Sluit je ogen en denk aan een plek waar je jaren geleden bent geweest. Misschien verschijnt er een beeld. Misschien hoor je een stem, voel je de temperatuur of weet je eenvoudig hoe de ruimte eruitziet zonder haar werkelijk voor je te zien. En soms gebeurt er iets merkwaardigers: er verschijnt een detail waar je helemaal niet bewust naar zocht.
Dit is het fascinerende terrein van imaginatie. Het vermogen om innerlijk te ervaren wat niet rechtstreeks door de buitenwereld wordt aangeboden. Imaginatie kan bewust worden opgeroepen, maar ze kan je ook verrassen. Beelden, herinneringen, emoties, lichamelijke gewaarwordingen en associaties kunnen zich verbinden en nieuwe mogelijkheden zichtbaar maken.
Precies op die grens — tussen wat je bewust bedenkt en wat onverwacht in je verschijnt — ligt de bijzondere kracht van imaginatie.
1. Wat is imaginatie eigenlijk?
Imaginatie wordt gemakkelijk vertaald als verbeelding, maar het begrip is breder dan alleen iets voor je geestesoog zien. Binnen de psychologie wordt vaak gesproken over mental imagery: een innerlijke zintuiglijke ervaring zonder dat de bijbehorende prikkel op dat moment rechtstreeks vanuit de buitenwereld binnenkomt.
Imaginatie kan daardoor verschillende vormen aannemen:
◆ een gezicht of landschap innerlijk zien;
◆ een stem, melodie of geluid in gedachten horen;
◆ aanraking, beweging, warmte of kou voorstellen;
◆ een geur of smaak oproepen;
◆ een gesprek innerlijk beleven;
◆ een emotionele sfeer of lichamelijke reactie ervaren.
Niet iedereen doet dat even levendig. Sommige mensen zien haarscherpe innerlijke beelden, terwijl anderen nauwelijks bewust visueel kunnen imagineren. Onderzoek naar aphantasia heeft die verschillen extra zichtbaar gemaakt. Bovendien is imaginatie multisensorisch: innerlijk zien is maar één mogelijkheid.
Wat imaginatie zo interessant maakt, is dat je innerlijke wereld geen simpele kopie van de buitenwereld is. Perceptie, geheugen, emoties, verwachtingen en associaties leveren materiaal waarmee iets kan ontstaan wat er uiterlijk op dat moment niet is.
Daardoor kan imaginatie bestaand materiaal ook op onverwachte manieren opnieuw verbinden.
En zodra dat gebeurt, wordt de vraag interessant waar die beelden eigenlijk vandaan komen.
2. Waar komen beelden uit je innerlijke wereld vandaan?
Stel dat ik je vraag een oude houten deur te imagineren. Misschien zie je donkerbruin hout. Een ander ziet afgebladderde groene verf. Iemand anders ziet nauwelijks iets, maar voelt dat de deur zwaar is. Weer iemand hoort de scharnieren kraken.
Die verschillen ontstaan niet uit het niets:
→ Je hebt in je leven duizenden deuren gezien.
→ Sommige zijn verbonden met herinneringen.
→ Je hebt verwachtingen over hoe oud hout eruitziet.
→ Woorden als oud en hout roepen associaties op.
→ Je stemming kan mede bepalen welke sfeer ontstaat.
Neurowetenschappelijk onderzoek laat zien dat mentale beeldvorming deels gebruikmaakt van processen en hersennetwerken die ook bij perceptie betrokken zijn. Tegelijk spelen geheugen, aandacht, emoties en betekenisgeving een rol. Imaginatie is dus niet eenvoudigweg zien zonder je ogen.
Dat kan iets verklaren over hoe een beeld ontstaat. Maar daarmee weten we nog niet automatisch wat het voor jou betekent. Wanneer jouw houten deur plotseling de voordeur van je grootouders wordt, kunnen geheugenprocessen helpen verklaren waarom die herinnering beschikbaar is. Waarom juist die deur je ontroert, vraagt ook om jouw persoonlijke geschiedenis.
Soms gaat imaginatie nog een stap verder. Het beeld verschijnt niet alleen, maar begint zich te ontwikkelen zonder dat je bewust hebt besloten wat er daarna moet gebeuren.
3. Wat gebeurt er wanneer je een innerlijk beeld ruimte geeft?
Stel dat je opnieuw die deur voor je ziet. Je kunt bewust besluiten haar te openen en daarachter een zonnig strand te plaatsen.
