Taoïsme is een Chinese filosofische en religieuze traditie met een geschiedenis van meer dan tweeduizend jaar. Centraal staat het begrip Tao of Dao, meestal vertaald als de Weg. Die eenvoudige vertaling vertelt echter maar een deel van het verhaal. De Tao verwijst naar de natuurlijke orde en het proces waardoor alles ontstaat, verandert en weer verdwijnt.
Een van de bekendste teksten van het taoïsme, de Tao Te Ching, begint niet voor niets met de gedachte dat de Tao die volledig in woorden kan worden uitgedrukt niet de blijvende Tao is. Daarmee wordt direct een belangrijk kenmerk van het taoïsme zichtbaar: de werkelijkheid is groter dan de begrippen waarmee wij haar proberen te begrijpen.
Taoïsme draait daarom niet alleen om kennis. Het gaat ook om waarnemen, ervaren en leven in overeenstemming met de natuurlijke beweging van het bestaan. Begrippen als Tao, Wu Wei, yin en yang, eenvoud, natuurlijkheid, leegte en qi geven verschillende ingangen tot die levensvisie.
Tegelijkertijd is het belangrijk om taoïsme niet terug te brengen tot één filosofische methode. Door de eeuwen heen ontstonden verschillende filosofische, religieuze en praktische tradities, met eigen teksten, rituelen, meditatievormen en ideeën over gezondheid en innerlijke ontwikkeling.
1. Tao: de Weg die niet volledig benoemd kan worden
Het begrip Tao vormt het hart van het taoïsme. Het Chinese dao betekent letterlijk zoiets als weg, pad of manier, maar binnen het taoïsme krijgt het begrip een veel ruimere betekenis.
De Tao kan worden gezien als de natuurlijke Weg waarlangs het bestaan zich ontvouwt. Alles ontstaat, verandert en vergaat binnen deze voortdurende beweging.
Daarmee is de Tao niet eenvoudig een godheid die buiten de wereld staat en bepaalt wat er moet gebeuren. Ook is het geen natuurwet die je in één definitie kunt vastleggen.
Juist het ongrijpbare karakter ervan is belangrijk.
In de Tao Te Ching, traditioneel toegeschreven aan Laozi, wordt voortdurend gebruikgemaakt van paradoxen en beelden om naar iets te verwijzen wat zich moeilijk rechtstreeks laat beschrijven.
De Tao wordt bijvoorbeeld verbonden met:
- water dat zich aanpast zonder zijn natuur te verliezen;
- leegte die juist bruikbaar maakt;
- zachtheid die hardheid kan overwinnen;
- eenvoud voordat de mens alles in categorieën verdeelt;
- de natuurlijke beweging waarin ontstaan en verdwijnen elkaar afwisselen.
De bedoeling is niet om de Tao intellectueel volledig te beheersen. Het gaat er eerder om haar werking te herkennen in het leven en je eigen handelen daarop af te stemmen.
2. Wu Wei: handelen zonder te forceren
Een van de bekendste taoïstische begrippen is Wu Wei. Letterlijk kan wu wei worden vertaald als niet-handelen of niet-doen. Dat heeft regelmatig tot het misverstand geleid dat taoïsme passiviteit zou aanmoedigen.
Wu Wei betekent echter niet dat je niets meer doet.
Het verwijst naar handelen zonder onnodige dwang of forceren.
Een handeling kan veel energie kosten omdat we tegen omstandigheden, onszelf of het natuurlijke verloop van een proces ingaan. Wu Wei stelt daar een andere vorm van handelen tegenover: eerst goed waarnemen wat een situatie vraagt en vervolgens handelen met de kracht en timing die daarbij passen.
Water is daarvoor een klassieke taoïstische metafoor. Water probeert niet koste wat kost een rechte lijn te volgen. Wanneer het een obstakel ontmoet, beweegt het eromheen, eroverheen of zoekt het een andere opening. Toch bereikt het uiteindelijk zijn bestemming.
Wu Wei gaat daarom onder andere over:
- gevoel voor timing;
- niet meer ingrijpen dan noodzakelijk is;
- ruimte laten voor processen die zichzelf kunnen ontwikkelen;
- flexibel reageren op veranderende omstandigheden;
- handelen zonder voortdurend vanuit controle te forceren.
Dat principe speelt niet alleen een rol in het persoonlijke leven. In klassieke taoïstische teksten wordt Wu Wei ook toegepast op bestuur en leiderschap. Een goede leider hoeft niet voortdurend alles te regelen. Soms ontstaat juist orde wanneer mensen en processen voldoende ruimte krijgen om zich op een natuurlijke manier te ontwikkelen.
3. Yin en yang: tegenstellingen die elkaar nodig hebben
Yin en yang behoren tot de bekendste begrippen uit het Chinese denken en spelen ook binnen het taoïsme een belangrijke rol.
Yin wordt traditioneel geassocieerd met eigenschappen als donker, koel, ontvangend, stil en naar binnen gericht. Yang wordt verbonden met licht, warmte, activiteit, beweging en naar buiten gericht zijn.
