Hoe weten dat je droomt zorgt voor een gelukkiger leven...
Lucide dromen schep(t) helderheid...
Jeroen Jansen
Lucide dromen schep(t) helderheid...
09/29/2016
15 min
0

Hoe weten dat je droomt zorgt voor een gelukkiger leven...

09/29/2016
15 min
0

Stel je voor dat je midden in een droom ineens beseft: wacht eens even, dit is míjn droom. De persoon voor je, de straat waar je loopt, het monster achter je of die irritante collega die hier eigenlijk helemaal niet hoort — alles krijgt in één klap een andere betekenis.

Je kunt natuurlijk meteen gaan vliegen. Niets mis mee. Maar je kunt ook iets anders doen: blijven staan. Kijken. Luisteren. Een vraag stellen. Want weten dat je droomt geeft je niet alleen meer vrijheid in je droomwereld. Het kan je ook een verrassende ontmoeting bezorgen met kanten van jezelf waar je overdag totaal niet bij stilstaat.

1. Wat verandert er wanneer je weet dat je droomt?

In een gewone droom ga je meestal gewoon mee met wat er gebeurt. Je rent wanneer iets je achtervolgt, wordt boos wanneer iemand je beledigt en probeert wanhopig de trein te halen die voor de derde keer zonder jou vertrekt.

Je denkt zelden: waarom doe ik dit eigenlijk?

Op het moment dat je lucide wordt, verandert dat. Je weet dat je droomt en daardoor ontstaat er iets wat daarvoor nauwelijks aanwezig was: keuzevrijheid.

Niet onbeperkt. Een lucide droom doet lang niet altijd precies wat jij wilt maar er ontstaat wel ruimte tussen wat er gebeurt en hoe jij erop reageert. Dat verschil kan klein lijken, maar het is enorm.

Je kunt bijvoorbeeld:

  • stoppen met vluchten en achterom kijken;
  • een droomfiguur vragen waarom hij je achterna zit;
  • onderzoeken wat je voelt in plaats van het gevoel onmiddellijk weg te drukken;
  • bewust een andere reactie uitproberen dan je normaal zou kiezen.

Daarmee verandert weten dat je droomt van een bijzondere droomervaring in iets wat ook persoonlijk interessant kan worden. Je bent niet langer alleen het personage dat meegesleept wordt door het verhaal.

Je kunt ook toeschouwer, onderzoeker en soms zelfs regisseur worden.

Dat betekent niet dat iedere lucide droom een therapiesessie moet worden. Soms wil je gewoon door Saturnus vliegen of op een tropisch strand liggen en dat is prima.

Maar wie zich gaat verdiepen in lucide dromen leren ontdekt vroeg of laat dat het meest interessante avontuur soms niet buiten je ligt.

Het staat ineens recht voor je.

helder dromen wijst je de weg

2. Kan een lucide droom je eigen coach worden?

We leven in een tijd waarin je voor bijna alles begeleiding kunt vinden.

✤ Een loopbaancoach.
✤ Een relatiecoach.
✤ Een mental coach.
✤ Een personal trainer.

En daar is helemaal niets mis mee. Een goede coach kan je helpen iets te zien waar je zelf al maanden omheen draait.

Ik heb zelf ook coaching gehad en daar op verschillende momenten veel aan gehad.

Maar er zit een interessante gedachte achter coaching: een goede coach hoeft jouw antwoord niet te kennen. Hij helpt jou om beter te kijken. Om vragen te stellen waar je normaal niet bij stilstaat.

En precies daar wordt een lucide droom interessant.

A. Geen goeroe in je hoofd

Je droom is geen alwetende coach die precies weet wat jij morgen moet doen.

Er zit voor zover we weten ook geen klein verlicht mannetje in je onbewuste dat een archiefkast opent met daarop:

DE OPLOSSING VOOR ..... — LADE 3.

Zo eenvoudig werkt het niet.

Een droom ontstaat uit een ingewikkelde mix van herinneringen, emoties, verwachtingen, associaties, fantasie, actuele gebeurtenissen en materiaal waarvan je soms niet eens meer bewust weet waar het vandaan komt.

Juist daarom kan een droom een andere blik opleveren.

Je dagelijkse manier van denken is minder dominant.

De bekende antwoorden liggen niet automatisch bovenop.

En wanneer je lucide bent, kun je daar bewust bij aanwezig zijn.

