Depressie

Een depressie is meer dan een periode waarin iemand verdrietig of somber is. Het is een psychische aandoening waarbij stemming, gedachten, motivatie, lichamelijk functioneren en het vermogen om plezier te ervaren gedurende langere tijd verstoord kunnen raken.

Ook slaap speelt vaak een belangrijke rol. Mensen met een depressie kunnen moeite hebben met inslapen, 's nachts wakker worden, vroeg ontwaken of juist veel meer slapen. Daarnaast komen nare dromen en nachtmerries bij mensen met stemmingsstoornissen vaker voor dan bij mensen zonder deze aandoeningen.

Dat betekent niet dat iemand met nachtmerries automatisch depressief is. De relatie tussen depressie, slaap en nachtmerries is complex en kan in verschillende richtingen verlopen.

1. Wat is een depressie?

Iedereen voelt zich weleens somber. Verdriet na verlies, teleurstelling of een moeilijke periode hoort bij het menselijke leven en is niet hetzelfde als een depressieve stoornis.

Bij een depressie zijn somberheid en/of een duidelijk verlies van interesse of plezier gedurende langere tijd aanwezig, samen met andere klachten. Deze klachten hebben invloed op het dagelijks functioneren.

Een depressie kan zich bovendien verschillend uiten. De ene persoon voelt vooral verdriet en hopeloosheid, terwijl een ander voornamelijk leegte, lusteloosheid, prikkelbaarheid of verlies van belangstelling ervaart.

De ernst kan eveneens sterk verschillen. Daarom kan een depressie niet betrouwbaar worden vastgesteld door alleen een lijst met symptomen af te vinken.

2. Waardoor kan een depressie ontstaan?

Er bestaat meestal niet één aanwijsbare oorzaak van depressie. Biologische kwetsbaarheid, psychologische processen, sociale omstandigheden en gebeurtenissen in iemands leven kunnen elkaar beïnvloeden.

Factoren die afhankelijk van de persoon een rol kunnen spelen zijn bijvoorbeeld:

• erfelijke en biologische kwetsbaarheid;
• langdurige stress of emotionele belasting;
• verlies en rouw;
• eenzaamheid en sociaal isolement;
• trauma of andere ingrijpende gebeurtenissen;
• pesten, conflicten of langdurige onveiligheid;
• lichamelijke ziekte en bepaalde medicijnen;
• hormonale en seizoensgebonden factoren.

Ook eigenwaarde, een laag zelfbeeld, onzekerheid, perfectionisme, faalangst, schuldgevoel en langdurig piekeren kunnen met depressieve klachten samenhangen. Zulke verbanden zijn echter niet hetzelfde als bewezen directe oorzaken.

Iemand kan bovendien depressief worden zonder dat één duidelijke gebeurtenis kan worden aangewezen.

3. Welke klachten kunnen bij depressie voorkomen?

Twee belangrijke kenmerken zijn een aanhoudend sombere stemming en verlies van interesse of plezier. Daarnaast kunnen verschillende andere klachten optreden.

Voorbeelden zijn vermoeidheid, gebrek aan energie, concentratieproblemen, besluiteloosheid, veranderingen in eetlust of gewicht, gevoelens van waardeloosheid of buitensporige schuld, lichamelijke onrust of juist vertraging en problemen met slapen.

Ook terugkerende gedachten aan de dood of zelfdoding kunnen voorkomen.

Niet iedereen heeft dezelfde symptomen. Bovendien komen verschijnselen zoals vermoeidheid, slecht slapen, concentratieproblemen en lusteloosheid ook voor bij andere psychische en lichamelijke aandoeningen.

Een afzonderlijk symptoom is daarom geen bewijs voor depressie.

4. Welke rol spelen eigenwaarde, piekeren en eenzaamheid?

Depressie beïnvloedt niet alleen de stemming. Ook de manier waarop iemand naar zichzelf, andere mensen en de toekomst kijkt kan veranderen.

