Terugkerende nachtmerries

Terugkerende nachtmerries zijn nare of sterk verontrustende dromen die regelmatig opnieuw voorkomen. Soms keert vrijwel dezelfde droom terug, maar vaker herhalen vooral bepaalde thema's, emoties of situaties zich. Iemand droomt bijvoorbeeld herhaaldelijk over bedreiging, machteloosheid, verlies of gevaar, zonder dat iedere nachtmerrie precies hetzelfde verloopt.

Een enkele nachtmerrie komt veel voor en hoeft niets bijzonders te betekenen. Wanneer nachtmerries regelmatig terugkeren, de slaap verstoren of overdag veel spanning veroorzaken, wordt het belangrijker om te kijken naar mogelijke onderliggende factoren en de gevolgen voor het dagelijks functioneren.

1. Wat zijn terugkerende nachtmerries?

Bij terugkerende nachtmerries gaat het niet alleen om dromen die letterlijk worden herhaald. Ook nachtmerries met vergelijkbare emoties, dreiging of verhaallijnen kunnen steeds opnieuw voorkomen.

Nachtmerries bevatten vaak sterke negatieve emoties. Angst speelt daarbij een belangrijke rol, maar ook verdriet, boosheid, schuld, schaamte of machteloosheid kunnen voorkomen. Na het ontwaken kan de droom meestal redelijk goed worden herinnerd en is iemand doorgaans snel georiënteerd. Dat onderscheidt nachtmerries onder andere van nachtangst, waarbij iemand vaak verward wakker wordt en zich de gebeurtenis later weinig of niet herinnert.

Terugkerende nachtmerries zijn niet automatisch hetzelfde als een nachtmerriestoornis. Bij een nachtmerriestoornis veroorzaken herhaald optredende, sterk negatieve dromen duidelijke lijdensdruk of problemen in bijvoorbeeld slaap, stemming, concentratie of dagelijks functioneren.

2. Waarom kunnen nachtmerries steeds terugkomen?

Er bestaat niet één oorzaak van terugkerende nachtmerries. Onderzoek brengt frequente nachtmerries onder andere in verband met stress, angst, traumatische ervaringen, psychische problemen, verstoorde slaap en bepaalde geneesmiddelen.

Soms is geen duidelijke aanleiding aan te wijzen. Er wordt dan ook gesproken over idiopathische nachtmerries: nachtmerries waarvoor geen specifieke traumatische of andere oorzaak is vastgesteld.

Stress en emotionele belasting

Tijdens perioden van stress of emotionele belasting kunnen dromen intenser en negatiever worden. Wanneer zorgen en emoties langere tijd aanwezig blijven, kunnen vergelijkbare thema's daardoor eveneens terugkeren in dromen.

Dat betekent niet dat iedere terugkerende nachtmerrie een verborgen psychologisch probleem onthult. Een herhaald droomthema is op zichzelf onvoldoende om bijvoorbeeld angst, trauma of depressie vast te stellen.

Trauma en PTSS

Een duidelijker verband bestaat tussen terugkerende nachtmerries en trauma. Nachtmerries kunnen onderdeel zijn van een posttraumatische stressstoornis (PTSS).

Traumagerelateerde nachtmerries hoeven geen exacte herhaling van een gebeurtenis te zijn. Soms komen elementen van de ervaring terug; in andere gevallen weerspiegelen vooral de emoties of dreiging aspecten van het trauma.

Ook hier geldt dat terugkerende nachtmerries op zichzelf geen bewijs vormen voor PTSS.

3. Welke rol spelen slaap en het brein?

Veel levendige, emotioneel intense dromen worden geassocieerd met REM-slaap, hoewel droomervaringen en nachtmerries niet uitsluitend tijdens REM-slaap voorkomen.

Tijdens de slaap blijven hersennetwerken actief die betrokken zijn bij onder meer emoties en geheugen. Recente ervaringen kunnen samen met oudere herinneringen opnieuw worden geactiveerd en met elkaar worden verbonden. Onderzoek naar geheugenconsolidatie en emotionele geheugenverwerking laat zien dat slaap belangrijk is voor de verwerking en reorganisatie van informatie.