B. Jij stelt de vragen

Daar zit voor mij het coachende element. Je kunt een situatie waarin je vastloopt bewust meenemen en vervolgens onderzoeken wat de droom ermee doet.

Dat kan gaan over grote levensvragen, maar juist ook over iets heel gewoons:

✥ Waarom durf ik geen nee te zeggen?
✥ Waarom blijf ik dat gesprek uitstellen?
✥ Waarom raakt die persoon mij iedere keer zo?
✥ Wat houd ik vast terwijl ik eigenlijk verder wil?

Je hoeft niet te verwachten dat de droom je het juiste antwoord voorschotelt.

Misschien krijg je helemaal geen antwoord.

Misschien gebeurt er iets totaal anders.

Maar alleen al het feit dat je bewust een vraag meeneemt naar een wereld waarin je gewone denkpatronen minder strak georganiseerd zijn, kan interessante informatie opleveren.

Daarom kan een training lucide dromen uiteindelijk over meer gaan dan alleen het bereiken van luciditeit. Het wordt pas echt spannend wanneer je gaat ontdekken wat je met dat bewustzijn wilt doen.

En soms kom je dan figuren tegen die opvallend veel lijken op verschillende kanten van jezelf.

3. Wie kom je eigenlijk tegen in je eigen droom?

Ons dagelijks gedrag is minder één geheel dan we graag denken.

Je kent het waarschijnlijk.

Op zondagavond besluit je dat het vanaf maandag écht anders gaat.

  • Gezond eten.
  • Meer bewegen.
  • Geen wijn door de week.

Maandag om vijf uur verschijnt een andere versie van jou en zegt:

We hebben hard gewerkt. Eén wijntje kan toch wel?

Welkom bij de menselijke persoonlijkheid.

Psychologen hebben verschillende manieren om naar zulke innerlijke stemmen, rollen en patronen te kijken. Binnen onder andere psychosynthese en andere therapeutische tradities wordt gesproken over deelpersoonlijkheden: herkenbare kanten van onszelf die verschillende behoeften, overtuigingen en belangen kunnen hebben.

Je hoeft die delen niet letterlijk als kleine personen in je hoofd voor te stellen. Het is vooral een bruikbare manier om te begrijpen waarom je tegelijkertijd twee tegengestelde dingen kunt willen.

A. Holle Bolle Gijs en de gezondheidsfanaat

Een mooi voorbeeld is het contrast tussen Holle Bolle Gijs en de gezondheidsfanaat.: De gezondheidsfanaat wil:

  • op tijd naar bed;
  • sporten;
  • gezond eten;
  • morgenochtend fris wakker worden.

Holle Bolle Gijs heeft ondertussen een fles wijn gevonden, zet lekkere muziek aan en vraagt zich vooral af waarom iedereen toch zo moeilijk doet.

Geen van beide delen hoeft slecht te zijn.

De gezondheidsfanaat zorgt voor je lichaam.

Holle Bolle Gijs kan staan voor plezier, vrijheid en genieten.

Het probleem ontstaat wanneer twee kanten elkaar voortdurend proberen te overheersen.

B. Droomfiguren als mogelijke spiegel

In dromen kunnen zulke conflicten zichtbaar worden in personen, situaties of emoties. Misschien droom je steeds over iemand die alles bekritiseert. Of over een autoritaire baas.

  • Een hulpeloos kind.
  • Een woedende vreemdeling.
  • Een vriend die je steeds probeert weg te trekken.

Dat betekent niet automatisch dat iedere droomfiguur letterlijk een deelpersoonlijkheid is. Een droomfiguur kan allerlei bronnen hebben en soms gewoon onderdeel zijn van het verhaal dat je slapende brein op dat moment maakt.

Maar als een figuur je raakt, irriteert, aantrekt of blijft terugkomen, kun je wel nieuwsgierig worden.

  • Waarom juist zij?
  • Wat gebeurt er tussen ons?
  • Wat herken ik in hem?

Wie zich daarin uitgebreider wil verdiepen, kan ook in mijn boek over lucide dromen ontdekken hoeveel verschillende manieren er bestaan om bewust met droomfiguren en droominhoud om te gaan.

Want interessant wordt het vooral wanneer twee kanten van jezelf niet gewoon verschillen, maar elkaar werkelijk in de weg beginnen te zitten.

helder dromen wijst je de weg

4. Waarom kunnen verschillende kanten van jezelf botsen?

Innerlijke tegenstellingen horen bij het leven.

