats naar geld of materiële bezittingen.

Het gaat om de neiging iets te willen verzamelen, bezitten of toe-eigenen.

Binnen spiritualiteit kunnen dat bijvoorbeeld zijn:

• kennis en wijsheid;
• bijzondere ervaringen;
• spirituele methoden;
• opleidingen en initiaties;
• contact met bepaalde leraren;
• spirituele titels en identiteiten;
• overtuigingen over het eigen bewustzijnsniveau.

Daar hoeft op zichzelf niets mis mee te zijn. Spirituele kennis verzamelen of een bijzondere ervaring koesteren is niet automatisch spiritueel materialisme.

De verhouding ertoe is belangrijker.

Heb ik een spirituele ervaring gehad, of heb ik die ervaring nodig om te bewijzen wie ik ben?

2. Wat bedoelde Chögyam Trungpa ermee?

Chögyam Trungpa maakte het begrip vooral bekend met zijn boek Cutting Through Spiritual Materialism.

Zijn waarschuwing was subtiel.

Iemand kan oprecht proberen minder gehecht te raken aan ego, status en identiteit, terwijl die spirituele zoektocht ongemerkt een nieuw project van hetzelfde ego wordt.

Je wilt dan misschien steeds:

• meer inzicht;
• meer bewustzijn;
• diepere meditatie;
• bijzondere ervaringen;
• een hoger spiritueel niveau.

Zelfs het verlangen om het ego kwijt te raken kan onderdeel worden van dat proces.

Het ego trekt spirituele kleding aan

Daarin zit de paradox van spiritueel materialisme.

Ik heb mijn ego overstegen.

kan zelf een manier worden om je boven anderen te plaatsen.

Ik ben nergens meer aan gehecht.

kan iets worden waarop je bijzonder trots bent.

En:

Ik heb de waarheid gevonden.

kan uiteindelijk net zo beperkend worden als de overtuigingen die je tijdens je spirituele zoektocht probeerde los te laten.

Trungpa's kritiek was daarom niet gericht tegen spiritualiteit.

Hij liet zien hoe moeilijk het is te herkennen wanneer het zoeken naar bevrijding zelf een nieuwe vorm van gehechtheid wordt.

3. Hoe ontstaat een spiritueel ego?

Spiritueel materialisme ontstaat meestal niet bewust.

Iemand begint misschien te mediteren omdat hij rust zoekt. Een ander ontdekt sjamanisme, yoga, Taoïsme of mystiek vanuit oprechte nieuwsgierigheid. Weer iemand beleeft een intense spirituele ervaring die zijn wereldmodel ingrijpend verandert.

Daarna ontstaat gemakkelijk een nieuw zelfbeeld.

Ik ben iemand die dit begrijpt.

Een ervaring wordt een overtuiging.

De overtuiging wordt een identiteit.

En de identiteit moet vervolgens beschermd worden.

Het spirituele ego is nog steeds een ego

Het zogenaamde spirituele ego is daarom geen afzonderlijk soort ego.

Het is dezelfde menselijke behoefte aan identiteit, eigenwaarde, zekerheid en erkenning, maar nu uitgedrukt in spirituele termen.

In plaats van:

Ik ben succesvoller dan jij

kan het worden:

Ik ben bewuster dan jij.

In plaats van status te ontlenen aan bezit of opleiding kan iemand status ontlenen aan spirituele kennis, bijzondere ervaringen of contact met bepaalde leraren.

Juist omdat woorden als bewustzijn, wijsheid en verlichting positief klinken, kan deze vorm van vergelijking moeilijk herkenbaar zijn.

4. Hoe kun je spiritueel materialisme herkennen?

Er bestaat geen eenvoudige test. Bovendien betekent één van onderstaande kenmerken niet automatisch dat iemand spiritueel materialistisch bezig is.

Het gaat vooral om patronen.

A - Kennis verzamelen

Boeken lezen en tradities bestuderen kan waardevol zijn. Maar kennis kan ook een verzameling worden waarbij het volgende inzicht belangrijker wordt dan wat de bestaande kennis met je leven doet.

B - Ervaringen verzamelen

Hetzelfde kan gebeuren met retraites, ceremonies, meditatie, rituelen en andere bijzondere ervaringen.

Na iedere ervaring ontstaat dan snel behoefte aan de volgende.

Spiritualiteit krijgt trekken van consumptie.

C - Jezelf met anderen vergelijken

Een subtieler signaal ontstaat wanneer spiritualiteit een rangorde wordt:

• Zij is nog niet zover.
• Hij zit nog volledig in zijn ego.
• Zij heeft een lagere energie.
• Ik ben verder in mijn bewustzijn.

Een spiritueel wereldmodel kan dan steeds minder ruimte bieden voor andere interpretaties van de werkelijkheid.

