Nachtmerriestoornis

Bijna iedereen heeft weleens een nachtmerrie. Meestal is dat een incidentele ervaring die vanzelf weer verdwijnt. Bij een nachtmerriestoornis ligt dat anders. De nachtmerries keren terug en veroorzaken zoveel lijdensdruk, slaapverstoring of problemen overdag dat ze een zelfstandig gezondheidsprobleem kunnen vormen.

Een nachtmerriestoornis is een parasomnie. Kenmerkend zijn herhaald optredende, onaangename dromen die meestal goed worden herinnerd. Na het ontwaken wordt iemand doorgaans snel helder en georiënteerd.

Niet alleen het aantal nachtmerries is daarbij belangrijk. Vooral de gevolgen voor slaap, stemming en dagelijks functioneren bepalen hoe belastend de stoornis is.

1. Wat is een nachtmerriestoornis?

Bij een nachtmerriestoornis komen herhaaldelijk dysfore dromen voor: dromen die sterke onaangename emoties oproepen.

Angst is een bekend thema, maar een nachtmerrie hoeft niet uitsluitend over angst te gaan. Ook verdriet, woede, walging, machteloosheid of andere negatieve emoties kunnen centraal staan.

De droom heeft meestal een herkenbare verhaallijn en kan bijvoorbeeld gaan over bedreiging van de eigen veiligheid, verlies, lichamelijk gevaar of bedreiging van anderen.

Na het ontwaken kan de droom doorgaans duidelijk worden herinnerd.

Dat onderscheidt een nachtmerriestoornis onder andere van Nachtangst, waarbij iemand gedeeltelijk ontwaakt vanuit NREM-slaap, vaak verward is en achteraf meestal veel minder van de ervaring weet.

2. Wanneer worden nachtmerries een stoornis?

Regelmatig een nachtmerrie hebben betekent niet automatisch dat iemand een nachtmerriestoornis heeft.

Voor een stoornis moeten de nachtmerries voldoende lijdensdruk of beperkingen veroorzaken. Daarbij kan het bijvoorbeeld gaan om verstoring van de slaap, problemen met functioneren overdag of angst om opnieuw te gaan slapen.

Frequentie is wel relevant. Een enkele nachtmerrie per jaar heeft immers een andere betekenis dan verschillende nachtmerries per week.

Toch kan de diagnose niet uitsluitend op een bepaald aantal nachtmerries worden gebaseerd.

Ook de duur van de klachten, ernst, gevolgen overdag en mogelijke andere verklaringen moeten worden meegenomen.

Een arts, psycholoog of slaapdeskundige kan daarom breder beoordelen of sprake is van een nachtmerriestoornis, terugkerende nachtmerries zonder afzonderlijke stoornis of een ander slaap- of psychologisch probleem.

3. Welke klachten kunnen bij een nachtmerriestoornis voorkomen?

De gevolgen kunnen verder gaan dan de nachtmerrie zelf.

Na het wakker worden kunnen angst, verdriet, spanning, hartkloppingen en andere lichamelijke stressreacties nog enige tijd aanwezig blijven. Sommige mensen hebben vervolgens moeite opnieuw in slaap te vallen.

Wanneer dit regelmatig gebeurt, kan een vicieuze cirkel ontstaan:

nachtmerrie → ontwaken en spanning → moeilijk opnieuw slapen → vermoeidheid → angst voor de volgende nacht → slaap uitstellen of vermijden → verdere slaapverstoring.

Overdag kunnen daardoor klachten ontstaan zoals vermoeidheid, concentratieproblemen, prikkelbaarheid en stemmingsveranderingen.

Ook slapeloosheid kan samengaan met een nachtmerriestoornis.

Uitgesproken schoppen, slaan of het lichamelijk uitvoeren van een droom hoort echter niet automatisch bij een nachtmerriestoornis. Wanneer dit regelmatig gebeurt, kan onderzoek naar andere parasomnieën nodig zijn.

4. Waardoor kan een nachtmerriestoornis ontstaan?

Er bestaat niet één oorzaak waarmee alle nachtmerriestoornissen kunnen worden verklaard.

