Autonomie

Autonomie betekent dat je in voldoende mate kunt ervaren dat je keuzes en handelingen werkelijk van jezelf zijn. Het gaat om richting geven aan je leven vanuit wat je belangrijk vindt, terwijl je tegelijkertijd verbonden blijft met andere mensen en rekening houdt met de werkelijkheid waarin je leeft.

Autonomie betekent daarom niet dat je niemand nodig hebt. Een autonoom mens kan samenwerken, advies aannemen en afhankelijk zijn van anderen zonder automatisch zijn eigen stem te verliezen.

Binnen persoonlijk meesterschap raakt autonomie aan een fundamentele vraag:

In hoeverre leef ik vanuit mijn eigen waarden en keuzes, en in hoeverre word ik geleid door verwachtingen en overtuigingen die ik nauwelijks meer onderzoek?

1. Wat is autonomie?

Het woord autonomie is afgeleid van Griekse woorden die verwijzen naar zelf en wet of regel. In brede zin gaat het over zelfbepaling.

Binnen de psychologie betekent autonomie niet dat iemand vrij is van alle invloeden. Mensen worden gevormd door opvoeding, cultuur, relaties, lichamelijke mogelijkheden, maatschappelijke omstandigheden en eerdere ervaringen.

De vraag is vooral hoe iemand zich tot die invloeden verhoudt.

Een keuze kan sterk beïnvloed zijn door familie of cultuur en toch als eigen worden ervaren. Omgekeerd kan iemand formeel alle keuzevrijheid hebben en zich toch gevangen voelen in verwachtingen van anderen.

Autonomie gaat daarom niet alleen over keuze hebben, maar ook over jezelf herkennen in de keuze die je maakt.

2. Is autonomie hetzelfde als onafhankelijkheid?

Nee. Dit is een belangrijk onderscheid.

• Onafhankelijkheid gaat vooral over de mate waarin je anderen nodig hebt.
• Autonomie gaat over de mate waarin je zelf richting kunt geven en je keuzes als eigen ervaart.

Een persoon kan dus afhankelijk én autonoom zijn. Iemand kan bijvoorbeeld dagelijks praktische hulp nodig hebben en tegelijkertijd zeer zelfstandig beslissen hoe hij zijn leven wil inrichten.

Andersom kan iemand financieel en praktisch volledig onafhankelijk zijn, maar vrijwel iedere belangrijke keuze laten bepalen door status, sociale druk of behoefte aan goedkeuring.

Autonomie binnen verbondenheid

Mensen zijn sociale wezens. We beïnvloeden elkaar voortdurend.

Gezonde autonomie kan daarom samengaan met:

• luisteren naar anderen;
• advies aannemen;
• hulp vragen;
• grenzen stellen;
• rekening houden met consequenties;
• compromissen sluiten;
• ruimte laten voor de autonomie van anderen.

Autonomie is dus niet hetzelfde als: ik doe wat ik wil.

3. Waarom is autonomie belangrijk voor persoonlijk meesterschap?

Persoonlijk meesterschap veronderstelt dat iemand in enige mate richting kan geven aan zijn eigen ontwikkeling.

Wanneer beslissingen vrijwel automatisch worden bepaald door verwachtingen van buitenaf, ontstaat weinig ruimte voor persoonlijke waarden, intentie en authentiek zijn.

Autonomie creëert die ruimte.

Dat betekent overigens niet dat een autonome keuze per definitie afwijkt van wat anderen willen. Je kunt bewust precies dezelfde keuze maken als je ouders, partner of omgeving.

Het verschil zit in de vraag:

Sta ik hier zelf achter of heb ik nooit onderzocht of ik iets anders zou kunnen kiezen?

Daar raakt autonomie rechtstreeks aan zelfleiderschap.

4. Hoe ontwikkelt autonomie zich?

Autonomie begint zich al vroeg in het leven te ontwikkelen. Kinderen worden aanvankelijk sterk geleid door ouders en verzorgers en krijgen geleidelijk meer mogelijkheden om zelf te kiezen, fouten te maken en verantwoordelijkheid te dragen.