Maar je kunt ook wachten.
Misschien blijft ze gesloten. Misschien hoor je iets aan de andere kant. Misschien verschijnt er een sleutel in je hand. Of je merkt plotseling dat je helemaal niet naar binnen wilt.
Op dat moment verandert je houding tegenover imaginatie:
● Je bepaalt niet voortdurend wat er moet verschijnen.
● Je merkt op welke emotie ontstaat.
● Je volgt veranderingen in het beeld.
● Je staat open voor herinneringen en associaties.
● Je onderzoekt juist datgene wat je verrast.
Dat betekent niet dat er ergens in je hoofd een onafhankelijk wezen beelden naar je toestuurt. Veel komt voort uit psychologische processen waarvan je je niet voortdurend bewust bent. Maar subjectief kan het wel voelen alsof de imaginatie iets teruggeeft.
Je denkt niet bewust: nu verschijnt er iemand achter de deur.
En toch staat er ineens iemand.
Precies die ervaring — dat je innerlijke wereld iets kan voortbrengen wat je bewust niet had voorbereid — werd voor Carl Gustav Jung een belangrijk instrument voor onderzoek.
4. Hoe gebruikte Carl Gustav Jung imaginatie voor innerlijk onderzoek?
Vanaf 1913 begon Jung intensief te werken met fantasieën, innerlijke figuren, beelden en symbolische scènes. Veel van deze ervaringen legde hij vast in zijn Black Books en later in het werk dat bekend werd als The Red Book.
Uit deze periode ontwikkelde zich wat Jung actieve imaginatie noemde. In plaats van een innerlijk beeld onmiddellijk te verklaren of weg te drukken, gaf hij het aandacht en liet hij het zich verder ontwikkelen.
Zijn werkwijze kon ongeveer deze beweging krijgen:
- Er verschijnt een innerlijk beeld of een figuur.
- Jung blijft er met zijn aandacht bij.
- Hij reageert of gaat ermee in dialoog.
- Hij wacht af welke reactie vervolgens spontaan ontstaat.
- Pas daarna probeert hij de ervaring te begrijpen.
Daarmee gebruikte Jung imaginatie daadwerkelijk als instrument voor zelfonderzoek. Binnen zijn psychologie verbond hij zulke ervaringen onder meer met het persoonlijk onbewuste, het collectief onbewuste en archetypen. Die ideeën zijn historisch invloedrijk, maar dat betekent niet dat alle onderdelen ervan door modern wetenschappelijk onderzoek zijn bevestigd.
Interessanter is zijn houding tegenover het innerlijke beeld. Niet: het is maar fantasie. Maar ook niet: dus het is letterlijk waar. Eerder: dit verschijnt in mij — wat gebeurt er wanneer ik het serieus genoeg neem om het te onderzoeken?
Daarmee ontmoet imaginatie zelfkennis. Je kunt iets ontmoeten voordat je precies begrijpt wat het betekent. En wat daar verschijnt, kan soms ook het bestaande beeld dat je van jezelf hebt ter discussie stellen.
5. Kan imaginatie veranderen hoe je naar jezelf kijkt?
Je zelfbeeld is geen objectieve foto van wie je bent. Het wordt mede gevormd door ervaringen, herinneringen, reacties van anderen en overtuigingen die je in de loop van je leven hebt ontwikkeld.
Sommige daarvan klinken heel vertrouwd:
■ Ik ben niet creatief.
■ Ik moet altijd sterk zijn.
■ Ik ben nu eenmaal onzeker.
■ Zoiets kan ik niet.
■ Andere mensen zijn hier beter in dan ik.
Wanneer zulke beperkende overtuigingen zich vastzetten, kunnen ze onderdeel worden van je wereldmodel. Nieuwe ervaringen worden dan gemakkelijk vanuit dat bestaande beeld geïnterpreteerd.
Je ziet niet alleen wie je denkt te zijn; je kunt ook mogelijkheden over het hoofd gaan zien die niet bij dat beeld passen.
Imaginatie kan dat bestaande verhaal tijdelijk openbreken. Je kunt onderzoeken hoe je jezelf innerlijk ziet, welke delen van jezelf daarin nauwelijks ruimte krijgen en wat er gebeurt wanneer je een andere mogelijkheid toelaat. Misschien verschijnt juist kwetsbaarheid waar je altijd sterk probeert te zijn. Misschien zie je jezelf een grens aangeven terwijl je jezelf als meegaand beschouwt.
