Lucid Dreaming Therapy

Lucid Dreaming Therapy (LDT) is een methode waarbij lucide dromen worden gebruikt om terugkerende nachtmerries te beïnvloeden. Tijdens een lucide droom beseft de dromer terwijl hij nog slaapt: dit is een droom. Dat besef kan de relatie met een nachtmerrie ingrijpend veranderen. In plaats van automatisch te vluchten voor een bedreiging, kan de dromer ontdekken dat het gevaar zich binnen een droom afspeelt en proberen anders te reageren.

Dat maakt Lucid Dreaming Therapy bijzonder. Bij imagery rehearsal therapy wordt een nachtmerrie overdag herschreven en wordt het nieuwe droomverhaal in de verbeelding geoefend. Bij LDT vindt een belangrijk deel van de verandering juist ín de droom plaats.

Er bestaat wetenschappelijk onderzoek naar deze toepassing van lucide dromen. De eerste resultaten zijn interessant, maar LDT is veel minder uitgebreid onderzocht dan sommige andere behandelingen voor een nachtmerriestoornis. Het is daarom belangrijk onderscheid te maken tussen wat mogelijk is binnen een lucide droom en wat daadwerkelijk als behandeling is aangetoond.

1. Wat is Lucid Dreaming Therapy?

Een gewone droom beleven we meestal alsof alles werkelijk gebeurt. Wanneer er een monster achter je aan rent, denk je doorgaans niet: interessant, mijn hersenen produceren momenteel een angstaanjagende droom.

Je rent.

Bij een lucide droom verandert er iets fundamenteels. Midden in de droom ontstaat het besef dat je droomt.

Dat betekent niet automatisch dat je vervolgens alles kunt besturen. Lucide bewustzijn en droomcontrole zijn twee verschillende dingen. Je kunt heel goed weten dat je droomt terwijl een droomomgeving zich grotendeels onafhankelijk van je wensen blijft ontwikkelen.

Voor iemand met een terugkerende nachtmerrie kan alleen het inzicht dat de dreiging onderdeel is van een droom al belangrijk zijn.

Lucid Dreaming Therapy probeert dit vermogen therapeutisch te gebruiken.

De dromer kan leren om tijdens een nachtmerrie:

• te herkennen dat hij droomt;
• minder automatisch op de dreiging te reageren;
• de confrontatie met een droombeeld aan te gaan;
• het droomverhaal te veranderen;
• een andere reactie uit te proberen;
• bewust uit de droom te ontwaken.

De essentie is daarmee niet simpelweg een mooie droom maken. De dromer krijgt binnen de nachtmerrie een nieuwe mogelijkheid om met de ervaren dreiging om te gaan.

2. Hoe werkt Lucid Dreaming Therapy bij nachtmerries?

Stel dat je regelmatig droomt dat je door een onbekende man wordt achtervolgd.

Iedere keer gebeurt ongeveer hetzelfde. Je rent door straten, probeert deuren te openen en zoekt een plaats waar je veilig bent. Uiteindelijk haalt de achtervolger je bijna in en word je doodsbang wakker.

Tijdens een lucide versie van dezelfde nachtmerrie kan plotseling het besef ontstaan:

Dit heb ik eerder meegemaakt. Ik droom.

Daarmee verdwijnt de achtervolger niet noodzakelijk.

Maar er ontstaat een mogelijkheid die in de oorspronkelijke nachtmerrie ontbrak.

Je kunt stoppen met rennen.

Misschien draai je je om. Misschien vraag je de achtervolger waarom hij je achterna zit. Je kunt proberen weg te vliegen, een deur te laten verschijnen of iemand te hulp te roepen. Je kunt zelfs besluiten niets aan de droom te veranderen en alleen te onderzoeken wat er gebeurt wanneer je niet meer vlucht.

A- Van machteloosheid naar handelingsruimte

Een terugkerende nachtmerrie wordt vaak gekenmerkt door machteloosheid. Er gebeurt iets angstaanjagends waarop de dromer nauwelijks invloed lijkt te hebben.

Lucide bewustzijn kan daar iets aan veranderen.