D - Identificatie met spirituele rollen

Ook labels als healer, sjamaan, yogi, coach, lichtwerker of spiritueel leraar kunnen onderdeel worden van iemands identiteit.

Zo'n benaming is niet automatisch problematisch.

De vraag is eerder: wat gebeurt er wanneer het label wordt betwijfeld of wegvalt?

5. Wat is het verschil met spiritual bypassing?

Spiritueel materialisme ligt dicht bij een ander begrip: spiritual bypassing.

Toch betekenen ze niet hetzelfde.

Bij spiritueel materialisme wordt spiritualiteit gebruikt om het zelfbeeld te versterken of beschermen.

Bij spiritual bypassing worden spirituele ideeën of praktijken gebruikt om pijnlijke psychologische of menselijke ervaringen te vermijden.

Iemand kan bijvoorbeeld verdriet niet willen voelen omdat:

Alles gebeurt met een reden.

Boosheid onderdrukken omdat:

Ik moet in liefde blijven.

Of schadelijk gedrag van een ander accepteren omdat:

Dit is blijkbaar mijn karma.

Spirituele overtuigingen kunnen oprecht zijn en tóch gebruikt worden om iets anders niet onder ogen te hoeven zien.

Daar raken beide begrippen elkaar.

Spiritualiteit kan een deur openen naar diepere ervaring, maar spirituele taal kan ook worden gebruikt om juist niet te hoeven ervaren wat er werkelijk speelt.

6. Waarom is moderne spiritualiteit hiervoor gevoelig?

Spirituele kennis is tegenwoordig bijzonder toegankelijk.

Boeken, podcasts, sociale media, retraites, opleidingen, ceremonies, coaching en online programma's maken het mogelijk om in korte tijd met tientallen tradities en methoden kennis te maken.

Dat biedt enorme mogelijkheden.

Maar spiritualiteit kan daardoor ook onderdeel worden van een cultuur waarin voortdurend iets nieuws moet worden ontdekt, ervaren of verbeterd.

• Nog een methode.
• Nog een opleiding.
• Nog een doorbraak.
• Nog een betere versie van jezelf.

Het gevaar zit niet in het aanbod zelf. Een retraite of opleiding veroorzaakt geen spiritueel materialisme.

Het wordt interessant wanneer de gedachte ontstaat:

Als ik dit ook heb gedaan, ben ik eindelijk waar ik moet zijn.

Persoonlijke groei verandert dan ongemerkt in permanente zelfoptimalisatie.

7. Hoe kijken spirituele tradities hiernaar?

De term spiritueel materialisme komt van Trungpa, maar waarschuwingen tegen spirituele gehechtheid en trots zijn veel ouder.

A - Boeddhisme

Binnen het boeddhisme speelt gehechtheid een belangrijke rol. Ook gehechtheid aan ideeën, identiteit en spirituele verworvenheden kan een obstakel worden.

De paradox is duidelijk: zelfs het verlangen naar verlichting kan iets worden waaraan iemand zich vastklampt.

B - Taoïsme

Binnen het Taoïsme vinden we een andere maar verwante beweging.

Wijsheid ontstaat niet noodzakelijk door steeds meer te verzamelen of beheersen. Natuurlijkheid, eenvoud en loslaten spelen een belangrijke rol.

De Tao kan niet worden verzameld als kennis of worden bezeten als een spirituele prestatie.

C - Mystieke tradities

Ook binnen christelijke mystiek, soefisme en andere contemplatieve tradities bestaan waarschuwingen tegen spirituele trots.

Nederigheid betekent daarbij niet jezelf minderwaardig maken.

Het kan juist betekenen dat je erkent dat de werkelijkheid, God, het goddelijke of het mysterie groter blijft dan jouw begrip ervan.

8. Betekent spirituele groei dat het ego moet verdwijnen?

Niet noodzakelijk.

Dat hangt sterk af van wat met ego wordt bedoeld en vanuit welke spirituele of psychologische traditie je kijkt.

Psychologisch gezien hebben mensen een zelfbeeld en identiteit nodig om in de wereld te functioneren.

Binnen sommige spirituele tradities ligt de nadruk daarom niet op het vernietigen van het ego, maar op het doorzien van onze identificatie ermee.

Dat onderscheid is belangrijk.

• Je kunt een identiteit hebben zonder te geloven dat die identiteit je volledige wezen beschrijft.
• Je kunt een overtuiging hebben en toch erkennen dat je wereldmodel onvolledig kan zijn.
• Je kunt een bijzondere ervaring hebben zonder daaruit te concluderen dat jij bijzonderder bent dan anderen.

Dat vraagt eerder mentale flexibiliteit dan het uitwissen van het zelf.