Zo kan imaginatie een instrument worden om te werken aan je eigenwaarde, zelfbeeld en zelfacceptatie. Niet door jezelf een kunstmatig positief plaatje voor te houden, maar door te ontdekken dat je bestaande beeld van jezelf niet de enige mogelijke versie hoeft te zijn.
Oprah Winfrey laat zien hoe zo'n innerlijke verschuiving ook naar de toekomst kan wijzen.
6. Hoe gebruikte Oprah Winfrey imaginatie om grotere mogelijkheden te zien?
Winfrey heeft regelmatig gesproken over het bewust voorstellen van wat nog niet werkelijkheid is. Ze verbindt dit zelf aan intentie, meditatie, vision boards en haar spirituele ideeën over manifestatie.
Interessant is vooral haar terugblik op haar eigen ontwikkeling. Toen ze nog als televisiepresentator in Baltimore werkte, was haar voorstelling van wat professioneel voor haar mogelijk was veel kleiner dan wat later ontstond. Ze hoopte bijvoorbeeld op invalwerk bij een nationaal televisieprogramma. Pas gaandeweg kon ze een veel grotere toekomst voor zichzelf zien.
Haar voorbeeld kun je daarom op drie verschillende niveaus bekijken:
◆ Innerlijk: een mogelijkheid moet eerst voorstelbaar worden.
◆ Psychologisch: zo'n voorstelling kan aandacht, motivatie en keuzes beïnvloeden.
◆ Spiritueel: Winfrey zelf verbindt dit mede aan manifestatie en intentie.
Dat laatste is haar eigen interpretatie. Wetenschappelijk kunnen we niet concluderen dat een innerlijke voorstelling gebeurtenissen in de buitenwereld aantrekt. Het zou ook te eenvoudig zijn om van haar levensloop een formule te maken: Oprah stelde succes voor en daarom werd ze succesvol.
Veel interessanter is de vraag: kun je jezelf toestaan een mogelijkheid serieus te nemen waarin je bestaande zelfbeeld nog nauwelijks voorziet?
Imaginatie verandert de buitenwereld niet rechtstreeks. Maar ze kan wel invloed hebben op de mens die straks in die buitenwereld moet waarnemen, kiezen en handelen. Daarmee verschuift imaginatie van zelfonderzoek naar een tweede mogelijkheid: je kunt haar gebruiken om vooruit te kijken.
7. Kan imaginatie je voorbereiden op iets wat nog moet gebeuren?
Mensen lopen innerlijk voortdurend vooruit op gebeurtenissen. Een sollicitant stelt zich mogelijke vragen door. Een musicus hoort een passage voordat hij haar speelt. Een sporter kan een beweging innerlijk oefenen voordat het lichaam haar werkelijk uitvoert.
Een toekomstige situatie kan daarbij veel rijker worden voorgesteld dan alleen als plaatje:
✓ Wat zie je om je heen?
✓ Welke geluiden verwacht je?
✓ Wat voel je in je lichaam?
✓ Waar kan spanning ontstaan?
✓ Hoe reageer je wanneer iets anders loopt dan verwacht?
Onderzoek naar mentale oefening laat zien dat mental imagery onder bepaalde omstandigheden kan bijdragen aan voorbereiding en prestatie. Dat betekent niet dat denken hetzelfde effect heeft als doen. Werkelijke oefening, vaardigheden, lichamelijke training en omstandigheden blijven essentieel.
Juist daar ligt een belangrijke grens. Imaginatie kan een mogelijke ervaring alvast toegankelijk maken, maar ze bezit geen macht over alle factoren die later in de werkelijkheid optreden.
Louis van Gaal levert daarvan een bijna perfect praktijkvoorbeeld — juist omdat zijn imaginatie niet het resultaat opleverde waarop hij hoopte.
8. Hoe gebruikte Louis van Gaal imaginatie als mentale voorbereiding?
Van Gaal gebruikte tijdens zijn bondscoachschap expliciet het woord imagineren. In aanloop naar het WK voetbal van 2022 liet hij spelers zich mentaal voorbereiden op wedstrijdsituaties. Ook strafschoppen kregen daarbij veel aandacht.
Het principe was concreet:
→ een toekomstige situatie innerlijk oproepen;
→ jezelf zo levendig mogelijk in die situatie plaatsen;
→ de handeling vooraf doorlopen;
→ vertrouwd raken met wat er mogelijk gaat gebeuren.
Maar vervolgens gebeurde iets wat de begrenzing van imaginatie prachtig zichtbaar maakt.