Nachtmerries kunnen zonder duidelijke andere psychische aandoening voorkomen, maar ook samenhangen met verschillende omstandigheden en gezondheidsproblemen.

Onder andere stress, angst, depressie, slaapverstoring en bepaalde medicijnen kunnen een rol spelen of met nachtmerries samenhangen.

Ook trauma en PTSS hebben een belangrijke relatie met terugkerende nachtmerries.

Daarnaast kunnen alcohol, andere middelen, veranderingen in medicatie en bepaalde slaapstoornissen relevant zijn.

Daarbij moet steeds onderscheid worden gemaakt tussen een oorzaak, risicofactor, beïnvloedende factor en samenhang. Dat twee verschijnselen vaak samen voorkomen, bewijst nog niet dat het ene rechtstreeks het andere veroorzaakt.

Ook de inhoud van een nachtmerrie kan niet worden gebruikt om de oorzaak met zekerheid vast te stellen.

5. Welke relatie bestaat er tussen trauma en PTSS?

Terugkerende nachtmerries zijn een bekend verschijnsel bij posttraumatische stressstoornis (PTSS).

Traumagerelateerde nachtmerries kunnen elementen bevatten die sterk lijken op een traumatische gebeurtenis. Andere nachtmerries zijn minder letterlijk, maar bevatten bijvoorbeeld vergelijkbare gevoelens van bedreiging, machteloosheid of verlies van controle.

Toch zijn een nachtmerriestoornis en PTSS niet hetzelfde.

Niet iedereen met PTSS heeft nachtmerries en niet iedereen met een nachtmerriestoornis heeft een trauma of PTSS.

Dit onderscheid is ook voor de behandeling belangrijk. Bij PTSS kunnen naast nachtmerries bijvoorbeeld herbelevingen, vermijding en verhoogde waakzaamheid aanwezig zijn. Dan kan behandeling van het trauma als geheel noodzakelijk zijn.

Tegelijkertijd kunnen nachtmerries een zelfstandig behandelprobleem blijven. Onderzoek laat zien dat behandeling van PTSS traumagerelateerde nachtmerries kan verminderen, maar ook dat specifieke behandeling van nachtmerries aanvullende waarde kan hebben.

6. Wat is het verschil met nachtangst en andere slaapstoornissen?

Verschillende nachtelijke verschijnselen kunnen op het eerste gezicht op elkaar lijken.

Bij een nachtmerrie wordt iemand doorgaans bewust wakker en is er een duidelijke herinnering aan de droom.

Bij Nachtangst vindt meestal een gedeeltelijk ontwaken vanuit diepe NREM-slaap plaats. De persoon kan schreeuwen, zweten en zeer angstig lijken, terwijl volledig contact moeilijk is. Achteraf is de herinnering vaak beperkt.

Bij slaapverlamming is iemand juist bewust terwijl bewegen tijdelijk niet of nauwelijks mogelijk is. Daarbij kunnen soms angstige hallucinatoire ervaringen optreden.

Ook REM-slaapgedragsstoornis is iets anders. Hierbij ontbreekt de normale onderdrukking van spieractiviteit tijdens REM-slaap gedeeltelijk en kan iemand droomgerelateerd gedrag vertonen.

Dit onderscheid is vooral belangrijk wanneer iemand tijdens de slaap opvallend veel beweegt, zichzelf of een bedpartner verwondt, zeer verward ontwaakt of andere atypische verschijnselen heeft.

7. Hoe wordt een nachtmerriestoornis behandeld?

Nachtmerries zijn behandelbaar.

Een van de belangrijkste specifiek onderzochte psychologische behandelingen is Imagery Rehearsal Therapy (IRT).

Bij IRT wordt een terugkerende nachtmerrie tijdens het wakker zijn veranderd. De aangepaste versie wordt vervolgens in de verbeelding gerepeteerd. Het doel is niet om een verborgen symbolische betekenis van de droom te ontdekken, maar om het terugkerende nachtmerriepatroon te beïnvloeden.

Ook andere cognitief-gedragsmatige behandelvormen zijn onderzocht.