  • Je wilt vrijheid én zekerheid.
  • Je wilt rust én succes.
  • Je wilt aardig gevonden worden én eindelijk duidelijk je grens aangeven.
  • Je wilt veranderen én je vertrouwde leven niet kwijtraken.

Daar is niets vreemds aan. Een probleem ontstaat vooral wanneer één kant voortdurend wordt onderdrukt of wanneer je nauwelijks meer merkt dat twee verschillende behoeften aan het stuur trekken.

Neem iemand die altijd klaarstaat voor anderen. Dat kan voortkomen uit warmte, betrokkenheid en liefde.

Maar misschien bestaat er daarnaast een kant die eigenlijk doodmoe is en al maanden wil zeggen:Nu even niet.

Als die stem nauwelijks ruimte krijgt, kan de spanning toenemen.

Overdag lossen we zulke conflicten vaak op door één kant tijdelijk harder te laten praten.

◈ “Niet zeuren.”
◈ “Gewoon doorgaan.”
◈ “Je moet dankbaar zijn.”
◈ “Stel je niet aan.”

In dromen zijn onze nette dagelijkse afspraken minder streng. Daardoor kunnen gevoelens en conflicten in veel vreemdere vormen terugkomen.

  • Een klein ongemak wordt een reusachtig monster.
  • Een dominante collega wordt een dictator.
  • Een gevoel van machteloosheid verschijnt misschien als een kamer zonder deur.

Is dat dé betekenis?

Nee.

Maar het beeld kan wel iets bij je losmaken en dat is genoeg om ermee te werken.

Persoonlijke groei ontstaat wat mij betreft niet doordat je alle lastige kanten uit jezelf verwijdert. Het gaat veel vaker om herkennen wat er speelt en leren omgaan met verschillende behoeften zonder dat één kant automatisch de rest moet vernietigen.

  • Soms betekent dat onderhandelen.
  • Soms accepteren.
  • Soms grenzen trekken.
  • Soms moet je daarvoor eerst ophouden met wegrennen.

Juist dat laatste wordt interessant in dromen. Weglopen is daar vaak niet alleen letterlijk rennen, maar ook vermijden, ontwijken of steeds opnieuw dezelfde spanning proberen kwijt te raken. Zodra je stopt met vluchten, verandert niet automatisch de hele droom, maar wel jouw positie erin.

Dan ontstaat ruimte voor een andere vraag:

5. Wat gebeurt er als je in je droom niet langer wegloopt?

Een van de krachtigste veranderingen die luciditeit kan geven, is heel eenvoudig:

  • Je hoeft het gewone script niet af te maken.
  • Je wordt achtervolgd.
  • Normaal ren je.
  • Je wordt aangevallen.
  • Normaal probeer je weg te komen.
  • Iemand schreeuwt tegen je.
  • Normaal schreeuw je terug of verstijf je.
  • Maar wanneer je weet dat je droomt, kun je iets nieuws proberen.
  • Stoppen.

Dat betekent niet dat je jezelf in iedere angstige droom moet dwingen tot een confrontatie. Soms is wakker worden precies wat je wilt. En bij heftige terugkerende nachtmerries of psychische kwetsbaarheid is zelfstandig experimenteren niet altijd de beste route.

Maar wanneer het goed voelt, kan bewust niet-weglopen verrassend zijn.

Je kunt bijvoorbeeld merken dat een angstige droomervaring verschillende reacties mogelijk maakt:

  • je blijft staan en kijkt wat de bedreiging doet;
  • je vraagt een droomfiguur wat hij van je wil;
  • je verandert bewust je houding of de afstand tussen jullie;
  • je probeert te ontdekken wat er gebeurt wanneer jij niet meer bang reageert.

Wat er daarna gebeurt, hoeft helemaal niet spectaculair te zijn. Soms verandert de bedreiging, soms verandert vooral jouw eigen houding tegenover wat er verschijnt. Alleen al blijven staan kan ervoor zorgen dat je niet langer volledig wordt meegesleept door de angst.

Daarmee verschuift de vraag van hoe kom ik hiervan weg? naar wat gebeurt er als ik hier blijf? En juist dan wordt het interessant om niet automatisch aan te nemen dat alles wat donker, boos of dreigend verschijnt ook werkelijk bestreden moet worden.

Niet iedere donkere figuur is een vijand

Je kunt natuurlijk besluiten de confrontatie aan te gaan maar nieuwsgierigheid is vaak minstens zo interessant als vechten.

