Kwantumfysica

Kwantumfysica heeft ons beeld van de werkelijkheid ingrijpend veranderd.

Op de schaal van atomen, elektronen, fotonen en andere kwantumsystemen blijken verschijnselen voor te komen die niet passen binnen onze gewone intuïtie. Eigenschappen worden beschreven in termen van waarschijnlijkheden, systemen kunnen zich in superposities bevinden en verstrengelde deeltjes kunnen opmerkelijke correlaties vertonen.

Dat maakt de kwantumwereld vreemd.

Maar vreemd betekent niet dat er geen natuurwetten gelden.

Kwantumfysica laat niet zien dat alles mogelijk is. Ze laat zien dat de werkelijkheid andere mogelijkheden bevat dan ons alledaagse wereldmodel doet vermoeden.

Voor Helder Dromen is juist dát een interessante gedachte.

1. Wat is kwantumfysica?

Kwantumfysica is het deel van de natuurkunde dat het gedrag beschrijft van materie en straling op zeer kleine schaal.

Daarbij gaat het onder andere om:

• atomen;
• elektronen;
• fotonen;
• elementaire deeltjes;
• interacties tussen zulke systemen.

De theorie ontstond aan het begin van de twintigste eeuw toen bleek dat de klassieke natuurkunde bepaalde waarnemingen niet goed kon verklaren.

Kwantummechanica ontwikkelde zich vervolgens tot een van de succesvolste natuurkundige theorieën die we kennen.

Geen wereld zonder oorzaak en gevolg

Soms wordt gezegd dat de kwantumfysica de klassieke regels van oorzaak en gevolg heeft afgeschaft.

Dat is te sterk.

Kwantumsystemen volgen zeer nauwkeurige wiskundige wetten.

Wat verandert, is vooral wat we kunnen voorspellen. In veel gevallen voorspelt de theorie niet één vast meetresultaat, maar de waarschijnlijkheid van verschillende mogelijke uitkomsten.

Onvoorspelbaarheid betekent dus niet hetzelfde als willekeur zonder regels.

2. Is materie eigenlijk vooral leegte?

Atomen bestaan uit een kleine kern met daaromheen een gebied waarin elektronen kwantummechanisch worden beschreven.

Daarom wordt vaak gezegd:

Materie bestaat bijna helemaal uit lege ruimte.

Als eerste beeld is dat begrijpelijk, maar ook enigszins misleidend.

De ruimte rond een atoomkern is niet simpelweg hetzelfde als een lege kamer waarin toevallig ergens een elektron rondvliegt.

Elektronen worden kwantummechanisch beschreven door toestanden die aangeven waar bepaalde meetuitkomsten waarschijnlijk zijn.

Waarom voelt een tafel dan toch hard?

Omdat materie met andere materie reageert.

Elektromagnetische interacties en kwantummechanische principes zorgen ervoor dat de atomen in je hand niet zomaar door de atomen van een tafel heen bewegen.

Vastheid is dus geen illusie.

Het is een eigenschap die ontstaat uit de interacties tussen de bestanddelen van materie.

Dat materie op microscopisch niveau anders is opgebouwd dan zij op menselijke schaal lijkt, betekent niet dat de zichtbare wereld minder werkelijk is.

3. Zijn kwantumdeeltjes tegelijk golven en deeltjes?

De bekende uitspraak dat een elektron of foton tegelijkertijd een golf én een deeltje is, probeert iets weer te geven waarvoor onze gewone taal eigenlijk tekortschiet.

Kwantumobjecten vertonen in experimenten eigenschappen die wij klassiek zowel met golven als met deeltjes associëren.

Maar een elektron is niet letterlijk een minuscuul biljartballetje dat af en toe in een watergolf verandert.

Kwantummechanica gebruikt een eigen wiskundige beschrijving.

De golffunctie beschrijft daarbij de mogelijke uitkomsten van metingen en hun waarschijnlijkheden.