Niet noodzakelijk doordat de dromer almachtig wordt, maar doordat er binnen dezelfde situatie nieuwe handelingsmogelijkheden ontstaan.

Dat gevoel van invloed wordt binnen onderzoek naar nachtmerriebehandelingen ook wel in verband gebracht met mastery: het ervaren dat je anders met de angstaanjagende situatie kunt omgaan.

B- Weten dat het niet werkelijk gebeurt

Er gebeurt tegelijkertijd nog iets anders.

De dromer weet dat de ervaring een droom is.

Het monster ziet er misschien nog steeds angstaanjagend uit. De achtervolger komt nog steeds dichterbij. Maar tegelijkertijd bestaat het besef dat het lichaam veilig in bed ligt.

Juist die combinatie is interessant: angst ervaren en tegelijkertijd weten dat de bedreiging niet werkelijk plaatsvindt.

3. Moet je een nachtmerrie kunnen veranderen?

Dit is een van de interessantste vragen rond Lucid Dreaming Therapy.

Populaire verhalen over lucide dromen leggen vaak veel nadruk op droomcontrole. Je zou kunnen leren vliegen, een aanvaller laten verdwijnen of een nachtmerrie onmiddellijk veranderen in een aangename droom.

Dat kan gebeuren.

Maar het is niet noodzakelijk het belangrijkste doel.

Een dromer die beseft dat hij droomt, kan ook besluiten een angstaanjagend droombeeld juist niet te vernietigen.

Stel dat iedere keer dezelfde wolf verschijnt.

Je zou tijdens een lucide droom de wolf kunnen laten verdwijnen.

Maar je kunt ook blijven staan.

• Wat gebeurt er wanneer je hem aankijkt?
• Komt hij dichterbij?
• Verandert hij?
• Wat voel je?
• Welke persoonlijke associaties heb je met een wolf?

Daar ontstaat een verbinding met droomwerk. Het doel verschuift dan van controle over de droom naar een andere relatie met wat er in de droom verschijnt.

Dat onderscheid is belangrijk. Een nachtmerrie hoeft niet automatisch een verborgen boodschap te bevatten en een droomfiguur heeft geen universeel vaststaande betekenis. Maar het onderzoeken van persoonlijke associaties kan wel inzicht geven in emoties, angst, stress, herinneringen, beperkende overtuigingen en het wereldmodel van de individuele dromer.

4. Hoe leer je lucide worden tijdens een nachtmerrie?

Om LDT te kunnen gebruiken, moet de mogelijkheid ontstaan om tijdens de droom te herkennen dat je droomt.

Daarvoor bestaan verschillende technieken.

Een belangrijk onderdeel is het beter leren herkennen van dromen. Een droomdagboek kan daarbij helpen. Wanneer dromen regelmatig worden opgeschreven, kunnen terugkerende situaties en zogenaamde droomsignalen herkenbaarder worden.

Iemand die bijvoorbeeld steeds droomt over het ouderlijk huis kan gaan herkennen dat dit huis een terugkerend droombeeld is.

Andere technieken richten zich op het versterken van de intentie om tijdens een volgende droom lucide te worden.

Ook reality testing wordt veel gebruikt. Daarbij wordt overdag regelmatig bewust onderzocht of je wakker bent of droomt. Het idee daarachter is dat deze gewoonte uiteindelijk ook in een droom kan verschijnen.

Er bestaan daarnaast specifieke lucide-droominductietechnieken.

Het probleem is alleen dat geen enkele techniek garandeert dat iemand op het gewenste moment lucide wordt. Sommige mensen hebben spontaan regelmatig lucide dromen, terwijl anderen ondanks veel oefening nauwelijks lucide worden.

Dat vormt meteen een praktische beperking van LDT.

5. Wat is het verschil tussen LDT, IRT en dream re-entry?

De drie methoden lijken op elkaar omdat bij alle drie de verbeelding en de mogelijkheid tot verandering van een droom belangrijk kunnen zijn.

Toch gebeurt er iets wezenlijk anders.