Want stel dat de woedende figuur in je droom niet vernietigd wil worden.

Misschien wil hij gehoord worden.

Misschien vertegenwoordigt hij helemaal niets en gedraagt hij zich gewoon als een buitengewoon onaangename droomfiguur.

Ook goed.

Je hoeft vooraf niet te weten wat iets betekent.

Ga kijken.

En als de figuur blijft staan, kun je altijd nog een gesprek beginnen.

helder dromen wijst je de weg

6. Hoe ga je in gesprek met een droomfiguur?

Een droomgesprek hoeft niet ingewikkeld te zijn.

Je hoeft geen perfecte therapeutische formuleringen uit je hoofd te leren voordat je gaat slapen. Sterker nog: wanneer je eindelijk lucide wordt, ben je waarschijnlijk de helft alweer vergeten.

Begin klein.

Kijk eerst naar de figuur en vraag je af:

  • Wat gebeurt er in jou?
  • Ben je bang?
  • Boos?
  • Blij?
  • Nieuwsgierig?
  • Voel je weerstand?

Dat eerste gevoel kan minstens zo interessant zijn als wat de droomfiguur straks zegt. Daarna kun je een vraag stellen. Goede vragen zijn meestal open genoeg om werkelijk iets onverwachts toe te laten. Probeer bijvoorbeeld:

  • Wie ben jij?
  • Waarom ben je hier?
  • Wat wil je van mij?
  • Wat wil je mij laten zien?

En luister dan. Niet omdat ieder antwoord diepe waarheid bevat.

Een droomfiguur kan complete onzin uitkramen.

  • Hij kan je negeren.
  • Hij kan zeggen dat hij de koning van Noorwegen is terwijl hij eruitziet als je buurman.

Dromen zijn niet verplicht zich verstandig te gedragen maar soms komt er iets terug wat je raakt.

  • Een zin.
  • Een beeld.
  • Een gebaar.
  • Een reactie die totaal anders is dan je verwachtte.

Laat het antwoord onstaan voordat je het verklaart

Dat vind ik een belangrijk onderdeel van droomwerk.

We willen nogal snel interpreteren.

"Ah, hij zegt dit, dus dat betekent waarschijnlijk..."

Wacht eens.

Laat de ervaring eerst gewoon staan.

  • Misschien begrijp je haar morgenochtend anders.
  • Misschien pas over een week.
  • Misschien helemaal nooit.

Een lucide droom is geen examen waarbij achter ieder symbool één correct antwoord staat.

De echte kracht kan juist zitten in het verrassende gesprek zelf of dat je een kant op kijkt waar je normaal niet kijkt. En dat wordt nog interessanter wanneer je vóór het slapen bewust al een onderwerp hebt gekozen.

7. Kun je een probleem bewust meenemen in je droom?

Ja, dat kan. En juist daar wordt het interessant.

Probeer alleen niet je droom vooraf al het complete huiswerk te geven:

“Vannacht los ik mijn relatieprobleem op.”

Dat klinkt daadkrachtig, maar je legt de uitkomst meteen vast. Veel interessanter is één scherpe vraag die iets openlaat.

Bijvoorbeeld:

  • Waarom vind ik dit gesprek zo moeilijk?
  • Wat houdt mij tegen?
  • Waar ben ik eigenlijk bang voor?
  • Wat zie ik misschien over het hoofd?

Zo geef je richting zonder de droom alvast te vertellen wat hij moet antwoorden.

Intentie geeft richting

Voor je gaat slapen kun je die vraag een paar keer rustig herhalen.

Niet als een mantra waar je jezelf murw mee slaat. Sta er even bij stil waarom de vraag belangrijk voor je is.

Je intentie kan bijvoorbeeld zijn:

“Wanneer ik vannacht lucide word, wil ik onderzoeken waarom ik zo moeilijk mijn grens aangeef.”

Of:

“Als ik droom, wil ik vragen wat mij tegenhoudt om die keuze te maken.”

Daarna laat je de vraag los en geef je de droom ruimte om op zijn eigen manier te reageren. Misschien verschijnt precies de persoon over wie het gaat, maar het kan net zo goed iemand anders zijn. Soms krijg je een antwoord in woorden, soms in een beeld, een gevoel of een onverwachte situatie.

