Open-monitoringmeditatie

Bij veel vormen van meditatie wordt de aandacht gericht op één punt, bijvoorbeeld de ademhaling, een mantra of een lichamelijke sensatie. Open-monitoringmeditatie kiest een andere benadering. De aandacht blijft open voor wat zich van moment tot moment aandient, zonder één ervaring als vast aandachtspunt te kiezen.

Een geluid, gedachte, emotie, herinnering of lichamelijke sensatie kan verschijnen en weer verdwijnen. De bedoeling is niet om deze ervaringen tegen te houden, vast te houden of onmiddellijk te beoordelen, maar ze bewust waar te nemen terwijl ze veranderen.

Daarmee is open monitoring niet simpelweg ‘nergens aan denken’. Het is juist een vorm van opmerkzaamheid waarin de voortdurende beweging van de innerlijke en uiterlijke ervaring centraal staat.

1. Wat is open-monitoringmeditatie?

Open-monitoringmeditatie, in onderzoek meestal open monitoring meditation (OM) genoemd, is een verzamelnaam voor meditatiepraktijken waarbij ervaringen van moment tot moment worden waargenomen zonder de aandacht langdurig op één vooraf gekozen object te richten.

Gedachten kunnen verschijnen. Geluiden kunnen de aandacht trekken. Er kan spanning in het lichaam ontstaan. Een herinnering kan bovenkomen en vervolgens plaatsmaken voor iets anders.

De beoefenaar probeert dit veranderende veld van ervaringen waar te nemen zonder er automatisch op te reageren.

In wetenschappelijke beschrijvingen worden vooral open aandacht, monitoring, niet-reactiviteit en meta-awareness als belangrijke kenmerken genoemd.

2. Wat is het verschil met focused-attentionmeditatie?

Een belangrijk onderscheid binnen meditatieonderzoek is dat tussen focused attention en open monitoring.

Bij focused-attentionmeditatie wordt een object gekozen waarop de aandacht rust, bijvoorbeeld de ademhaling. Wanneer de aandacht afdwaalt, wordt dat opgemerkt en wordt de aandacht weer naar het gekozen object gebracht.

Bij open monitoring wordt die nauwe focus geleidelijk losgelaten. Er is niet één ervaring die voortdurend voorrang krijgt. Het veld van aandacht wordt breder.

Het verschil kan eenvoudig worden weergegeven:

Focused attention: één gekozen ervaring staat centraal.

Open monitoring: wat zich aandient mag onderdeel van de aandacht worden.

Het zijn geen absolute tegenpolen. In verschillende meditatietradities kan gerichte aandacht juist als voorbereiding dienen voor een meer open vorm van gewaarzijn. Ook wetenschappelijke classificaties van meditatie benadrukken dat meditatiepraktijken niet altijd netjes in één categorie passen.

3. Hoe ziet open monitoring er in de praktijk uit?

Tijdens open-monitoringmeditatie kan iemand aanvankelijk bijvoorbeeld de ademhaling gebruiken om tot rust en aandacht te komen. Vervolgens wordt de aandacht minder strak rond de ademhaling georganiseerd.

Een geluid wordt hoorbaar.

Daarna ontstaat misschien een lichamelijke sensatie.

Vervolgens verschijnt een gedachte:

Ik moet straks nog iemand bellen.

Daarna een beeld, een emotie of opnieuw het geluid in de omgeving.

Het uitgangspunt is dat geen van deze ervaringen noodzakelijk hoeft te worden vastgehouden of weggeduwd. Ze worden opgemerkt als gebeurtenissen die binnen de ervaring verschijnen en weer veranderen.

Open monitoring is daarom iets anders dan passief wegdromen. Er blijft sprake van opmerkzaamheid voor wat er gebeurt.

4. Welke rol speelt meta-awareness?

Meta-awareness is bijzonder belangrijk om open-monitoringmeditatie te begrijpen.

Je kunt volledig in een gedachte opgaan zonder te beseffen dat je aan het denken bent. Pas wanneer je opmerkt “ik ben een gesprek van gisteren aan het herhalen”, ontstaat een extra laag van bewustzijn.

Je hebt niet alleen de gedachte, maar merkt ook op dat de gedachte aanwezig is.

Tijdens open monitoring kan dat betrekking hebben op allerlei ervaringen:

er is een gedachte;

er ontstaat irritatie;

de aandacht wordt door een geluid meegenomen;

er verschijnt een herinnering.