Ook bij volwassenen blijft autonomie in ontwikkeling.

Een nieuwe relatie, ander werk, ouderschap, verlies of een belangrijke levensverandering kan oude vanzelfsprekendheden opnieuw ter discussie stellen.

Autonomie als psychologische basisbehoefte

Binnen de zelfdeterminatietheorie van psychologen Edward Deci en Richard Ryan wordt autonomie gezien als een van drie fundamentele psychologische basisbehoeften:

1. autonomie – ervaren dat je handelen voldoende vrijwillig is;
2. competentie – ervaren dat je effectief kunt handelen;
3. verbondenheid – betekenisvolle verbinding met anderen ervaren.

Dat is interessant omdat autonomie en verbondenheid hier nadrukkelijk geen tegenpolen zijn.

Een mens kan behoefte hebben aan beide.

5. Hoe kan je wereldmodel je autonomie beperken?

Iedereen ontwikkelt overtuigingen over zichzelf, anderen en hoe het leven hoort te verlopen. Samen maken zulke overtuigingen deel uit van het wereldmodel.

Sommige gedachten worden zo vanzelfsprekend dat ze nauwelijks meer als overtuiging worden herkend:

• Zo hoort het.
• Iemand zoals ik doet zoiets niet.
• Ik mag mijn familie niet teleurstellen.
• Voor mezelf kiezen is egoïstisch.

Niet iedere sociale regel of loyaliteit is een beperkende overtuiging. Rekening houden met anderen kan juist voortkomen uit bewust gekozen waarden.

Het wordt anders wanneer een overtuiging mogelijkheden bij voorbaat afsluit.

Van vanzelfsprekendheid naar mogelijkheid

Autonomie hoeft dan niet te beginnen met rebellie.

Tussen:

“Ik moet altijd doen wat anderen van mij verwachten.”

en:

“Ik trek me niets meer van anderen aan.”

ligt een veel groter gebied.

Een aangrenzende mogelijkheid kan bijvoorbeeld zijn:

“Ik kan serieus luisteren naar wat anderen vinden en daarna onderzoeken wat ik zelf belangrijk vind.”

Zo ontstaat ruimte voor nieuwe ervaringen. Daardoor kan een beperkende overtuiging veranderen in een meer helpende overtuiging en wordt tegelijkertijd het wereldmodel ruimer.

6. Welke rol spelen persoonlijke waarden en intentie?

Persoonlijke waarden kunnen richting geven aan autonome keuzes.

Vrijheid, verbondenheid, zekerheid, avontuur, zorgzaamheid, creativiteit of authenticiteit kunnen bijvoorbeeld allemaal belangrijk zijn. Maar waarden kunnen ook met elkaar botsen.

Een verlangen naar vrijheid kan botsen met verantwoordelijkheid. Authenticiteit kan spanning opleveren met harmonie. Zekerheid kan concurreren met avontuur.

Autonomie betekent niet dat zulke dilemma's verdwijnen.

Het betekent dat iemand ze bewust kan onderzoeken.

Van waarde naar richting

Intentie kan vervolgens helpen om een waarde in een richting te vertalen.

Wie bijvoorbeeld verbondenheid belangrijk vindt, kan de intentie hebben beter te luisteren. Wie autonomie belangrijk vindt, kan zich voornemen vaker bewust te onderzoeken waarom hij ergens mee instemt.

Intentie vormt daarmee een brug tussen wat iemand belangrijk vindt en hoe iemand probeert te handelen.

7. Kunnen emoties autonomie beperken?

Emoties hebben voortdurend invloed op keuzes. Angst, schuldgevoel, schaamte, liefde, enthousiasme en behoefte aan erkenning kunnen allemaal meespelen.

Maar een emotionele keuze is niet automatisch minder autonoom.

Iemand kan bijvoorbeeld bewust iets opgeven uit liefde voor een ander. Dat kan juist volledig passen bij zijn persoonlijke waarden.