Juist daarin zit de waarde. Je geeft de droom wel een richting, maar bepaalt niet vooraf wat eruit moet komen. Daardoor ontstaat ruimte voor iets wat buiten je gewone denkpatroon valt:

✦ Soms bevestigt de droom wat je eigenlijk al wist.
✦ Soms laat hij je iets vanuit een onverwachte hoek zien.
✦ Soms verschijnt er iets waarvan je wakker denkt: Waar kwam dát vandaan?

Dat maakt een open vraag vaak interessanter dan een vooraf bedachte oplossing.

8. Wat als de droom iets totaal anders doet dan je verwacht?

Je gaat slapen met een prachtige intentie.

Je wilt onderzoeken waarom je moeite hebt met kritiek.

Je wordt lucide.

Perfect.

Je vraagt om iemand te ontmoeten die daarmee te maken heeft.

En vervolgens verschijnt je oude gymleraar met een papegaai op zijn schouder.

Tja.

Wat nu?

Dit is precies waarom ik lucide dromen niet zou behandelen als een soort zoekmachine voor het onbewuste.

Je voert geen vraag in waarna het juiste antwoord bovenaan verschijnt.

Dromen zijn associatief, persoonlijk en vaak behoorlijk eigenwijs.

Dat is geen fout in het systeem.

Dat ís het systeem.

A. Laat je verrassen

Wanneer iets onverwachts verschijnt, kun je twee dingen doen.

Je kunt proberen de droom terug te dwingen naar je oorspronkelijke plan.

Of je kunt nieuwsgierig worden en je afvragen:

  • Waarom deze persoon?
  • Waarom deze plek?
  • Waarom voel ik ineens opluchting terwijl ik juist een lastig onderwerp wilde onderzoeken?

Soms blijkt het onverwachte interessanter dan wat je zelf had bedacht.

B. Niet weten is ook een uitkomst

We houden niet zo van open eindes. Zeker niet wanneer we bewust aan persoonlijke ontwikkeling doen. We willen een

  • Inzicht.
  • Doorbraak.
  • Transformatie.

Het liefst vóór het ontbijt maar soms krijg je alleen een vreemd beeld mee naar huis.

✧ Een gesloten deur.
✧ Een kind dat niets wil zeggen.
✧ Een droomfiguur die jouw vraag ineens omdraait.

Misschien is dat geen mislukking. Soms is een goede vraag belangrijker dan een snel antwoord en misschien ontdek je pas in je dagelijks leven waarom juist die droom je is bijgebleven.

Want daar moet het uiteindelijk gebeuren.

Niet alleen 's nachts.

helder dromen wijst je de weg

9. Kun je in een lucide droom bewust een andere keuze oefenen?

Inzicht is mooi, maar in een lucide droom kun je ook iets uitproberen.

Stel dat je in het dagelijks leven moeite hebt om voor jezelf op te komen. In je droom verschijnt opnieuw iemand die bepaalt wat jij moet doen. Normaal geef je toe, maar nu weet je dat je droomt.

Wat gebeurt er als je rustig zegt:

Nee.

Niet schreeuwen. Niet vechten. Alleen een grens aangeven en kijken wat er gebeurt.

Je kunt in een lucide droom bijvoorbeeld experimenteren met:

  • blijven staan waar je normaal wegloopt;
  • iets vragen waarover je normaal zwijgt;
  • hulp vragen in plaats van alles zelf op te lossen;
  • een grens aangeven zonder meteen afstand te nemen.

Dat betekent niet dat één droom automatisch nieuw gedrag programmeert maar als ervaringsruimte is het fascinerend: je kunt iets proberen, voelen hoe dat is en ontdekken wat er verandert.

Droomcontrole gaat dan niet alleen over vliegen of werelden bouwen. Je kunt er ook mee experimenteren met jezelf.

Het echte werk begint vervolgens wanneer je wakker wordt.

10. Hoe neem je een droominzicht mee naar je dagelijks leven?

Je kunt in een lucide droom een sterk inzicht krijgen. Misschien confronteer je je innerlijke criticus en blijkt die ineens een klein nerveus mannetje dat vooral bang is dat je fouten maakt. Je praat met hem, begrijpt iets en wordt wakker.

En dan?

Een droominzicht verandert je dagelijks leven niet automatisch. Je kunt ’s nachts prachtig je grens aangeven en ’s middags alsnog ja zeggen terwijl je nee bedoelt.

Van inzicht naar actie

Vraag jezelf na een betekenisvolle droom daarom niet alleen af:

Wat betekende dit?

Maar vooral:

Wat wil ik hiermee doen?