Het belangrijkste is echter niet de afzonderlijke betekenis van yin of yang.
Het gaat om hun relatie.
Yin en yang zijn geen absolute tegenstanders waarvan één kant moet winnen. Ze bestaan dankzij elkaar en veranderen voortdurend in elkaar.
Dat herkennen we overal:
- dag wordt nacht en nacht wordt weer dag;
- activiteit vraagt uiteindelijk om rust;
- inademen wordt gevolgd door uitademen;
- groei wordt afgewisseld met perioden van stilstand;
- kracht kan zachtheid nodig hebben en zachtheid kan kracht bevatten.
Vanuit deze gedachte betekent balans niet dat alles permanent in een perfecte verhouding moet blijven.
Balans is dynamisch.
De verhouding tussen yin en yang verandert voortdurend, afhankelijk van omstandigheden en natuurlijke cycli. Het taoïsme richt zich daarom niet op het stilzetten van verandering, maar op het leren herkennen van de beweging erin.
4. Natuurlijkheid en harmonie
Een ander belangrijk begrip binnen het taoïsme is ziran, dat vaak wordt vertaald als natuurlijkheid, spontaniteit of dat wat uit zichzelf zo is.
Het sluit aan bij een fundamentele taoïstische gedachte: niet alles hoeft voortdurend door menselijke wil te worden gevormd.
De natuur is daarbij een belangrijke inspiratiebron.
Een boom hoeft niet verteld te worden wanneer hij moet groeien. Water hoeft niet te bedenken hoe het naar beneden stroomt. De seizoenen worden niet door haast versneld.
Daarmee zegt het taoïsme natuurlijk niet dat mensen nooit plannen mogen maken of dat iedere natuurlijke impuls automatisch verstandig is. Het wijst vooral op de spanning die kan ontstaan wanneer menselijke verlangens en systemen steeds verder verwijderd raken van natuurlijke processen.
Eenvoud krijgt daarom een belangrijke plaats.
Minder kunstmatige behoefte, minder overdaad en minder geforceerd ingrijpen kunnen ruimte maken voor een natuurlijkere verhouding tot het bestaan.
De mens wordt binnen deze visie niet gezien als iemand die boven de natuur staat, maar als onderdeel ervan.
5. De mens als onderdeel van een groter geheel
Deze verbondenheid heeft grote gevolgen voor het taoïstische mensbeeld.
Wij bestaan niet los van onze omgeving. Ons lichaam, onze levensenergie, andere mensen, de natuur en de grotere processen waarin we leven beïnvloeden elkaar voortdurend.
Dat verklaart ook waarom taoïstische teksten regelmatig waarschuwen tegen overdaad.
Te veel verlangen kan nieuwe verlangens creëren. Te veel controle kan juist weerstand oproepen. Te veel activiteit kan leiden tot uitputting. En voortdurend streven naar meer kan ervoor zorgen dat iemand niet meer ziet wat er al aanwezig is.
Daartegenover staan kwaliteiten als:
- eenvoud;
- bescheidenheid;
- zachtheid;
- niet-oordelen;
- flexibiliteit;
- matiging;
- verbondenheid.
Dit betekent niet dat een taoïstisch leven zonder ambitie of ontwikkeling zou moeten zijn. De nadruk ligt eerder op de vraag waaruit die beweging ontstaat.
Komt ze voort uit voortdurende ontevredenheid en dwang, of ontwikkelt ze zich op een manier die past bij de omstandigheden en de eigen natuur?
6. Qi, lichaam en taoïstische praktijken
Taoïsme is niet uitsluitend een filosofie van ideeën. Binnen verschillende taoïstische tradities ontstonden ook praktijken waarin lichaam, ademhaling, aandacht en qi een belangrijke plaats innemen.
Qi, ook geschreven als chi, is een complex Chinees begrip dat vaak wordt vertaald als levensenergie of vitale energie. Binnen traditionele Chinese opvattingen verwijst het naar de dynamische energie of levenskracht die door mens en natuur beweegt.
In verschillende taoïstische tradities ontwikkelden zich praktijken rond onder meer:
- meditatie;
- ademhaling;
- lichamelijke beweging;
- visualisatie;
- het cultiveren van qi;
- innerlijke alchemie.
Ook praktijken die tegenwoordig internationaal bekend zijn, zoals qigong en bepaalde vormen van tai chi, zijn sterk beïnvloed door Chinese ideeën over balans, qi en harmonie.
Daarbij is het belangrijk filosofische begrippen en moderne gezondheidsclaims niet automatisch met elkaar gelijk te stellen. Taoïstische ideeën over qi behoren tot een traditionele Chinese visie op lichaam en kosmos en zijn niet zonder meer hetzelfde als begrippen uit de moderne natuurwetenschappen of geneeskunde.
7. Filosofisch en religieus taoïsme
Bij taoïsme wordt in het Westen vaak vooral gedacht aan Laozi, de Tao Te Ching en een filosofie van eenvoud en meebewegen.
