Sjamanisme

Sjamanisme is een verzamelnaam voor spirituele praktijken en wereldbeelden waarin mensen via veranderde bewustzijnstoestanden contact zoeken met een spirituele werkelijkheid. De sjamaan kan daarbij optreden als genezer, ziener, ritueel begeleider of bemiddelaar tussen de menselijke gemeenschap en de wereld van geesten.

Sjamanistische tradities komen in verschillende vormen voor bij volkeren in onder andere Siberië, Azië, Noord- en Zuid-Amerika en andere delen van de wereld. Ze verschillen sterk van elkaar. Sjamanisme is daarom geen wereldreligie met één leer, één heilig boek of één verzameling rituelen.

Toch zijn er terugkerende thema's: de bijzondere betekenis van natuur, contact met geesten, rituelen, trance, heling en het verkrijgen van kennis die volgens de beoefenaar niet alleen uit het gewone rationele bewustzijn afkomstig is.

Sjamanisme gaat daarmee niet alleen over geloven in een spirituele werkelijkheid, maar vooral over het ervaren en betreden ervan.

1. Wat is sjamanisme?

Het woord sjamaan is oorspronkelijk verbonden met Siberische volkeren en werd later door westerse onderzoekers gebruikt als bredere benaming voor vergelijkbare spirituele specialisten in andere culturen.

Daar zit meteen een moeilijkheid.

Een sjamaan uit Siberië, een spirituele genezer uit het Amazonegebied en een hedendaagse westerse beoefenaar van sjamanisme behoren niet automatisch tot dezelfde traditie.

Er bestaan grote verschillen in:

• rituelen;
• kosmologie;
• geestenwereld;
• initiatie;
• genezingspraktijken;
• sociale positie van de sjamaan;
• betekenis van dieren en voorouders.

Daarom spreken sommige onderzoekers liever over verschillende sjamanistische tradities dan over één universeel sjamanisme. Ook binnen de antropologie bestaat discussie over hoe breed het begrip eigenlijk gebruikt kan worden.

Toch zijn de overeenkomsten interessant genoeg om het begrip te blijven gebruiken.

2. Wat doet een sjamaan?

Binnen traditionele gemeenschappen kan de sjamaan verschillende rollen vervullen.

Ziekte of ongeluk kan bijvoorbeeld worden geïnterpreteerd als meer dan alleen een lichamelijk of praktisch probleem. Binnen een sjamanistisch wereldbeeld kan ook sprake zijn van een verstoring in de verhouding tussen mens, gemeenschap, natuur en spirituele werkelijkheid.

De sjamaan probeert die relatie te herstellen.

Daarbij kunnen rituelen, zang, dans, trommels, gebeden, symbolische handelingen en veranderde bewustzijnstoestanden worden gebruikt.

Contact met een andere werkelijkheid

Een belangrijk kenmerk binnen veel beschrijvingen van sjamanisme is het doelbewust veranderen van de bewustzijnstoestand om contact te zoeken met geesten of een niet-alledaagse werkelijkheid.

De sjamaan kan daar volgens het spirituele wereldbeeld kennis, begeleiding of hulp ontvangen.

Binnen de traditie wordt zo'n ervaring niet noodzakelijk beschouwd als fantasie.

Voor de sjamaan kan de ontmoeting met een geest, voorouder of spiritueel dier werkelijk contact zijn.

Wetenschap kan onderzoeken wat tijdens trance psychologisch, neurologisch en cultureel gebeurt. Daarmee kan zij echter niet bevestigen dat de spirituele wezens waarmee iemand zegt contact te hebben objectief bestaan.

Dat onderscheid hoeft de spirituele betekenis van de ervaring niet weg te nemen.

3. Waarom is de natuur zo belangrijk binnen sjamanisme?

Binnen veel sjamanistische wereldbeelden staat de mens niet los van de natuur.