De werkelijkheid past niet altijd in onze categorieën

Dat is filosofisch misschien een van de interessantste lessen van kwantumfysica.

Onze begrippen zijn modellen.

Ze helpen ons de werkelijkheid te begrijpen, maar de werkelijkheid hoeft zich niet volledig aan onze vertrouwde categorieën te houden.

Daar raakt kwantumfysica aan het idee van een wereldmodel.

Een model kan buitengewoon bruikbaar zijn en toch niet alles omvatten.

4. Wat betekent superpositie?

Een belangrijk begrip binnen de kwantummechanica is superpositie.

Een kwantumsysteem kan vóór een bepaalde meting worden beschreven als een combinatie van meerdere mogelijke toestanden.

Dat wordt populair vertaald als:

Het deeltje bevindt zich tegelijkertijd op verschillende plaatsen.

Ook dat vraagt nuance.

Het gaat niet simpelweg om een klassiek object dat stiekem op meerdere plekken tegelijk staat. Het gaat om een kwantumtoestand waarin verschillende mogelijke meetuitkomsten onderdeel zijn van dezelfde wiskundige beschrijving.

Bij een meting krijgen we vervolgens een concrete uitkomst.

Mogelijkheid heeft hier een precieze betekenis

Het woord mogelijkheid is binnen persoonlijke groei verleidelijk.

Maar een kwantummechanische superpositie is niet hetzelfde als:

Alle mogelijke levens die ik zou kunnen leiden bestaan tegelijkertijd en ik hoef er alleen één te kiezen.

Dat kan een spirituele of filosofische voorstelling zijn.

Het volgt niet uit de kwantummechanica.

5. Wat betekent de rol van de waarnemer?

Dit is een van de meest verkeerd begrepen onderdelen van de kwantumfysica.

Er wordt vaak gezegd:

“De waarnemer creëert de werkelijkheid.”

Daaruit volgt vervolgens soms dat menselijk bewustzijn, aandacht of intentie bepaalt wat er fysiek gebeurt.

Dat is geen conclusie die uit kwantumexperimenten volgt.

Waarnemen betekent in de natuurkunde meten

Wanneer natuurkundigen over een observatie spreken, bedoelen ze meestal een fysische meting of interactie.

Daar hoeft geen mens bewust naar te kijken.

Een detector kan bijvoorbeeld een foton registreren zonder dat op dat moment iemand naar het apparaat kijkt.

De manier waarop een experiment is ingericht bepaalt wel welke eigenschap wordt onderzocht en welke uitkomsten kunnen worden geregistreerd.

Dat is iets anders dan zeggen dat menselijke gedachten de uitkomst creëren.

Een meetopstelling beïnvloedt wat gemeten kan worden; daaruit volgt niet dat bewustzijn materie naar wens vormt.

6. Wat is het instorten van de golffunctie?

In veel traditionele uitleg van de kwantummechanica wordt gezegd dat de golffunctie bij een meting instort tot één bepaalde uitkomst.

Dat roept onmiddellijk vragen op.

• Wat is precies een meting?
• Wanneer vindt zo'n instorting plaats?

Is de golffunctie iets fysieks of vooral een beschrijving van onze kennis?

Daarover bestaan verschillende interpretaties van de kwantummechanica.

Er is daarom geen eenvoudige wetenschappelijke uitspraak als:

een bewust mens kijkt, waardoor de werkelijkheid één vorm kiest.

Het meetprobleem en de interpretatie van de kwantummechanica behoren juist tot de diepere filosofische vragen rond de theorie.

7. Wat is kwantumverstrengeling?

Twee of meer kwantumsystemen kunnen een gezamenlijke toestand vormen waarbij ze niet meer volledig onafhankelijk van elkaar beschreven kunnen worden.

Dat noemen we kwantumverstrengeling.