A - Exposure en rescripting

Bij Exposuretherapie kan imaginaire blootstelling worden gebruikt waarbij de bestaande nachtmerrie tijdens het wakker zijn bewust wordt benaderd.

Bij imagery rescripting wordt de voorstelling juist aangepast.

Deze behandelprincipes kunnen afzonderlijk of in gecombineerde behandelprogramma's voorkomen.

Wanneer de nachtmerries onderdeel zijn van PTSS kan traumabehandeling eveneens belangrijk zijn. EMDR kan bijvoorbeeld worden toegepast voor PTSS, maar is niet simpelweg een algemene behandeling voor iedere nachtmerriestoornis.

B - Kunnen medicijnen helpen?

Medicijnen hebben bij sommige soorten nachtmerries een plaats binnen de behandeling, maar zijn geen algemene eerste oplossing voor iedere persoon met terugkerende nachtmerries.

Prazosine is vooral onderzocht bij nachtmerries die samenhangen met PTSS. Onderzoeksresultaten zijn niet in iedere patiëntengroep hetzelfde en toepassing vraagt medische beoordeling.

Ook andere medicijnen zijn onderzocht, maar de bewijskracht verschilt aanzienlijk.

Melatonine moet evenmin automatisch worden gezien als behandeling tegen een nachtmerriestoornis. Melatonine beïnvloedt vooral het circadiane slaap-waakritme en nachtmerries zijn juist ook als mogelijke bijwerking gerapporteerd.

Voorgeschreven medicatie moet niet vanwege nachtmerries zelfstandig worden aangepast of gestopt. Wanneer nachtmerries na het beginnen, stoppen of veranderen van medicatie ontstaan, kan dit met een arts of apotheker worden besproken.

8. Wanneer is professionele hulp verstandig?

Een incidentele nachtmerrie vraagt meestal geen behandeling.

Professionele beoordeling wordt relevanter wanneer nachtmerries vaak of langdurig terugkeren en bijvoorbeeld leiden tot:

• ernstige verstoring van de nachtrust;
• angst om te gaan slapen;
• structureel slaaptekort of vermoeidheid;
• problemen met concentratie of functioneren overdag;
• aanzienlijke emotionele belasting;
• klachten die samenhangen met trauma of PTSS;
• opvallend gedrag of verwondingen tijdens de slaap.

Ook wanneer nachtmerries plotseling ontstaan na een verandering in medicijnen of samengaan met andere onverklaarde slaapverschijnselen, kan nader onderzoek zinvol zijn.

Een belangrijk uitgangspunt is dat terugkerende nachtmerries niet alleen als symptoom van een ander probleem hoeven te worden beschouwd. Ze kunnen zelf voldoende belastend zijn om specifieke behandeling te rechtvaardigen.

9. Tenslotte

Een nachtmerriestoornis is meer dan regelmatig slecht dromen. Kenmerkend zijn terugkerende, sterk onaangename dromen die worden herinnerd en voldoende lijdensdruk of beperkingen veroorzaken om slaap, welzijn of dagelijks functioneren te beïnvloeden.

Stress, angst, depressieve klachten, trauma, PTSS, slaapverstoring, medicijnen en andere factoren kunnen met nachtmerries samenhangen. Toch kan uit een nachtmerrie zelf niet worden afgeleid waardoor deze is ontstaan.

Ook is het belangrijk een nachtmerriestoornis te onderscheiden van Nachtangst, slaapverlamming en andere parasomnieën.

Voor mensen die veel last hebben van terugkerende nachtmerries bestaan specifieke behandelmogelijkheden. Vooral Imagery Rehearsal Therapy heeft een belangrijke plaats binnen de behandeling. Afhankelijk van de achtergrond van de klachten kunnen ook andere cognitief-gedragsmatige technieken, traumabehandeling of in specifieke situaties medicatie worden overwogen.

Nachtmerries hoeven daarmee niet uitsluitend iets te zijn waarmee iemand moet leren leven. Wanneer ze structureel de slaap en het dagelijks functioneren verstoren, kunnen ze als zelfstandig probleem worden onderzocht en behandeling.