Nederland werd geen wereldkampioen. In de kwartfinale tegen Argentinië werd Oranje juist na strafschoppen uitgeschakeld. De mentale voorbereiding kon dus niet verhinderen dat het beslissende moment anders verliep dan gehoopt.
Dat maakt Van Gaal interessanter dan wanneer Nederland simpelweg wereldkampioen was geworden en we achteraf hadden kunnen roepen dat imagineren werkte.
Imaginatie kan je voorbereiden op een mogelijke werkelijkheid, maar kan de werkelijkheid niet voorschrijven.
Er bestaat een tegenstander. Je lichaam reageert op werkelijke spanning. Een keeper beweegt. Een bal kan centimeters anders vertrekken. Toeval, omstandigheden en vaardigheden blijven bestaan.
Imaginatie is daarom geen garantie op succes en geen bestelling aan het universum. Ze kan wel een toekomstige ervaring mentaal toegankelijk maken.
En precies omdat een innerlijke ervaring invloed kan hebben zonder werkelijk plaats te vinden, kan imaginatie ook sterke emoties oproepen.
9. Waarom kan iets wat niet werkelijk gebeurt toch echte emoties oproepen?
Een nachtmerrie laat dat onmiddellijk zien. Je ligt veilig in bed, maar kunt met bonzend hart wakker worden van een gebeurtenis die uiterlijk nooit heeft plaatsgevonden. Hetzelfde gebeurt in mildere vorm bij een roman, film, herinnering of dagdroom.
Een innerlijke voorstelling kan een keten op gang brengen:
innerlijk beeld → emotie → lichamelijke reactie → betekenis → mogelijke invloed op gedrag
Dat is een van de redenen waarom imaginatie ook binnen therapie wordt gebruikt. Bij imagery rescripting kan iemand bijvoorbeeld een belastend mentaal beeld opnieuw benaderen en het innerlijke verloop veranderen. Onderzoek naar deze aanpak is veelbelovend.
Belangrijk is wat hier níét gebeurt. Het verleden wordt niet veranderd. Een werkelijk meegemaakte gebeurtenis verdwijnt niet doordat je haar anders imagineert. Wat wel kan veranderen, is hoe een herinneringsbeeld nu wordt ervaren en welke emotionele betekenis ermee verbonden blijft.
Daarom moeten we innerlijke en uiterlijke werkelijkheid uit elkaar blijven houden. Iets hoeft niet uiterlijk te gebeuren om innerlijk invloed te hebben, maar een innerlijke ervaring bewijst daarmee nog niet dat iets uiterlijk werkelijk is gebeurd.
Dezelfde ruimte waarin emoties kunnen ontstaan, kan bovendien iets heel anders voortbrengen: een idee dat er een seconde eerder nog niet was.
10. Kan imaginatie iets laten ontstaan wat er nog niet was?
Creativiteit ontstaat zelden uit een volledig lege ruimte. Een kleur roept een herinnering op. Een geluid brengt een beeld mee. Twee bestaande ideeën raken elkaar en vormen ineens een nieuwe verbinding.
Imaginatie geeft zulke verbindingen speelruimte:
✦ Een schrijver hoort een personage iets zeggen wat hij niet vooraf bedacht.
✦ Een componist hoort innerlijk een melodie.
✦ Een kunstenaar ziet een vorm veranderen.
✦ Een probleem verschijnt vanuit een onverwacht perspectief.
✦ Een losse associatie opent een aangrenzende mogelijkheid.
Daarvoor is soms juist minder controle nodig. Niet iedere gedachte hoeft onmiddellijk logisch, nuttig of uitvoerbaar te zijn. Een vreemd beeld mag eerst bestaan voordat je besluit wat je ermee doet.
Dat is een andere houding dan voortdurend zoeken naar het juiste antwoord. Je maakt ruimte voor inspiratie en laat analytisch denken tijdelijk naast een meer associatieve manier van ervaren bestaan. Daarna kun je altijd nog beoordelen wat bruikbaar is.
David Lynch maakte van die ontvankelijkheid bijna een creatieve levenshouding. Zijn bekendste metafoor zegt eigenlijk alles: ideeën hoef je niet altijd te maken — soms moet je leren ze te vangen.
11. Hoe gebruikte David Lynch imaginatie om ideeën te vangen?
Voordat David Lynch filmmaker werd, was hij schilder. Op een dag keek hij naar een donker schilderij. Terwijl hij ernaar keek, gebeurde er in zijn innerlijke ervaring iets merkwaardigs: hij zag delen van het beeld bewegen en hoorde wind.