Kies vervolgens één kleine stap, bijvoorbeeld:

  • één gesprek voeren dat je uitstelt;
  • één keer bewust nee zeggen;
  • tijd vrijmaken voor iets wat belangrijk voor je is;
  • opschrijven welke gedachte je steeds klein houdt.

Zo krijgt de droom een vervolg in je dagelijks leven. Niet omdat hij voorschrijft wat je moet doen, maar omdat jij besluit iets met de ervaring te doen.

Sta daar vervolgens ook even bij stil. Maak het niet te groot. Het gaat erom dat je erkent: ik heb iets anders gedaan.

Juist daar kan een lucide droom onderdeel worden van persoonlijke groei in plaats van alleen een bijzondere herinnering.

helder dromen wijst je de weg

11. Wat kan weten dat je droomt je uiteindelijk geven?

Weten dat je droomt garandeert geen geluk, genezing, zelfvertrouwen of probleemloos leven. Gelukkig maar, anders hadden we van lucide dromen alweer een wondermethode gemaakt.

Wat luciditeit wél kan geven, is een bijzondere ruimte waarin je bewust aanwezig bent bij ervaringen die normaal vanzelf ontstaan. Je kunt onderzoeken, experimenteren, vragen stellen, genieten en soms iets tegenkomen waar je overdag minder gemakkelijk bij stilstaat.

Dat kan bijvoorbeeld gaan over:

✤ patronen die steeds terugkomen;
✤ gevoelens die je moeilijk toelaat;
✤ keuzes waarover je blijft twijfelen;
✤ verlangens waaraan je weinig ruimte geeft.

Maar persoonlijke groei hoeft helemaal niet het doel van iedere lucide droom te zijn. In onderzoek onder ruim driehonderd lucide dromers werd plezier zelfs het vaakst genoemd als toepassing.

Dat vind ik eigenlijk heel gezond. Lucide dromen hoeven niet altijd in het teken te staan van persoonlijke groei, inzicht of zelfonderzoek. Soms mag een droom gewoon mooi, spannend, absurd of bevrijdend zijn.

Je hoeft dus niet iedere nacht aan jezelf te werken. Soms heb je genoeg gewerkt.

✺ Ga vliegen.
✺ Verken een vreemde stad.
✺ Praat met iemand die niet kan bestaan.
✺ Kijk wat er gebeurt als je niets probeert te veranderen.

Juist daarin zit misschien een van de aantrekkelijkste kanten van luciditeit.

Niet dat je iedere droom volledig beheerst, maar dat je op sommige momenten bewust aanwezig bent en kunt kiezen hoe je met de droom omgaat.

Het bijzondere begint op het moment dat je beseft:

Ik droom.

Vanaf daar kan van alles gebeuren. Je kunt:

• Onderzoeken.
• Spelen.
• Veranderen.
• Vragen stellen.
• Gewoon kijken. .

En misschien is dát uiteindelijk de grootste vrijheid van lucide dromen: niet volledige controle, maar bewust kunnen kiezen hoe je aanwezig wilt zijn.

12. Tenslotte

Misschien is dat uiteindelijk de echte kracht van zo’n lucide moment: niet dat het monster verdwijnt, je collega ineens aardig wordt of de droom precies doet wat jij wilt. Het bijzondere is dat er heel even ruimte ontstaat tussen wat er gebeurt en hoe jij daarop reageert.

En misschien neem je juist dát mee wanneer je wakker wordt. Niet het antwoord op alles, maar de ervaring dat je niet altijd automatisch dezelfde beweging hoeft te maken. Soms begint verandering met één onverwacht moment waarop je ontdekt: ik kan ook anders kiezen.




Bronnen

  • Schädlich, M. & Erlacher, D. (2012). Applications of lucid dreams: An online study. International Journal of Dream Research.
  • Stumbrys, T., Erlacher, D. & Schredl, M. (2016). Effectiveness of motor practice in lucid dreams: a comparison with physical and mental practice. Journal of Sports Sciences.
  • Schädlich, M., Erlacher, D. & Schredl, M. (2017). Improvement of darts performance following lucid dream practice depends on the number of distractions while rehearsing within the dream. Journal of Sports Sciences.
  • Schmidt, S.C.E., Stumbrys, T. & Erlacher, D. (2014). Dream Characters and the Dream Ego: An Exploratory Online Study in Lucid Dreams. Dreaming.
  • Ouchene, R. e.a. (2023). The effectiveness of lucid dreaming therapy in patients with nightmares: A systematic review.
Reacties