Een verminderd gevoel van eigenwaarde of een laag zelfbeeld kan samengaan met gedachten als niet goed genoeg zijn, anderen tot last zijn of voortdurend tekortschieten. Schuldgevoel en schaamte kunnen deze negatieve beoordeling versterken.

Bij piekeren worden problemen en negatieve gedachten steeds opnieuw overdacht zonder dat dit noodzakelijk tot een oplossing leidt. Hierdoor kan het moeilijker worden om mentaal afstand te nemen van zorgen.

Ook eenzaamheid kan belangrijk zijn. Een depressie kan ertoe leiden dat iemand zich terugtrekt, terwijl minder sociaal contact somberheid vervolgens verder kan versterken.

De richting van zulke relaties is niet altijd eenvoudig vast te stellen. Psychologische en sociale factoren kunnen elkaar wederzijds beïnvloeden.

5. Welke relatie bestaat er tussen depressie en slaap?

Slaapverstoring behoort tot de belangrijke kenmerken die bij depressie kunnen voorkomen. Sommige mensen slapen te weinig, anderen juist veel. Ook moeite met inslapen, nachtelijk ontwaken en vroeg wakker worden komen voor.

Tegelijkertijd is de relatie niet uitsluitend één richting op. Verstoorde slaap kan samengaan met een grotere kwetsbaarheid voor depressieve klachten, terwijl depressie de slaap verder kan ontregelen.

Wetenschappelijk slaaponderzoek heeft daarnaast veranderingen gevonden in de slaaparchitectuur van groepen mensen met een depressieve stoornis. Daarbij zijn onder andere verschillen beschreven in slaapcontinuïteit, diepe NREM-slaap en REM-slaap. Een recente meta-analyse bevestigt dat REM-slaap bij depressie op groepsniveau verschillende kenmerken kan vertonen ten opzichte van zowel gezonde mensen als mensen met slapeloosheid.

REM-slaap is onder andere betrokken bij emotioneel geheugen en dromen. Dat maakt de relatie tussen depressie, slaap en droombeleving wetenschappelijk interessant, maar REM-veranderingen kunnen niet worden gebruikt om uit één droom af te leiden dat iemand depressief is.

6. Hoe wordt een depressie behandeld?

Welke behandeling passend is, hangt onder andere af van de ernst en duur van de klachten, eerdere depressies, persoonlijke omstandigheden en eventuele andere psychische of lichamelijke problemen.

Psychologische behandeling kan een belangrijke plaats innemen. Bij sommige mensen worden daarnaast antidepressiva gebruikt. Ook slaap, dagstructuur, lichamelijke activiteit en sociale omstandigheden kunnen onderdeel zijn van een bredere behandeling.

Antidepressiva kunnen zelf invloed hebben op slaap en dromen. Onderzoek laat zien dat verschillende antidepressiva de slaaparchitectuur, REM-slaap, droomherinnering en soms droominhoud kunnen veranderen. De effecten verschillen per geneesmiddel en persoon.

Veranderingen in dromen of nachtmerries tijdens medicijngebruik betekenen daarom niet automatisch dat de depressie verergert. Stop of verander voorgeschreven antidepressiva niet vanwege dromen of nachtmerries zonder dit met een arts of apotheker te bespreken.

7. Wanneer is professionele hulp belangrijk?

Wanneer somberheid of verlies van interesse langdurig aanwezig blijft of het dagelijks functioneren duidelijk beïnvloedt, is het verstandig dit met een huisarts of andere gekwalificeerde zorgprofessional te bespreken.

Dat geldt zeker wanneer iemand nauwelijks meer functioneert, zichzelf verwaarloost of gedachten heeft aan zelfbeschadiging of zelfdoding.

Bij direct gevaar of wanneer iemand bang is zichzelf iets aan te doen, is onmiddellijke professionele hulp nodig via de lokale spoedzorg of hulpdiensten.

Ook ernstige slaapproblemen verdienen aandacht. Slecht slapen kan de draagkracht verminderen en kan samenhangen met de ernst en het verloop van psychische klachten.