Het wordt anders wanneer gedrag structureel wordt gestuurd door bijvoorbeeld angst voor afwijzing zonder dat iemand die invloed nog herkent.

Emotionele intelligentie kan helpen om onderscheid te maken tussen:

• wat iemand voelt;
• wat die emotie mogelijk betekent;
• welke behoefte ermee samenhangt;
• welke reactie automatisch ontstaat;
• en wat iemand uiteindelijk wil doen.

Een emotie hoeft daarbij niet eerst te verdwijnen.

Autonomie kan juist betekenen dat angst aanwezig is en iemand tóch een bewust gekozen stap zet.

8. Wat betekent autonomie vanuit spiritueel perspectief?

Binnen spirituele tradities kan autonomie een diepere vraag oproepen:

Van waaruit maak ik eigenlijk mijn keuzes?

Daarmee verschuift de aandacht van alleen wat wil ik? naar het onderzoeken van verlangens, automatische gedachten, ego, intuïtie en bewustzijn.

Meditatie, yoga, rituelen en andere contemplatieve praktijken kunnen binnen verschillende tradities manieren zijn om die innerlijke processen bewuster waar te nemen.

De eigen wil en een dieper zelf

Sommige spirituele stromingen maken onderscheid tussen het alledaagse ego en een dieper zelf, innerlijke wijsheid of bewustzijn. Wat daarmee precies wordt bedoeld, verschilt per traditie.

Dit zijn spirituele en filosofische opvattingen, geen wetenschappelijk vastgestelde structuren van de menselijke geest.

Toch stellen ze een interessante vraag voor persoonlijk meesterschap: is iedere sterke wens automatisch een vrije keuze?

Ook intuïtie kan hierin een rol spelen. Een intuïtief gevoel kan als richtinggevend worden ervaren zonder dat het daarom onfeilbaar is. Rationeel denken kan vervolgens helpen zo'n gevoel vanuit andere perspectieven te onderzoeken.

9. Waar liggen de grenzen van autonomie?

Niemand is volledig autonoom.

We kiezen niet:

• waar en wanneer we geboren worden;
• onze volledige genetische aanleg;
• alle omstandigheden uit onze jeugd;
• wat andere mensen doen;
• iedere maatschappelijke of economische mogelijkheid;
• alles wat ons in het leven overkomt.

Werkelijke beperkingen bestaan.

Maar daarnaast bestaan grenzen die vooral binnen het wereldmodel als vaststaand worden ervaren.

Juist het verschil daartussen is interessant.

Een aangrenzende mogelijkheid is geen belofte dat alles mogelijk is. Het is een manier om te onderzoeken of naast de bekende mogelijkheden nog iets anders bestaat.

Binnen de spirituele visie van Helder Dromen kan een steeds ruimer wereldmodel uiteindelijk ook vanuit het kwantummodel worden benaderd. Dit kwantummodel beschrijft een spiritueel perspectief op mogelijkheden en moet duidelijk worden onderscheiden van kwantumfysica als natuurwetenschap.

10. Tenslotte

Autonomie betekent niet dat je losstaat van anderen. Het betekent evenmin dat je voortdurend je eigen zin moet doordrijven.

We leven tussen andere mensen, binnen omstandigheden die we maar gedeeltelijk zelf hebben gekozen. Juist daarin ontstaat de vraag hoeveel ruimte er is om bewust richting te geven.

Zelfkennis kan zichtbaar maken wat je belangrijk vindt. Persoonlijke waarden geven richting. Emoties leveren informatie. Intentie kan helpen die richting concreter te maken. Zelfleiderschap gaat vervolgens over het handelen binnen die werkelijkheid.

Autonomie begint daardoor lang niet altijd met een grote levensbeslissing.

Soms begint zij met het ontdekken dat naast “zo hoort het” nog een andere vraag mogelijk is:

“Wat kies ik wanneer ik hier werkelijk zelf over nadenk?”