Daaruit volgt echter niet automatisch dat een terugkerende nachtmerrie een poging van het brein is om één specifiek probleem "op te lossen". Dat is een mogelijke interpretatie, geen vastgesteld biologisch feit.

Waarom bepaalde emotionele scenario's bij sommige mensen telkens opnieuw in dromen verschijnen en bij anderen niet, is nog onderwerp van onderzoek.

4. Waarom kunnen terugkerende nachtmerries zichzelf versterken?

Terugkerende nachtmerries kunnen onderdeel worden van een wisselwerking tussen slaap en spanning.

Een ernstige nachtmerrie kan iemand wakker maken en het moeilijker maken opnieuw in slaap te vallen. Wie regelmatig nachtmerries heeft, kan bovendien gespannen raken voor het slapengaan of zelfs bang worden om opnieuw dezelfde ervaring te krijgen.

Daardoor kan een patroon ontstaan:

• nachtmerries verstoren de slaap;
• angst voor nachtmerries maakt inslapen moeilijker;
• slaap raakt verder verstoord;
• vermoeidheid en emotionele belasting kunnen overdag toenemen.

Onderzoek laat zien dat frequente nachtmerries samenhangen met slaapproblemen en verschillende psychische klachten. Zulke verbanden zijn complex: nachtmerries kunnen samengaan met andere problemen en mogelijk bijdragen aan klachten, terwijl psychische problemen op hun beurt het optreden van nachtmerries kunnen beïnvloeden.

5. Hebben terugkerende nachtmerries altijd dezelfde betekenis?

Nee. Het herhaald voorkomen van een bepaald beeld of thema betekent niet dat daarvoor één universele psychologische betekenis bestaat.

Een terugkerende achtervolgingsnachtmerrie bewijst bijvoorbeeld niet dat iemand in het dagelijks leven "voor iets wegloopt". Een droom over falen bewijst evenmin dat iemand faalangst heeft.

Binnen verschillende droomtheorieën bestaan uiteenlopende ideeën over herhalende droominhoud. Vanuit hedendaags onderzoek wordt vooral gekeken naar relaties tussen droominhoud, herinneringen, emoties, stress en gebeurtenissen uit het wakende leven.

Daarbij blijft individuele context belangrijk. Dezelfde droominhoud kan voor verschillende mensen met heel andere ervaringen samenhangen.

6. Wanneer verdienen terugkerende nachtmerries extra aandacht?

Niet de aanwezigheid van één terugkerende droom, maar vooral frequentie, ernst en gevolgen zijn belangrijk.

Extra aandacht is verstandig wanneer nachtmerries bijvoorbeeld:

• gedurende langere tijd regelmatig terugkomen;
• sterke angst of andere emotionele belasting veroorzaken;
• de nachtrust aanzienlijk verstoren;
• leiden tot angst om te gaan slapen;
• concentratie, stemming of dagelijks functioneren beïnvloeden;
• ontstaan na een traumatische gebeurtenis;
• samengaan met andere ernstige psychische of lichamelijke klachten.

Er bestaan verschillende vormen van behandeling voor problematische nachtmerries. Welke aanpak passend is, hangt onder andere af van mogelijke oorzaken, andere klachten en de persoonlijke situatie.

Bij langdurige of ernstige klachten is beoordeling door een huisarts, psycholoog, slaapdeskundige of andere gekwalificeerde zorgprofessional verstandiger dan zelf conclusies trekken uit de inhoud van de nachtmerries.

7. Tenslotte

Terugkerende nachtmerries kunnen bestaan uit vrijwel dezelfde droom, maar ook uit steeds terugkerende emoties, bedreigingen of thema's. Stress, emoties, trauma, slaapverstoring en andere factoren kunnen ermee samenhangen, terwijl soms geen duidelijke oorzaak wordt gevonden.

Dat een nachtmerrie terugkeert, betekent niet automatisch dat zij één verborgen boodschap of psychologische betekenis bevat. Wanneer terugkerende nachtmerries langdurig veel spanning veroorzaken of slaap en dagelijks functioneren verstoren, kunnen ze wel een serieus slaap- of gezondheidsprobleem worden. De informatie in dit artikel is algemeen en vervangt geen professionele diagnose of behandeling.