Dieren, planten, rivieren, bergen, bomen en andere elementen van het landschap kunnen een spirituele betekenis hebben.

In sommige tradities worden natuurverschijnselen niet alleen gezien als levenloze objecten, maar als bezield of verbonden met geesten.

Dat wordt soms aangeduid als animisme.

Niet boven maar tussen het leven

Daaruit ontstaat een wezenlijk ander perspectief op de positie van de mens.

De mens staat niet noodzakelijk boven de natuur.

Hij bevindt zich ertussen.

De boom is niet alleen hout.

De rivier is niet alleen water.

Het dier is niet uitsluitend een biologische soort.

Binnen een spiritueel wereldbeeld kunnen zij onderdeel zijn van een bezielde werkelijkheid waarmee de mens een relatie onderhoudt.

Dat betekent niet dat alle sjamanistische culturen precies hetzelfde idee hebben over natuur of bezieling. Juist de concrete betekenissen verschillen sterk per cultuur.

Maar de ervaring van verbondenheid tussen mens en andere levensvormen is een belangrijk terugkerend thema.

4. Wat is een sjamanistische reis?

Een van de bekendste begrippen in het moderne sjamanisme is de sjamanistische reis.

Daarbij brengt de beoefenaar zichzelf bewust in een andere bewustzijnstoestand om een spirituele werkelijkheid te betreden.

Herhalend trommelen of ratelen kan daarbij worden gebruikt. Binnen Core Shamanism wordt vooral ritmisch trommelen gebruikt om zo'n veranderde bewustzijnstoestand te ondersteunen.

De reis heeft meestal een bedoeling.

Er wordt bijvoorbeeld gezocht naar:

• inzicht;
• begeleiding;
• heling;
• een antwoord op een vraag;
• contact met een helper of leraar;
• spirituele kennis.

De reis verschilt daarmee binnen deze traditie van zomaar dagdromen of fantaseren.

Michael Harner benadrukte zelfs expliciet dat een geleide visualisatie niet hetzelfde is als een sjamanistische reis.

5. Wat zijn de drie werelden?

In hedendaags westers sjamanisme wordt vaak gesproken over drie spirituele werelden:

• de Middenwereld
  De spirituele dimensie die verbonden is met de wereld waarin we dagelijks leven.
• de Onderwereld
  Een spirituele wereld die vaak via een afdaling wordt bereikt.
• de Bovenwereld
  Een spirituele wereld die via een opstijgende beweging wordt benaderd.

Binnen moderne sjamanistische oefeningen kan bijvoorbeeld een boom als beeld worden gebruikt: via de wortels daalt iemand af en via stam en takken kan een beweging omhoog worden voorgesteld.

Michael Harner en Core Shamanism

Hier is een belangrijk onderscheid nodig.

De driedeling Middenwereld, Onderwereld en Bovenwereld zoals veel westerse beoefenaars die tegenwoordig kennen, is sterk verbonden met het werk van de Amerikaanse antropoloog Michael Harner.

Harner deed vanaf de jaren vijftig veldwerk bij onder andere de Shuar in Ecuador en de Conibo in Peru. Later ontwikkelde hij Core Shamanism: een systeem waarin hij elementen bijeenbracht die hij als universeel, bijna universeel of veelvoorkomend binnen sjamanistische tradities beschouwde.

Binnen dat systeem spelen reizen naar de Boven- en Onderwereld een belangrijke rol.

Het is daarom te eenvoudig om te zeggen dat iedere oorspronkelijke sjamanistische cultuur exact dezelfde drie werelden kent.

De concrete kosmologie kan per traditie verschillen.

6. Wat is de betekenis van geesten en spirituele helpers?

Voor sjamanistische tradities is de spirituele werkelijkheid meestal geen abstract filosofisch idee.

Zij wordt bevolkt door wezens waarmee een relatie mogelijk wordt geacht.

Dat kunnen bijvoorbeeld voorouders, dierengeesten, natuurgeesten of andere spirituele helpers zijn.