9. Wat betekent spiritueel materialisme voor persoonlijk meesterschap?

Persoonlijk meesterschap vraagt om zelfkennis en zelfreflectie.

Daar hoort ook de bereidheid bij om onze mooiste overtuigingen te onderzoeken.

Niet alleen:

Is mijn spiritualiteit waar?

maar ook:

Wat doet deze overtuiging met mij?

Geeft zij mij meer openheid of juist meer zekerheid?

Maakt zij mij nieuwsgieriger naar andere mensen of plaats ik hen sneller in categorieën?

Helpt mijn spirituele ontwikkeling mij dichter bij authentiek zijn te komen of ontstaat er een nieuw spiritueel zelfbeeld waaraan ik moet voldoen?

Ook het kwantummodel kan een nieuw hokje worden

Binnen Helder Dromen is dit een belangrijke waarschuwing.

Een wereldmodel kan worden verruimd doordat iemand mogelijkheden buiten het bekende gaat onderzoeken. Het kwantummodel opent vanuit een spiritueel perspectief juist ruimte voor een werkelijkheid die groter kan zijn dan wat iemand momenteel voor mogelijk houdt.

Maar ook daarvan kan iemand opnieuw een gesloten overtuigingssysteem maken.

Ik weet nu hoe de werkelijkheid werkelijk werkt.

Dan is het oude hokje misschien verlaten, maar staat er alweer een nieuw hokje omheen.

Persoonlijk meesterschap vraagt daarom niet alleen om openstaan voor nieuwe mogelijkheden.

Het vraagt ook om de mogelijkheid open te houden dat je huidige verklaring van die mogelijkheden opnieuw onvolledig kan zijn.

10. Kan mystiek bestaan zonder haar te bezitten?

Juist hier wordt spiritueel materialisme interessant voor mystiek.

Iemand kan tijdens meditatie, natuurbeleving, synchroniciteit of een andere spirituele ervaring een diepe verbondenheid ervaren.

Misschien wordt dat ervaren als contact met God, bewustzijn, het universum of een bron die groter is dan jezelf en tegelijkertijd in jou leeft.

Zo'n ervaring kan diep betekenisvol zijn.

Maar vervolgens ontstaat een keuze.

Je kunt proberen haar vast te houden, verklaren en tot onderdeel van je identiteit maken.

Of je kunt erkennen:

Dit heeft mij diep geraakt en ik weet niet volledig wat het was.

Dat tweede vraagt vertrouwen.

Een bron kun je niet bezitten

Wanneer iemand een bron ervaart die groter is dan zichzelf, ontstaat bijna vanzelf een paradox.

Zodra die bron iets wordt waarmee het ego zichzelf bijzonder maakt, wordt het grotere opnieuw gebruikt voor het kleinere.

Misschien vraagt mystiek daarom niet:

Hoe kan ik dit bezitten?

maar:

Hoe laat ik mij hierdoor raken?

Dat is een wezenlijk andere beweging.

11. Tenslotte

Spiritueel materialisme betekent niet dat er iets mis is met spirituele kennis, meditatie, rituelen, leraren, retraites of bijzondere ervaringen.

Het betekent zelfs niet dat je geen spirituele identiteit mag hebben.

Chögyam Trungpa wees op iets subtielers.

Alles wat bedoeld is om ons vrijer te maken, kan uiteindelijk opnieuw iets worden waaraan we ons vastklampen.

Zelfs spiritualiteit.

En daarin schuilt misschien de grootste ironie van spiritueel materialisme.

Ook het herkennen ervan kan opnieuw een reden worden om jezelf bijzonder te vinden:

Gelukkig doorzie ík mijn spirituele ego.

Daarom bestaat er waarschijnlijk geen definitief punt waarop iemand kan zeggen:

Nu heb ik dit probleem opgelost.

Zelfkennis blijft bewegen.

Je wereldmodel blijft veranderen.

Je kunt nieuwe mogelijkheden ontdekken en later opnieuw ontdekken dat ook die mogelijkheden slechts een deel van een veel grotere werkelijkheid waren.

Persoonlijk meesterschap betekent dan niet dat je uiteindelijk alle antwoorden bezit.

Het kan juist betekenen dat je steeds minder antwoorden nodig hebt om jezelf bijzonder, veilig of compleet te voelen.

Je mag leren.

Je mag twijfelen.

Je mag bijzondere ervaringen hebben.

Je mag diep geloven.

En je mag geraakt worden door iets wat je niet volledig kunt verklaren.

Misschien begint spirituele volwassenheid niet wanneer je het mysterie eindelijk hebt doorgrond, maar wanneer je niet langer nodig hebt dat het mysterie bevestigt wie jij denkt te zijn.