Aphantasia

Probeer je een rode appel voor te stellen. Sommige mensen zien in gedachten vrijwel direct de vorm, kleur en glans van de appel. Anderen weten precies hoe een appel eruitziet, maar zien innerlijk helemaal niets. Dat laatste kan passen bij aphantasia.

Aphantasia is de term voor het ontbreken of sterk verminderd zijn van bewuste mentale beelden. Iemand kan zich een persoon, landschap of voorwerp uitstekend herinneren en beschrijven, zonder daarvan daadwerkelijk een beeld voor het geestesoog te zien.

Aphantasia laat daarmee zien dat imaginatie en denken niet bij iedereen op dezelfde manier verlopen.

1. Wat is aphantasia?

De term aphantasia werd in 2015 geïntroduceerd door neuroloog Adam Zeman en collega's voor mensen die geen of nauwelijks vrijwillige visuele mentale voorstellingen ervaren.

Het verschijnsel zelf was al veel langer bekend. Francis Galton beschreef in de negentiende eeuw al opvallende individuele verschillen in het vermogen om innerlijke beelden op te roepen.

Tegenwoordig wordt aphantasia meestal gezien als het uiterste aan één kant van een spectrum van visuele mental imagery. Aan de andere kant bevindt zich hyperphantasia, waarbij mentale beelden juist uitzonderlijk levendig zijn. Onderzoek uit 2024 schatte extreme aphantasia op ongeveer 1% van de bevolking, al hangen prevalentiecijfers mede af van de gebruikte definitie en meetmethode.

2. Wat ervaart iemand met aphantasia?

Aphantasia betekent niet dat iemand niet weet hoe dingen eruitzien.

Vraag iemand zonder visuele imagery hoeveel ramen zijn huis heeft en hij kan dat mogelijk gewoon vertellen. Vraag hem vervolgens het huis voor zich te zien en er verschijnt misschien geen innerlijk beeld.

Dat verschil is belangrijk.

Kennis over een object en het innerlijk zien van dat object zijn niet hetzelfde. Iemand kan weten dat gras groen is, een olifant grote oren heeft en zijn partner donker haar heeft zonder deze eigenschappen bewust voor zich te kunnen zien.

Aphantasia maakt daardoor duidelijk dat menselijke perceptie, kennis en verbeeldingskracht op verschillende manieren georganiseerd kunnen zijn.

3. Is aphantasia hetzelfde als geen verbeeldingskracht hebben?

Nee. Dit is misschien wel het belangrijkste misverstand rond aphantasia.

Verbeeldingskracht is veel breder dan innerlijk zien. Mensen kunnen concepten combineren, verhalen bedenken, problemen oplossen, nieuwe mogelijkheden onderzoeken en creatief werken zonder daar levendige visuele beelden bij te ervaren.

Aphantasia betekent daarom niet automatisch dat iemand weinig creativiteit heeft.

Ook imaginatie is breder dan visuele imagery. Sommige mensen met aphantasia denken bijvoorbeeld sterk in woorden, concepten, ruimtelijke relaties of abstracte kennis.

Een schrijver hoeft zijn personages dus niet letterlijk voor zich te zien om een verhaal te kunnen schrijven. Een programmeur hoeft een programma niet visueel te ervaren om een nieuwe oplossing te bedenken.

4. Geldt aphantasia alleen voor innerlijk zien?

Oorspronkelijk werd aphantasia vooral gebruikt voor het ontbreken van visuele mental imagery.

Onderzoek laat inmiddels zien dat de ervaring gevarieerder kan zijn. Sommige mensen kunnen geen beelden oproepen, maar wel muziek of stemmen innerlijk horen. Bij anderen zijn meerdere zintuiglijke vormen van imagery verminderd.

In een grote studie rapporteerde ongeveer de helft van de onderzochte mensen met aphantasia een gebrek aan bewuste imagery in meerdere zintuiglijke modaliteiten.

Het is daarom waarschijnlijk te eenvoudig om aphantasia als één uniforme ervaring te beschouwen. Mogelijk bestaan verschillende vormen en gradaties, maar wetenschappelijk onderzoek naar zulke subtypen is nog volop in ontwikkeling.

5. Welke invloed heeft aphantasia op geheugen?

Een bijzonder interessante relatie bestaat met het geheugen.

Wanneer mensen aan hun jeugd denken, kunnen herinneringen gepaard gaan met innerlijke beelden: een ouderlijk huis, een gezicht, een klaslokaal of een vakantie.

Mensen met aphantasia kunnen zulke gebeurtenissen eveneens herinneren, maar de subjectieve ervaring kan anders zijn.

Onderzoek vindt gemiddeld verschillen in autobiografisch geheugen. Mensen met aphantasia rapporteren bijvoorbeeld minder zintuiglijk rijke autobiografische herinneringen. Tegelijkertijd hoeven gewone geheugentests niet noodzakelijk slechter te worden uitgevoerd.