Lucid Dreaming Therapy

De dromer wordt tijdens de nachtmerrie bewust van het feit dat hij droomt en kan vanuit dat bewustzijn anders reageren.

De verandering vindt dus tijdens het dromen plaats.

Imagery Rehearsal Therapy

Bij imagery rehearsal therapy (IRT) wordt in wakende toestand een nieuwe versie van een terugkerende nachtmerrie gemaakt.

Die gewijzigde voorstelling wordt vervolgens overdag geoefend.

Je hoeft voor IRT dus helemaal niet lucide te kunnen dromen.

Dream re-entry

Bij dream re-entry wordt na het ontwaken in de verbeelding bewust teruggekeerd naar een eerdere droom of nachtmerrie. Vanuit de herinnerde droomomgeving kan de ervaring worden onderzocht of voortgezet.

Ook daarvoor hoef je tijdens de oorspronkelijke droom niet lucide te zijn geweest.

Heel eenvoudig weergegeven:

→ LDT: bewust worden en reageren tijdens de droom
→ IRT: de nachtmerrie wakker herschrijven en oefenen
→ dream re-entry: wakker terugkeren naar de droom en deze verder onderzoeken

Die verschillen zijn belangrijk, juist omdat de wetenschappelijke onderbouwing voor deze methoden niet hetzelfde is.

6. Wat zegt wetenschappelijk onderzoek over Lucid Dreaming Therapy?

Er bestaat daadwerkelijk klinisch onderzoek naar LDT bij terugkerende nachtmerries, maar de hoeveelheid bewijs is nog beperkt.

Een bekende pilotstudie van Victor Spoormaker en Jan van den Bout onderzocht 23 mensen met chronische nachtmerries. De deelnemers werden verdeeld over individuele LDT, LDT in een groep en een wachtlijst.

De behandeling bevatte onder andere elementen van exposure, mastery en het leren van lucide dromen.

Na twaalf weken was de frequentie van nachtmerries in beide behandelde groepen afgenomen. De onderzoekers vonden echter geen significante verbetering van de algemene slaapkwaliteit of de ernst van PTSS-klachten.

En toen kwam een bijzonder resultaat:

Lucide worden bleek niet noodzakelijk om minder nachtmerries te krijgen.

Dat maakt de vraag naar het werkzame mechanisme juist interessanter. Kwam de verbetering werkelijk door lucide dromen? Of speelden het oefenen met de nachtmerrie, exposure, het gevoel van mastery en de verwachting dat iemand anders met de droom kon omgaan eveneens een rol?

Latere reviews laten hetzelfde voorzichtige beeld zien.

Een systematische review uit 2023 vond vier gerandomiseerde onderzoeken, twee case series en vijf case reports. De meeste studies rapporteerden vermindering van de frequentie van chronische of terugkerende nachtmerries bij volwassenen.

Tegelijkertijd beoordeelden de onderzoekers de interne validiteit van het beschikbare onderzoek als beperkt. Grotere en methodologisch sterkere onderzoeken zijn nodig voordat stevigere conclusies over de effectiviteit van LDT kunnen worden getrokken.

Er werden in deze review bovendien geen onderzoeken bij kinderen gevonden.

7. Is Lucid Dreaming Therapy een erkende behandeling?

Lucid Dreaming Therapy neemt een interessante maar bescheiden plaats in binnen de behandeling van nachtmerries.

De American Academy of Sleep Medicine noemt LDT als een methode die bij een nachtmerriestoornis bij volwassenen kan worden gebruikt. Dat is iets anders dan zeggen dat LDT de voorkeursbehandeling is.

Voor imagery rehearsal therapy bestaat sterkere ondersteuning.

Ook een brede systematische review naar psychosociale behandelingen van nachtmerries vond dat de onderzochte LDT-behandelingen minder sterke resultaten opleverden dan exposuretherapie.

Daarom moeten we twee uitspraken uit elkaar houden:

✓ Lucid Dreaming Therapy heeft therapeutische mogelijkheden en eerste onderzoeken laten positieve resultaten zien.

✗ Daarmee is nog niet bewezen dat leren lucide dromen op zichzelf een krachtige of superieure behandeling van een nachtmerriestoornis is.