Binnen Core Shamanism wordt gesproken over helping spirits: spirituele helpers van wie kennis, begeleiding en helende kracht kan worden ontvangen. De Foundation for Shamanic Studies beschrijft het contact met zulke geesten als een centraal onderdeel van Harners benadering.

Vanuit een psychologisch perspectief kan iemand dergelijke ontmoetingen anders interpreteren.

Een dier dat tijdens een trance verschijnt kan bijvoorbeeld worden opgevat als een symbolisch beeld uit de psyche.

Vanuit een Jungiaanse benadering zou een relatie met archetypen kunnen worden onderzocht.

De sjamanistische interpretatie gaat verder:

de spirituele helper wordt niet alleen als symbool ervaren, maar als een werkelijkheid waarmee contact mogelijk is.

We hoeven die verschillende verklaringen niet kunstmatig tot één verhaal te maken.

7. Wat betekenen heling en ziekte binnen sjamanisme?

Binnen traditionele sjamanistische wereldbeelden kan ziekte verschillende dimensies hebben.

Een lichamelijk probleem kan tegelijkertijd een spirituele betekenis krijgen. Er kan bijvoorbeeld worden gesproken over verlies van kracht, verstoring van relaties, invloed van geesten of verlies van een deel van de ziel.

Dergelijke verklaringen behoren tot het spirituele wereldmodel van de betreffende traditie.

Ze zijn niet hetzelfde als medische diagnoses.

Daarom is een belangrijk onderscheid nodig.

Sjamanistische heling kan binnen een spirituele traditie betekenisvol zijn, maar vervangt geen noodzakelijke medische of psychologische behandeling.

Tegelijkertijd is helen breder dan alleen een ziekte genezen.

Rituelen kunnen betekenis geven aan verlies, verandering, angst en grote levensovergangen. Een gemeenschap kan iemand ondersteunen. Een symbolische ervaring kan een nieuwe interpretatie mogelijk maken.

Daar ontmoeten sjamanisme, rituelen, psychologie en persoonlijke betekenis elkaar.

8. Waarom spreekt sjamanisme moderne mensen opnieuw aan?

Sjamanisme behoort niet alleen tot het verleden.

Sinds de twintigste eeuw ontstond in het Westen opnieuw belangstelling voor sjamanistische ideeën en praktijken. Vooral Harners Core Shamanism heeft daar een belangrijke rol in gespeeld en is bewust ontwikkeld als een vorm die niet gebonden is aan één specifieke culturele traditie.

Voor sommige moderne beoefenaars biedt sjamanisme iets wat zij missen in een sterk rationeel ingerichte wereld.

Er ontstaat ruimte voor:

• natuur;
• intuïtie;
• rituelen;
• symboliek;
• veranderde bewustzijnstoestanden;
• spiritualiteit;
• directe ervaring.

Maar moderne belangstelling brengt ook verantwoordelijkheid mee.

Traditionele sjamanistische gebruiken behoren soms tot levende inheemse culturen. Een ritueel, kledingstuk of heilig symbool zomaar uit zijn culturele context halen en als algemene spirituele techniek gebruiken kan de oorspronkelijke betekenis vervormen.

Juist daarom is het waardevol onderscheid te maken tussen een specifieke traditionele praktijk en moderne vormen zoals Core Shamanism.

9. Wat betekent sjamanisme binnen persoonlijk meesterschap?

Sjamanisme biedt een perspectief dat behoorlijk verschilt van een puur rationele benadering van persoonlijke ontwikkeling.

Het vraagt niet alleen:

Wat denk ik?

of:

Wat moet ik veranderen?

maar ook:

Waarmee ben ik verbonden?

Wat vertelt de natuur mij?

Welke beelden komen naar mij toe?

Wat raakt mij?

Welke betekenis heeft deze ervaring?