Metingen aan zulke systemen kunnen correlaties vertonen die niet verklaard kunnen worden door bepaalde klassieke, lokale verborgen-variabelenmodellen.

Experimenten met Bell-ongelijkheden hebben deze voorspellingen van de kwantummechanica overtuigend ondersteund. Het onderzoek hiernaar leverde Alain Aspect, John Clauser en Anton Zeilinger in 2022 de Nobelprijs voor Natuurkunde op.

Niet hetzelfde als “alles is verbonden”

Verstrengeling betekent niet dat:

• alle materie in het universum permanent met alles verstrengeld is;
• menselijke gedachten op afstand andere gebeurtenissen bepalen;
• bewustzijn instantaan informatie kan versturen;
• twee mensen door hun intentie kwantummechanisch verbonden raken.

“Alles is verbonden” kan een spiritueel uitgangspunt zijn.

Kwantumverstrengeling bewijst dat uitgangspunt niet.

8. Bestaat er zoiets als een kwantumveld?

Binnen moderne natuurkunde zijn kwantumvelden fundamenteel.

In de kwantumveldentheorie worden deeltjes niet simpelweg gezien als afzonderlijke miniatuurbolletjes. Ze kunnen worden beschreven als excitatievormen van onderliggende kwantumvelden.

Dat is werkelijk natuurkunde.

Maar het woord kwantumveld wordt binnen spiritualiteit soms heel anders gebruikt.

Daar kan het verwijzen naar een universeel veld van bewustzijn, mogelijkheden, energie of informatie.

Hetzelfde woord, verschillende betekenissen

Die twee moeten niet worden verward.

Een kwantumveld in de natuurkunde is onderdeel van een mathematische natuurkundige theorie.

Een spiritueel veld van bewustzijn is een filosofisch of spiritueel concept.

Het ene levert niet automatisch bewijs voor het andere.

Dat betekent niet dat een spiritueel concept waardeloos is.

Het betekent alleen dat het op zijn eigen grond moet worden beoordeeld.

9. Zegt kwantumfysica iets over tijd en toekomst?

Kwantumfysica heeft merkwaardige gevolgen voor onze ideeën over werkelijkheid, maar de populaire uitspraak dat verleden, heden en toekomst op kwantumniveau allemaal door elkaar lopen is te eenvoudig.

Kwantummechanica kent verschijnselen die onze klassieke intuïtie over causaliteit en locatie uitdagen.

Maar daaruit volgt niet dat een mens vrij toegang heeft tot toekomstige gebeurtenissen of dat de toekomst al als een persoonlijk te selecteren werkelijkheid klaarligt.

Ook verstrengeling maakt communicatie met het verleden of sneller-dan-licht communicatie niet zomaar mogelijk.

De toekomst bevat wel onzekerheid

Wat de kwantummechanica duidelijk heeft gemaakt, is dat de toekomst van individuele kwantummetingen vaak niet volledig klassiek voorspelbaar is.

We kunnen waarschijnlijkheden zeer nauwkeurig berekenen.

Welke specifieke uitkomst in een individuele meting optreedt, is binnen de standaard kwantummechanische beschrijving niet vooraf vastgelegd zoals bij een eenvoudig klassiek mechanisme.

Dat is wetenschappelijk al revolutionair genoeg.

10. Wat heeft kwantumfysica met bewustzijn te maken?

Dit is een legitieme filosofische vraag, maar er bestaat geen wetenschappelijke consensus dat bewustzijn een speciale kwantummechanische kracht bezit waarmee wij de buitenwereld creëren.

Er zijn theorieën waarin kwantumprocessen een rol zouden kunnen spelen bij bewustzijn.

Dat is iets anders dan bewezen hebben dat:

gedachten kwantumvelden beïnvloeden en daardoor onze werkelijkheid manifesteren.

Daarvoor ontbreekt overtuigend bewijs.