8. Welke relatie bestaat er tussen depressie en nachtmerries?

Mensen met stemmingsstoornissen rapporteren vaker nachtmerries dan gezonde controlegroepen. Een systematische review vond dat nachtmerries bij mensen met stemmings- of psychotische stoornissen meer dan tweemaal zo vaak voorkwamen als bij gezonde controles. Daarbij bleek vooral de ervaren belasting door de nachtmerries samen te hangen met de ernst van psychiatrische problematiek.

Dat betekent niet dat depressie automatisch nachtmerries veroorzaakt of dat iedere depressieve persoon nachtmerries heeft.

Er zijn verschillende mogelijke verbindingen. Depressie kan samengaan met stress, piekeren, negatieve emoties, verstoorde slaap en veranderingen in REM-slaap. Ook trauma, angst, PTSS, medicijngebruik en andere factoren kunnen tegelijkertijd aanwezig zijn en de relatie beïnvloeden.

A - Kunnen nachtmerries depressieve klachten versterken?

Hier wordt het wetenschappelijk bijzonder interessant.

Een systematische review van longitudinale studies en behandelonderzoek vond aanwijzingen voor relaties in beide richtingen tussen nachtmerries en psychiatrische symptomen. Behandeling van nachtmerries ging in onderzochte studies samen met een matige vermindering van depressieve symptomen. De onderzoekers benadrukken tegelijkertijd dat het aantal goede studies beperkt is en dat nachtmerries buiten PTSS nog relatief weinig worden onderzocht.

Er is daarnaast een belangrijke relatie met suïcidaliteit. Onderzoek vindt dat nachtmerries bij mensen met depressie samenhangen met een verhoogd risico op suïcidale gedachten en gedrag. Omdat veel van dit onderzoek observationeel is, mag daaruit niet worden geconcludeerd dat nachtmerries zelf rechtstreeks zelfdoding veroorzaken. De associatie is wel klinisch belangrijk.

B - Wat vertelt de inhoud van een nachtmerrie?

Een depressieve periode kan invloed hebben op de emotionele kleur van dromen. Onderzoek naar depressie en antidepressiva heeft bijvoorbeeld negatievere droominhoud beschreven bij depressieve patiënten.

Toch kan een nachtmerrie niet worden gebruikt als psychologische test.

Dromen over falen, verlies, afwijzing, eenzaamheid, schuld, machteloosheid of de dood kunnen persoonlijk betekenisvol zijn, maar bewijzen niet dat iemand een depressie, laag zelfbeeld of andere psychische aandoening heeft.

Wanneer terugkerende nachtmerries zelf een belangrijk probleem zijn geworden, kunnen ze naast de behandeling van depressie afzonderlijke aandacht krijgen. Binnen de behandeling van nachtmerries is bijvoorbeeld Imagery Rehearsal Therapy (IRT) een specifiek onderzochte methode waarbij een nachtmerrie tijdens het wakker zijn wordt veranderd en de aangepaste versie vervolgens in de verbeelding wordt gerepeteerd.

9. Tenslotte

Depressie, slaap en nachtmerries zijn op verschillende manieren met elkaar verbonden. Slaapverstoring komt veel voor bij depressie en mensen met stemmingsstoornissen ervaren vaker nachtmerries. Tegelijkertijd zijn nachtmerries geen betrouwbare aanwijzing dat iemand depressief is en kan uit hun symboliek geen diagnose worden afgeleid.

Bij sommige mensen kunnen depressieve klachten, piekeren, eenzaamheid, stress, negatieve emoties en verstoorde slaap onderdeel worden van een patroon waarin ook terugkerende nachtmerries voorkomen. Juist daarom kan het zinvol zijn niet alleen naar de depressie of alleen naar de nachtmerrie te kijken, maar naar het bredere geheel.

Bij aanhoudende depressieve klachten, ernstige slaapverstoring of terugkerende nachtmerries die het dagelijks functioneren beïnvloeden, is professionele beoordeling verstandig. Bij gedachten aan zelfbeschadiging of zelfdoding is snelle professionele hulp belangrijk.