Het schilderij zelf bewoog natuurlijk niet.
Maar Lynch zag en hoorde innerlijk iets wat er uiterlijk niet gebeurde. Daaruit ontstond de gedachte: wat als een schilderij werkelijk zou kunnen bewegen én geluid zou kunnen hebben? Die ervaring speelde een rol in zijn ontwikkeling van schilderkunst naar bewegend beeld en uiteindelijk film.
In zijn boek Catching the Big Fish: Meditation, Consciousness, and Creativity beschrijft Lynch zijn creatieve proces met een prachtige metafoor:
◆ ideeën zijn als vissen;
◆ je maakt de vis niet zelf;
◆ je moet ontvankelijk zijn om hem te kunnen vangen;
◆ volgens Lynch zwemmen de grotere vissen in dieper water.
Transcendente meditatie was voor hem een manier om die innerlijke stilte op te zoeken. Lynch gaf daar zelf een spirituele betekenis aan. We hoeven zijn verklaring over de uiteindelijke bron van ideeën niet als wetenschappelijk feit over te nemen om zijn werkwijze interessant te vinden.
Zijn films ontstonden bovendien niet noodzakelijk vanuit een volledig uitgedacht verhaal. Soms waren er eerst losse beelden, kleuren, geluiden en stemmingen die hij later met elkaar verbond. Hij werkte dus met wat verscheen en onderzocht vervolgens waar het hem bracht.
Daarmee laat Lynch misschien de meest open vorm van imaginatie van onze vier voorbeelden zien. Een innerlijk beeld hoeft nog geen antwoord te zijn. Het kan het begin van een vraag zijn.
En daarvoor hoef je geen filmmaker te zijn. Diezelfde houding kun je op veel kleinere schaal in je eigen leven oefenen.
12. Hoe kun je imaginatie zelf gebruiken?
Waarschijnlijk gebruik je imaginatie al dagelijks zonder het zo te noemen. Je denkt vooruit naar een gesprek, speelt een situatie opnieuw af of krijgt tijdens een wandeling plotseling een beeld bij een probleem.
Bewust werken met imaginatie vraagt vooral dat je een moment creëert waarop je niet alles vooraf invult.
Een eenvoudige open-imaginatieoefening:
- Kom tot rust. Ga comfortabel zitten en richt je aandacht enkele minuten op je ademhaling en lichaam.
- Laat een eenvoudig beginbeeld ontstaan. Bijvoorbeeld een pad, boom, kamer, rivier of deur.
- Maak het zintuiglijk. Wat zie, hoor of voel je? Een scherp visueel beeld is niet noodzakelijk.
- Stop met toevoegen. Probeer niet voortdurend iets interessants te laten gebeuren.
- Merk op wat verandert. Misschien verschuift het licht, verschijnt iemand of trekt een detail je aandacht.
- Stel één open vraag. Bijvoorbeeld: Wat heb ik hier nog niet gezien?
- Wacht. Een woord, gevoel, herinnering of associatie kan verschijnen. Niets ervaren is eveneens mogelijk.
- Sluit bewust af. Open je ogen en richt je aandacht weer op je omgeving.
- Schrijf eerst op, interpreteer daarna.
Vooral die laatste beweging is belangrijk: eerst ervaren, dan vastleggen en daarna onderzoeken. Je kunt vervolgens kijken welke persoonlijke associaties bij het beeld horen, welke emoties het oproept en hoe het zich verhoudt tot je huidige leven.
Daarmee kan imaginatie bijdragen aan zelfreflectie en persoonlijke ontwikkeling. Je geeft wat in jou verschijnt voldoende waarde om het te onderzoeken, zonder dat je het daarom onmiddellijk hoeft te geloven.
Want juist dat onderscheid bepaalt of imaginatie een krachtig instrument blijft of verandert in een bron van misleiding.
13. Wanneer moet je imaginatie juist níét geloven?
Een innerlijk beeld kan buitengewoon overtuigend zijn. Je kunt huilen, kippenvel krijgen of plotseling het gevoel hebben dat je iets fundamenteels hebt ontdekt.
Maar intensiteit is geen bewijs van feitelijke waarheid.
▲ Een innerlijke stem is niet automatisch wijs.
▲ Een symbool heeft niet voor iedereen dezelfde betekenis.