Toch blijft er een interessante ontmoeting

Kwantumfysica en bewustzijn raken elkaar wel op filosofisch niveau.

Beide confronteren ons met vragen als:

1. wat noemen we werkelijkheid?
2. wat kunnen we daadwerkelijk kennen?
3. hoeveel van onze werkelijkheid bestaat uit interpretatie?
4. waar eindigt ons model en begint datgene wat het model probeert te beschrijven?

Daar kan wetenschap een spirituele zoektocht inspireren zonder die zoektocht wetenschappelijk te bewijzen.

11. Wat betekent kwantumfysica binnen het kwantummodel?

Binnen Helder Dromen heeft het kwantummodel een andere betekenis dan kwantummechanica.

Het is een spiritueel model waarin iemand probeert voorbij de grenzen van zijn huidige wereldmodel te kijken.

Een wereldmodel kan bijvoorbeeld zeggen:

Dit is alles wat mogelijk is.

Een beperkende overtuiging kan dat verder vernauwen:

• Dat kan ik niet.
• Dat is niet voor iemand zoals ik.
• Ik ben nu eenmaal zo.

Een aangrenzende mogelijkheid opent vervolgens een kleine ruimte:

Wat zou er nog meer mogelijk kunnen zijn?

Inspiratie, geen bewijs

Daar kan kwantumfysica een krachtige inspiratiebron zijn.

De geschiedenis van de natuurkunde laat immers zien dat werkelijkheid soms fundamenteel anders blijkt te functioneren dan mensen eeuwenlang vanzelfsprekend vonden.

Maar daaruit volgt niet:

Dus kan ik iedere gewenste werkelijkheid manifesteren.

De verbinding is subtieler.

Wanneer zelfs ons wetenschappelijke beeld van werkelijkheid kan worden verruimd, is het verstandig ook ons persoonlijke wereldmodel niet automatisch met de werkelijkheid zelf te verwarren.

Dat is filosofisch.

Niet kwantummechanisch.

12. Tenslotte

Kwantumfysica maakt de werkelijkheid niet magisch.

Ze maakt haar vreemder.

Op het niveau van atomen en elementaire systemen treffen we superpositie, waarschijnlijkheid, onzekerheidsrelaties, kwantumvelden en verstrengeling aan.

Dat heeft ons klassieke wereldbeeld diepgaand veranderd.

Maar de theorie bewijst niet dat bewustzijn materie creëert.

Ze bewijst niet dat menselijke intentie toekomstige gebeurtenissen aantrekt.

En ze bewijst evenmin het spirituele kwantummodel van Helder Dromen.

Dat hoeft ook niet.

De werkelijke kwantumfysica biedt al een indrukwekkend inzicht:

de werkelijkheid hoeft niet beperkt te zijn tot de manier waarop zij binnen ons huidige model logisch lijkt.

Dat is iets anders dan zeggen dat alles mogelijk is.

Maar voor persoonlijk meesterschap kan het wel een uitnodiging zijn.

Misschien bevat jouw wereldmodel overtuigingen die ooit logisch leken, maar niet de volledige werkelijkheid vertegenwoordigen.

Misschien bestaat naast een bekende mogelijkheid nog een aangrenzende mogelijkheid.

Met bewustzijn, droomkracht, visualisatie en nieuwe ervaringen kun je die mogelijkheid onderzoeken.

Niet omdat de kwantumfysica garandeert dat het universum haar voor je manifesteert.

Maar omdat een mens zijn eigen model van de werkelijkheid kan verruimen en daardoor mogelijkheden kan zien, onderzoeken en leven die daarvoor buiten beeld lagen.

Daar ontmoeten kwantumfysica en het kwantummodel elkaar het sterkst:

niet als wetenschappelijk bewijs voor spiritualiteit, maar als herinnering dat werkelijkheid en ons beeld van werkelijkheid nooit helemaal hetzelfde hoeven te zijn.