Maar het taoïsme heeft ook een omvangrijke religieuze geschiedenis.
In de loop van de Chinese geschiedenis ontstonden georganiseerde taoïstische tradities met tempels, priesters, rituelen, godheden, heilige teksten en religieuze gemeenschappen.
Binnen religieuze vormen van taoïsme bestaan onder andere tradities rond:
- rituelen en ceremonies;
- verering van godheden en voorouders;
- meditatie en innerlijke cultivatie;
- gezondheid en levensverlenging;
- harmonie tussen mens, gemeenschap en kosmos;
- taoïstische kosmologie.
Ook ideeën over onsterfelijkheid spelen binnen bepaalde historische taoïstische stromingen een rol. Dat begrip heeft verschillende betekenissen gekregen, van lichamelijke levensverlenging tot spirituele transformatie en het overstijgen van de gewone menselijke bestaanswijze.
Het is daarom eigenlijk te beperkt om te spreken over het taoïsme alsof het één onveranderlijke leer is.
Het is een traditie die zich gedurende meer dan tweeduizend jaar heeft ontwikkeld en waarin filosofie, religie, mystiek, ritueel en lichamelijke praktijken elkaar op verschillende manieren ontmoeten.
8. Laozi, de Tao Te Ching en Zhuangzi
Twee teksten zijn bijzonder belangrijk geworden voor het begrijpen van het klassieke taoïstische denken: de Tao Te Ching en de Zhuangzi.
De Tao Te Ching wordt traditioneel toegeschreven aan Laozi. De tekst bestaat uit korte, vaak raadselachtige passages over de Tao, Wu Wei, leiderschap, eenvoud, verlangen, zachtheid en de beperkingen van menselijke kennis.
De Zhuangzi heeft een ander karakter. De tekst gebruikt verhalen, humor, dialogen, vreemde gebeurtenissen en paradoxen om vaste overtuigingen ter discussie te stellen.
Een belangrijk thema is de beperktheid van ons perspectief.
Wat vanuit het ene standpunt vanzelfsprekend lijkt, kan vanuit een ander perspectief volledig veranderen. Onze begrippen van nuttig en nutteloos, goed en slecht, succes en mislukking zijn minder absoluut dan we vaak denken.
Daarmee ontstaat een belangrijke taoïstische houding:
niet onmiddellijk denken dat jouw manier van kijken de enige mogelijke werkelijkheid is.
Dat maakt ruimte voor flexibiliteit, verwondering en een veel minder krampachtige verhouding tot verandering.
9. Taoïsme in de moderne wereld
Hoewel het taoïsme uit een heel andere historische en culturele wereld komt, zijn veel van zijn vragen verrassend actueel.
- Hoe gaan we om met voortdurende verandering?
- Hoeveel kunnen we werkelijk controleren?
- Wanneer moeten we handelen en wanneer juist wachten?
- Wat gebeurt er wanneer verlangen naar steeds meer ons natuurlijke ritme gaat bepalen?
- En hoe vinden we balans tussen inspanning en herstel?
Juist in een samenleving waarin snelheid, prestaties, informatie en controle een grote rol spelen, biedt het taoïsme een interessant tegenperspectief.
Dat betekent niet dat een filosofie van meer dan tweeduizend jaar oud simpelweg kan worden omgezet in een moderne methode tegen stress. Daarmee zouden we de rijkdom van de traditie tekortdoen.
De waarde ligt dieper.
Taoïsme stelt fundamentele vragen over onze verhouding tot controle, verandering, natuur, verlangen, handelen en niet-handelen. Het laat zien dat kracht niet altijd hard hoeft te zijn, dat leegte waarde kan hebben en dat niet iedere vooruitgang ontstaat door harder te duwen.
10. Tenslotte
Taoïsme is veel meer dan het bekende beeld van meegaan met de stroom. Het is een omvangrijke Chinese filosofische en religieuze traditie waarin de verhouding tussen mens, natuur en kosmos centraal staat. Begrippen als Tao, Wu Wei, yin en yang, ziran en qi laten verschillende kanten zien van dezelfde fundamentele gedachte: het leven bestaat uit voortdurende verandering en de mens staat niet buiten die beweging, maar maakt er deel van uit.
Daarmee biedt het taoïsme geen eenvoudig stappenplan voor het leven. Het nodigt juist uit tot een andere manier van kijken. Niet alles hoeft onmiddellijk benoemd, gecontroleerd of veranderd te worden. Soms is het belangrijker eerst waar te nemen wat zich daadwerkelijk ontvouwt, de natuurlijke verhoudingen te herkennen en pas daarna te bepalen welke beweging passend is.
Misschien is dat uiteindelijk een van de meest kenmerkende inzichten van het taoïsme: wijsheid ontstaat niet alleen door steeds meer over het leven te weten, maar ook door gevoeliger te worden voor de Weg waarlangs het leven zichzelf voortdurend beweegt.