▲ Een levendig beeld voorspelt niet betrouwbaar de toekomst.
▲ Een voorstelling van iemand vertelt je niet automatisch wat die persoon denkt.
▲ Een tijdens imaginatie ontstane herinnering bewijst niet dat een gebeurtenis werkelijk heeft plaatsgevonden.
▲ Een spirituele interpretatie kan betekenisvol zijn zonder wetenschappelijk bewezen te zijn.
Vooral rond geheugen is voorzichtigheid belangrijk. Imaginatie en herinnering kunnen elkaar beïnvloeden. Een levendige innerlijke scène kan daardoor werkelijk aanvoelen zonder een betrouwbare historische reconstructie te zijn.
Dat vermindert de waarde van imaginatie niet. Het voorkomt juist dat we slechts twee mogelijkheden overhouden: dit is onzin of dit is letterlijk waar.
Een rijkere houding is: dit verscheen in mij — waarom raakt het mij, waarmee associeer ik het en wat kan ik ervan leren?
Zo blijft kritisch denken aanwezig zonder iedere onverklaarde ervaring onmiddellijk plat te slaan. En precies daar ontstaat ruimte voor de vraag die al eeuwen met imaginatie verbonden is: kan zo'n innerlijke ervaring ook spirituele betekenis hebben?
14. Kan imaginatie ook een spirituele ervaring zijn?
Lang voordat psychologie en neurowetenschap bestonden, werkten mensen al bewust met innerlijke beelden. Religieuze en spirituele tradities kennen visioenen, contemplatie, rituelen, symbolische reizen en ontmoetingen met innerlijk ervaren figuren.
Ook nu kunnen mensen tijdens imaginatie ervaringen hebben die zij als diep spiritueel beleven. Dezelfde ervaring kan vanuit verschillende perspectieven worden bekeken:
◆ Psychologisch: welke rol spelen geheugen, emoties en associaties?
◆ Dieptepsychologisch: kan het beeld iets uitdrukken wat buiten het directe bewustzijn lag?
◆ Symbolisch: welke persoonlijke betekenissen komen erin samen?
◆ Spiritueel: ervaart iemand contact met iets dat het gewone zelf overstijgt?
◆ Filosofisch: wat bedoelen we eigenlijk wanneer we iets innerlijk werkelijk noemen?
Wetenschap kan mentale beeldvorming, hersenprocessen, emoties en gedrag onderzoeken. Daarmee kunnen we niet aantonen dat een tijdens imaginatie ontmoete gids werkelijk buiten de psyche bestaat. Maar daarmee is de persoonlijke betekenis van zo'n ervaring evenmin automatisch verdwenen.
De vier mensen uit dit artikel laten precies die breedte zien. Jung gebruikte imaginatie voor innerlijk onderzoek. Winfrey gebruikte innerlijke voorstellingen om grotere mogelijkheden serieus te nemen. Van Gaal gebruikte imagineren als mentale voorbereiding. Lynch maakte zichzelf ontvankelijk voor beelden en ideeën die hij nog niet bewust had bedacht.
Ze geven verschillende verklaringen, maar delen één houding: innerlijke ervaring kan materiaal zijn waarmee je werkt.
Je kunt dus verwonderd zijn zonder je kritische denken uit te schakelen. Je kunt iets serieus nemen zonder het onmiddellijk letterlijk te nemen. Laat het niet-weten bestaan.
En misschien komen we daarmee bij de belangrijkste mogelijkheid van imaginatie: niet ontsnappen aan jezelf, maar jezelf ruimer leren ervaren.
15. Tenslotte
Er blijft iets wonderlijks aan imaginatie. Je kunt je ogen sluiten terwijl er uiterlijk niets verandert en toch kan er een landschap verschijnen, een stem klinken, een herinnering terugkomen of een idee ontstaan dat een seconde eerder nog nergens leek te bestaan.
Wetenschap kan steeds beter onderzoeken welke processen zulke ervaringen mogelijk maken.
Maar daarmee is nog niet iedere persoonlijke betekenis verklaard — en misschien hoeft dat ook niet.
Imaginatie vraagt niet dat je ieder innerlijk beeld gelooft. Ze vraagt iets subtielers: dat je bereid bent te kijken, voelen, onderzoeken en soms niet onmiddellijk te weten.
Misschien ligt de grootste kracht van imaginatie daarom niet in het vermogen om te zien wat er niet is, maar in het vermogen om iets te ontmoeten wat in jou al aanwezig was voordat je er woorden voor hebt.