Wetenschappelijk gezien is vooral interessant welk onderdeel van LDT uiteindelijk verandering veroorzaakt.

Misschien is lucide bewustzijn belangrijk.

Misschien is het gevoel van mastery belangrijker.

Misschien helpt het bewust opnieuw benaderen van de nachtmerrie.

En mogelijk werkt juist de combinatie.

Die vraag is nog niet definitief beantwoord.

8. Wanneer is voorzichtigheid met LDT verstandig?

Niet iedere nachtmerrie vraagt om behandeling. Een incidentele nare droom hoort bij het normale menselijke dromen.

Anders wordt het wanneer nachtmerries vaak terugkomen, ernstige angst veroorzaken, de slaap structureel verstoren of het dagelijks functioneren beïnvloeden. Dan kan sprake zijn van een nachtmerriestoornis of kunnen de nachtmerries onderdeel zijn van andere problematiek.

Vooral bij PTSS en trauma is voorzichtigheid belangrijk.

Een traumatische nachtmerrie bewust proberen op te zoeken of te veranderen kan emotioneel intens zijn. Zelf experimenteren met lucide dromen is dan niet automatisch hetzelfde als een professionele traumabehandeling.

Ook hoeft iemand die geen lucide dromen kan opwekken niet het gevoel te krijgen dat hij daardoor zijn nachtmerries niet kan behandelen. Voor nachtmerries bestaan verschillende behandelmethoden waarvoor lucide dromen helemaal niet nodig zijn.

De methode moet bij de dromer passen, niet andersom.

9. Tenslotte

Lucid Dreaming Therapy maakt gebruik van een van de merkwaardigste mogelijkheden van het menselijke bewustzijn: midden in een droom ontdekken dat je droomt.

Voor iemand die telkens dezelfde nachtmerrie beleeft, kan dat een fundamentele verschuiving betekenen.

De achtervolger is er nog.

Het donkere huis staat er nog.

Het monster komt misschien nog steeds dichterbij.

Maar er verschijnt iets nieuws in de droom: bewustzijn.

En daarmee ontstaat keuze.

Je kunt vluchten, wakker worden, de droom veranderen, hulp zoeken, blijven staan of nieuwsgierig onderzoeken wat er gebeurt wanneer je het angstaanjagende beeld niet onmiddellijk probeert kwijt te raken.

Dat maakt Lucid Dreaming Therapy vanuit droomwerk bijzonder interessant. De methode kan de dromer een andere relatie laten ontwikkelen met een ervaring waarin hij zich eerder volledig machteloos voelde.

Wetenschappelijk moeten we tegelijkertijd bescheiden blijven. De eerste klinische resultaten zijn bemoedigend, maar de hoeveelheid goed onderzoek is nog klein. Bovendien weten we nog onvoldoende of juist het lucide bewustzijn verantwoordelijk is voor verbetering of dat andere elementen, zoals exposure, mastery en cognitieve verandering, minstens zo belangrijk zijn.

Misschien ligt juist daar de interessantste vraag.

Niet alleen: kunnen we leren onze nachtmerries te controleren?

Maar ook: wat verandert er wanneer we midden in onze angst ontdekken dat we dromen – en daardoor ineens niet meer automatisch hoeven te doen wat we altijd deden?

Bronnen

Spoormaker, V. I. & Van den Bout, J. Lucid Dreaming Treatment for Nightmares: A Pilot Study. Psychotherapy and Psychosomatics.

Ouchene, R., El Habchi, N., Demina, A., Petit, B. & Trojak, B. The effectiveness of lucid dreaming therapy in patients with nightmares: A systematic review. L'Encéphale.

Morgenthaler, T. I. et al. Position Paper for the Treatment of Nightmare Disorder in Adults. Journal of Clinical Sleep Medicine.

Gieselmann, A. et al. Aetiology and treatment of nightmare disorder: State of the art and future perspectives. Journal of Sleep Research.

de Macêdo, T. C. F. et al. My Dream, My Rules: Can Lucid Dreaming Treat Nightmares? Frontiers in Psychology.