Daar kan een relatie ontstaan met intuïtie, droomkracht, verborgen wijsheid, rituelen en natuurlijk ritme.

Niet alles hoeft uit jezelf te komen

Er zit bovendien een mystieke gedachte in sjamanisme die goed aansluit bij persoonlijk meesterschap.

Je hoeft niet te veronderstellen dat alle wijsheid uitsluitend voortkomt uit je rationele denken.

Binnen een psychologische interpretatie kan diepere informatie uit onbewuste processen komen.

Binnen sjamanisme kan kennis daadwerkelijk worden ervaren als afkomstig van geesten of een andere werkelijkheid.

En binnen een bredere spirituele visie kan iemand ervaren dat hij verbonden is met een bron die groter is dan zichzelf en tegelijkertijd in hem leeft.

Het verschil tussen die interpretaties mag blijven bestaan.

Het mysterie hoeft niet onmiddellijk opgelost te worden.

10. Wat kunnen we wetenschappelijk zeggen over sjamanistische ervaringen?

Wetenschap kan aspecten van sjamanisme onderzoeken.

Denk aan veranderde bewustzijnstoestanden, ritmische stimulatie, groepsrituelen, verwachting, symboliek, aandacht en de psychologische betekenis van spirituele ervaringen.

Daarmee kan echter niet wetenschappelijk worden vastgesteld dat de sjamanistische kosmologie letterlijk bestaat.

Er is geen wetenschappelijk bewijs dat de Bovenwereld en Onderwereld objectief bestaande spirituele dimensies zijn of dat een sjamaan daadwerkelijk met zelfstandige geesten communiceert.

Andersom bewijst een psychologische of neurologische verklaring van een ervaring ook niet automatisch dat die ervaring voor de beoefenaar geen spirituele betekenis kan hebben.

Hier raken wetenschap en spiritualiteit dezelfde menselijke ervaring vanuit verschillende vragen.

Wetenschap vraagt:

Wat kunnen we waarnemen, meten en toetsen?

Sjamanisme vraagt eerder:

Wat ervaar ik wanneer ik de gewone werkelijkheid op een andere manier betreed?

11. Tenslotte

Sjamanisme laat zich moeilijk samenvatten als één leer.

Onder de naam bevinden zich verschillende tradities, wereldbeelden en moderne interpretaties. Ze moeten niet worden behandeld alsof een Siberische sjamaan, een genezer uit het Amazonegebied en een moderne Nederlandse beoefenaar allemaal precies hetzelfde doen en geloven.

Toch keren fascinerende thema's terug.

De verbinding tussen mens en natuur.

Rituelen.

Veranderde bewustzijnstoestanden.

Heling.

Spirituele helpers.

Het zoeken naar kennis buiten het gewone denken.

En de ervaring dat de zichtbare werkelijkheid misschien niet alles omvat wat er bestaat.

Michael Harner probeerde juist die terugkerende elementen te onderzoeken en ontwikkelde daaruit Core Shamanism. Binnen die moderne benadering staat de sjamanistische reis centraal als methode om een andere werkelijkheid te ervaren en daar kennis of hulp te zoeken.

Vanuit de wetenschap kunnen we niet vaststellen dat die spirituele werkelijkheid werkelijk bestaat zoals zij binnen sjamanisme wordt beschreven.

Vanuit het sjamanistische wereldbeeld is dat echter bijna de verkeerde vraag.

Daar staat de ervaring voorop.

Je reist.

Je ontmoet.

Je luistert.

Je keert terug.

En vervolgens onderzoek je wat die ervaring betekent voor de manier waarop je in deze wereld leeft.

Misschien ligt juist daarin de blijvende aantrekkingskracht van sjamanisme.

Het nodigt uit om de mens niet als een losstaand wezen te zien, maar als deelnemer aan een levende werkelijkheid vol relaties, betekenis en mysterie — een werkelijkheid die mogelijk groter is dan wat het rationele denken alleen kan bevatten.