Iemand kan dus uitstekend weten wat er is gebeurd zonder het verleden sterk visueel te herbeleven.

Dat onderscheid tussen weten en innerlijk herbeleven is een van de interessantste aspecten van aphantasia.

6. Kunnen mensen met aphantasia dromen?

Ja. Aphantasia betekent niet automatisch dat iemand geen visuele dromen heeft.

Veel mensen met aphantasia rapporteren dat zij tijdens hun slaap wel beelden ervaren. In onderzoek worden echter grote individuele verschillen gevonden. Sommige studies melden minder levendige of zintuiglijk minder rijke dromen, terwijl andere mensen met aphantasia duidelijk visueel dromen.

Dit heeft een interessante wetenschappelijke vraag opgeleverd: zijn vrijwillige visualisatie en spontaan ontstane droombeelden gedeeltelijk verschillende processen?

Daarover bestaat nog discussie. Een review uit 2024 waarschuwt bijvoorbeeld dat niet zomaar kan worden aangenomen dat onvrijwillige imagery bij aphantasia volledig intact blijft; verschillende vormen van spontane imagery moeten afzonderlijk worden onderzocht.

Aphantasia betekent dus ook niet automatisch dat iemand geen levendige dromen kan hebben.

7. Wat betekent aphantasia voor visualiseren?

Hier wordt aphantasia praktisch belangrijk.

Veel uitleg over visualiseren gaat ervan uit dat iedereen letterlijk een innerlijk plaatje kan maken. Een instructie als “zie jezelf op het strand staan” kan daardoor voor iemand met aphantasia verwarrend zijn.

Maar een voorstelling hoeft niet visueel te zijn.

Iemand kan weten hoe een toekomstige situatie zou verlopen, woorden gebruiken, beweging voorstellen, ruimtelijke relaties begrijpen of zich concentreren op de betekenis en het gevoel van een mogelijke gebeurtenis.

Aphantasia laat daarmee zien dat visualisatie een ongelukkige term kan worden wanneer we haar uitsluitend begrijpen als innerlijk zien.

8. Is aphantasia een stoornis?

Aphantasia wordt doorgaans niet beschouwd als een psychische stoornis.

Veel mensen hebben het waarschijnlijk vanaf hun geboorte en ontdekken pas relatief laat dat andere mensen uitdrukkingen als “zie het voor je” letterlijker ervaren dan zijzelf.

Onderzoek vindt wel bepaalde associaties. Aphantasia komt gemiddeld vaker voor samen met problemen bij gezichtsherkenning en verschillen in autobiografisch geheugen. Zulke verbanden betekenen echter niet dat iedere persoon met aphantasia deze kenmerken heeft.

Er bestaat bovendien geen eenvoudige klinische test waarmee aphantasia als medische diagnose kan worden vastgesteld. Veel onderzoek gebruikt vragenlijsten zoals de Vividness of Visual Imagery Questionnaire (VVIQ), maar ook over de interpretatie en beperkingen daarvan bestaat wetenschappelijke discussie.

9. Wat leert aphantasia ons over de menselijke geest?

Aphantasia is interessant omdat het zichtbaar maakt hoeveel menselijke ervaringen we vanzelfsprekend vinden.

Zinnen als “ik zie het nog helemaal voor me” suggereren dat herinneren, denken en voorstellen vanzelf gepaard gaan met beelden. Voor een deel van de bevolking is dat niet zo.

Toch kunnen mensen zonder bewust geestesoog herinneren, plannen, dromen, creëren en een rijk innerlijk leven hebben.

Aphantasia maakt daarmee duidelijk dat er niet één universele manier bestaat waarop mensen hun innerlijke wereld representeren. De één denkt sterk in beelden, de ander in woorden, relaties, gevoelens, ruimtelijke structuren of abstracte concepten.

Die verschillen kunnen uiteindelijk ook invloed hebben op hoe iemand zijn persoonlijke wereldmodel ervaart en nieuwe mogelijkheden voor zichzelf voorstelt.

10. Tenslotte

Aphantasia is het ontbreken of sterk verminderd zijn van bewuste mentale beelden. Het bevindt zich aan één uiteinde van het spectrum van mental imagery, met hyperphantasia aan het andere uiteinde.

Het betekent niet dat iemand geen geheugen, imaginatie of verbeeldingskracht heeft. Juist onderzoek naar aphantasia laat zien dat denken en voorstellen veel meer kunnen omvatten dan innerlijk zien.

Aphantasia biedt daardoor een bijzonder venster op menselijke verschillen. Wat voor de ene persoon een levendig innerlijk beeld is, kan voor een ander bestaan uit kennis, woorden, gevoelens of eenvoudig het besef hoe iets eruitziet — zonder dat er ooit een plaatje verschijnt.

SEO-titel:

Meta description: