Imagery Rehearsal Therapy

Imagery Rehearsal Therapy, meestal afgekort tot IRT, is een psychologische behandeling voor terugkerende nachtmerries. De methode wordt ook wel imaginaire repetitietherapie genoemd. Kenmerkend is dat een nachtmerrie tijdens het wakker zijn wordt veranderd en dat de nieuwe droomversie vervolgens meerdere malen in de verbeelding wordt geoefend.

IRT behoort tot de best onderzochte psychologische behandelingen die zich rechtstreeks op nachtmerries richten. De behandeling wordt toegepast bij een nachtmerriestoornis, maar is ook onderzocht bij traumagerelateerde nachtmerries en posttraumatische stressstoornis (PTSS). De American Academy of Sleep Medicine noemt IRT als aanbevolen behandeling voor zowel nachtmerriestoornis als PTSS-gerelateerde nachtmerries.

1. Wat is Imagery Rehearsal Therapy?

Imagery Rehearsal Therapy maakt gebruik van het menselijke vermogen om gebeurtenissen in de verbeelding voor te stellen en te veranderen.

Bij IRT wordt een terugkerende nachtmerrie niet alleen besproken of geïnterpreteerd. Er wordt tijdens het wakker zijn een aangepaste versie van gemaakt. Vervolgens wordt deze nieuwe versie herhaaldelijk mentaal voorgesteld.

Daarbij kan bijvoorbeeld een bedreigende gebeurtenis veranderen, een ander einde ontstaan of het verhaal een geheel andere richting krijgen. Het nieuwe droomscenario hoeft niet spectaculair of volmaakt gelukkig te zijn. Een neutrale, veilige of minder bedreigende ontwikkeling kan eveneens worden gebruikt.

Het gaat bij IRT dan ook niet om het ontdekken van één verborgen betekenis van een nachtmerrie. De behandeling richt zich in de eerste plaats op het veranderen van het terugkerende droompatroon en de daarmee verbonden emotionele belasting.

2. Hoe werkt Imagery Rehearsal Therapy?

Een belangrijk uitgangspunt van IRT is dat iemand tijdens het wakker zijn met de voorstelling van de nachtmerrie kan werken.

De precieze uitvoering kan per protocol en behandelaar verschillen, maar drie elementen komen veelvuldig terug:

• de nachtmerrie wordt geïdentificeerd of beschreven;
• de droom wordt herschreven tot een andere, minder bedreigende versie;
• deze nieuwe versie wordt tijdens het wakker zijn in de verbeelding gerepeteerd.

Dit laatste verklaart het woord rehearsal: de veranderde droom wordt als het ware mentaal geoefend.

IRT verschilt daarmee van uitsluitend blootstelling aan een nachtmerrie. Bij blootstelling kan iemand juist worden gevraagd de oorspronkelijke nachtmerrie voor zich te zien zonder het verhaal te veranderen. Bij IRT is het aanpassen van de voorstelling een centraal onderdeel.

Is een positief einde noodzakelijk?

Nee. Hoewel IRT soms eenvoudig wordt omschreven als het bedenken van een positief einde, is dat te beperkt.

In verschillende vormen van de behandeling kan het thema, de verhaallijn, het einde of een ander onderdeel van de droom worden veranderd. In de wetenschappelijke literatuur komen zowel positieve als neutrale of simpelweg bevredigender alternatieven voor.

De dromer hoeft de bedreiger dus niet noodzakelijk te verslaan. Een achtervolging kan bijvoorbeeld ophouden, een situatie kan veilig worden of de droom kan een totaal onverwachte richting krijgen.

3. Waarom kan het herschrijven van een nachtmerrie helpen?

Hoe IRT precies werkt, is nog onderwerp van wetenschappelijk onderzoek. Er bestaan verschillende verklaringen die elkaar niet noodzakelijk uitsluiten.

Een belangrijk idee is dat terugkerende nachtmerries mede een aangeleerd of zichzelf herhalend patroon kunnen worden. Door tijdens het wakker zijn een alternatief droomscenario te creëren en te oefenen, ontstaat een andere mentale voorstelling naast het bestaande nachtmerriescenario.

Ook angstleren, emotionele verwerking en een toegenomen gevoel van controle of beheersing kunnen een rol spelen. Een systematische review van psychosociale nachtmerriebehandelingen concludeerde dat behandelingen vooral effectief lijken wanneer ze rechtstreeks ingrijpen op de nachtmerrie en/of de emotionele reactie erop en daarmee controle of beheersing kunnen vergroten.

Dat betekent niet dat wetenschappelijk is aangetoond dat IRT een oorspronkelijke herinnering uit het brein wist of letterlijk vervangt. De precieze psychologische en neurobiologische mechanismen achter het effect zijn nog niet volledig vastgesteld.

4. Wat zegt onderzoek over de werking van IRT?

IRT behoort tot de beter onderzochte niet-medicamenteuze behandelingen van nachtmerries.

Een breed systematisch overzicht van psychosociale behandelingen vond sterke aanwijzingen voor imagery rehearsal en blootstellingsgerichte behandelingen bij het verminderen van frequentie, ernst en belasting door nachtmerries. Positieve resultaten werden gevonden bij verschillende groepen, waaronder mensen met niet-traumatische en traumagerelateerde nachtmerries.

Ook onderzoek naar traumagerelateerde nachtmerries ondersteunt IRT. Een netwerk-meta-analyse van 29 gerandomiseerde studies met in totaal 2.214 mensen die een trauma hadden meegemaakt, vond IRT naast prazosine als een van de interventies met aantoonbare werkzaamheid voor traumagerelateerde nachtmerries.

Dat betekent niet dat IRT bij iedereen werkt of dat alle onderzoeken dezelfde resultaten vinden. Zo vond een meta-analyse onder militaire veteranen wel verbetering van slaapkwaliteit bij imagery-rescriptinginterventies ten opzichte van controlegroepen, maar geen statistisch significant voordeel voor de frequentie van nachtmerries. De onderzoekers wezen bovendien op methodologische beperkingen en aanzienlijke verschillen tussen de studies.

Het wetenschappelijke beeld is daarom positief, maar niet absoluut.

5. Kan IRT worden gebruikt bij trauma en PTSS?

Nachtmerries behoren tot de kenmerkende slaapklachten die bij PTSS kunnen voorkomen. Sommige traumagerelateerde nachtmerries bevatten herkenbare onderdelen van een traumatische gebeurtenis, terwijl andere dromen slechts gedeeltelijk of helemaal niet op de oorspronkelijke gebeurtenis lijken.

IRT is uitgebreid onderzocht bij mensen met traumagerelateerde nachtmerries en PTSS. Daarbij richt de behandeling zich specifiek op de nachtmerries.

Dat is een belangrijk onderscheid. PTSS omvat veel meer dan nachtmerries alleen. Er kunnen bijvoorbeeld herbelevingen overdag, vermijding, negatieve veranderingen in gedachten en stemming en verhoogde waakzaamheid aanwezig zijn.

Het verminderen van nachtmerries betekent daarom niet automatisch dat alle gevolgen van een trauma of alle PTSS-klachten behandeld zijn.

Afhankelijk van de situatie kan IRT onderdeel zijn van een bredere behandeling waarin bijvoorbeeld traumagerichte psychotherapie of EMDR een rol speelt.

6. Is IRT hetzelfde als rescripting?

De termen liggen dicht bij elkaar en worden in onderzoek en praktijk niet altijd op precies dezelfde manier gebruikt.

Imagery rescripting is een breder therapeutisch principe waarbij belastende mentale voorstellingen worden veranderd. Het wordt niet uitsluitend bij nachtmerries gebruikt, maar is ook onderzocht bij onder meer angststoornissen en PTSS.

IRT is specifiek ontwikkeld rond nachtmerries en legt naast het herschrijven nadruk op het herhaaldelijk oefenen van de aangepaste droomvoorstelling.

Er bestaan bovendien verwante behandelvormen, zoals Exposure, Relaxation and Rescripting Therapy (ERRT), waarin blootstelling, ontspanning en rescripting met elkaar worden gecombineerd.

IRT maakt daarmee deel uit van een grotere familie van behandelingen waarin verbeelding wordt gebruikt om de omgang met belastende mentale beelden en herinneringen te veranderen.

7. Kan iemand IRT zelf toepassen?

Er is onderzoek gedaan naar zowel begeleide als meer zelfstandige vormen van nachtmerriebehandeling. Een systematische review vond aanwijzingen dat ook korte en zelfgestuurde behandelingen mogelijkheden bieden, maar het onderzoek naar deze vormen is nog in ontwikkeling.

Of zelfstandig werken verstandig is, hangt mede af van de achtergrond en ernst van de nachtmerries.

Bij een incidentele onaangename droom is de situatie bijvoorbeeld anders dan bij terugkerende nachtmerries na ernstig trauma. Wanneer het oproepen of herschrijven van een nachtmerrie intense angst, paniek, dissociatieve klachten of traumatische herbelevingen veroorzaakt, is professionele begeleiding belangrijk.

Ook bij langdurige slaapverstoring, ernstige psychische klachten of een mogelijke nachtmerriestoornis is beoordeling door een gekwalificeerde zorgprofessional verstandig.

IRT moet bovendien niet worden gezien als een methode om via de symboliek van een droom zelfstandig een psychische diagnose te stellen. De inhoud van een nachtmerrie kan persoonlijk betekenisvol zijn, maar vertelt op zichzelf niet of iemand bijvoorbeeld PTSS, een angststoornis of depressie heeft.

8. Welke plaats heeft IRT binnen de behandeling van nachtmerries?

IRT is één van verschillende mogelijkheden binnen de bredere behandeling van nachtmerries, maar neemt daar een bijzondere plaats in omdat de methode specifiek voor terugkerende nachtmerries is ontwikkeld en relatief goed is onderzocht.

Andere benaderingen richten zich bijvoorbeeld op blootstelling, ontspanning, cognitieve gedragstherapie, lucide dromen of hypnose. Bij traumagerelateerde klachten kunnen EMDR en andere traumagerichte behandelingen relevant zijn. In bepaalde situaties worden ook medicijnen onderzocht of toegepast, waaronder prazosine bij traumagerelateerde nachtmerries.

Welke behandeling passend is, hangt onder meer af van de frequentie en ernst van de nachtmerries, mogelijke PTSS of andere psychische klachten, slaapstoornissen, medicijngebruik en de gevolgen voor het dagelijks functioneren.

IRT is dus geen universele oplossing voor iedere nare droom, maar een specifieke therapeutische methode voor problematische en terugkerende nachtmerries.

9. Tenslotte

Imagery Rehearsal Therapy laat zien dat behandeling van een nachtmerrie niet noodzakelijk draait om het achterhalen van een verborgen betekenis. Bij IRT wordt juist gebruikgemaakt van verbeeldingskracht: een terugkerende nachtmerrie wordt tijdens het wakker zijn veranderd en de nieuwe versie wordt vervolgens mentaal gerepeteerd.

Onderzoek ondersteunt IRT als behandeling van nachtmerriestoornis en traumagerelateerde nachtmerries, al werkt de methode niet bij iedereen en blijven er wetenschappelijke vragen bestaan over de precieze werkingsmechanismen en effectiviteit bij verschillende groepen.

Bij ernstige, langdurige of traumagerelateerde nachtmerries is professionele beoordeling belangrijk. Deze kennisbank geeft algemene informatie over IRT en vervangt geen persoonlijke diagnose of behandeling door een gekwalificeerde zorgprofessional.