Daarmee ontstaat enige ruimte tussen een ervaring en het automatisch meegaan in die ervaring.

Meta-awareness betekent daarbij niet dat iemand zijn gedachten voortdurend moet analyseren. Het gaat eerder om het herkennen van wat zich op dat moment in het bewustzijn afspeelt.

5. Wat gebeurt er met gedachten en emoties?

Open-monitoringmeditatie probeert gedachten en emoties niet uit te schakelen.

Dat onderscheid is belangrijk. Meditatie wordt soms voorgesteld als een manier om het hoofd ‘leeg’ te maken, terwijl gedachten juist gewoon kunnen blijven verschijnen.

Een gedachte als:

Dit gaat verkeerd.

kan bijvoorbeeld ontstaan.

Daarop kan spanning volgen, waarna een nieuwe gedachte verschijnt:

Waarom denk ik dit nu weer?

Bij open monitoring kunnen zowel de oorspronkelijke gedachte als de reactie erop onderdeel worden van wat wordt waargenomen.

Dit kan ook de interne dialoog zichtbaarder maken. Gedachten die normaal gesproken onmiddellijk in een volgende gedachte overgaan, kunnen eerder worden herkend als tijdelijke mentale gebeurtenissen.

Daarmee bestaan duidelijke raakvlakken met mindfulness, metacognitie en zelfreflectie, zonder dat deze begrippen hetzelfde betekenen.

6. Wat heeft open monitoring met mindfulness te maken?

Open monitoring wordt vaak in verband gebracht met mindfulness, maar beide begrippen zijn niet volledig uitwisselbaar.

Mindfulness is een breder begrip dat in verschillende contemplatieve, psychologische en therapeutische contexten anders wordt omschreven. Open monitoring beschrijft specifieker een bepaalde manier waarop de aandacht tijdens meditatie kan worden georganiseerd.

Een belangrijk raakvlak is de niet-reactieve houding tegenover wat wordt ervaren.

Een onaangename gedachte hoeft bijvoorbeeld niet onmiddellijk bestreden te worden en een prettige ervaring hoeft niet noodzakelijk te worden vastgehouden. De ervaring kan eerst worden waargenomen zoals zij verschijnt.

Daarmee krijgt ook acceptatie een specifieke betekenis: niet alles goedkeuren of prettig vinden, maar ruimte laten voor het feit dat een ervaring op dat moment aanwezig is.

7. Kan open-monitoringmeditatie creativiteit beïnvloeden?

Open monitoring is ook onderzocht in relatie tot creativiteit.

Dat is een interessante verbinding. Bij open monitoring wordt de aandacht immers minder sterk rond één vooraf bepaald doel georganiseerd. Gedachten, associaties en waarnemingen krijgen daardoor relatief vrij ruimte om te verschijnen.

In een bekend experiment van Colzato, Ozturk en Hommel presteerden deelnemers na open-monitoringmeditatie beter op een taak voor divergent denken: het genereren van verschillende mogelijke antwoorden of toepassingen.

Dat betekent niet dat open monitoring iemand automatisch creatiever maakt. Het oorspronkelijke onderzoek was beperkt en breder meditatieonderzoek kent aanzienlijke methodologische verschillen. Een latere review concludeerde eveneens dat verschillende meditatievormen mogelijk verschillende cognitieve effecten hebben, maar benadrukte dat het onderzoek nog onvoldoende uniform is voor eenvoudige conclusies.

Toch is de mogelijke relatie interessant. Creativiteit vraagt soms niet om harder zoeken naar één antwoord, maar juist om ruimte waarin onverwachte associaties en nieuwe mogelijkheden kunnen ontstaan.

8. Wat gebeurt er in de hersenen?

Neurowetenschappelijk onderzoek ondersteunt het idee dat verschillende meditatievormen niet noodzakelijk dezelfde hersenprocessen aanspreken.

Een meta-analyse van 78 neuroimagingonderzoeken vond verschillende patronen van hersenactiviteit voor onder andere focused attention, open monitoring, mantra-meditatie en compassie/loving-kindnessmeditatie. Tegelijkertijd wezen de onderzoekers op belangrijke methodologische beperkingen.

Ook recenter onderzoek vindt verschillen tussen focused-attention- en open-monitoringmeditatie in de dynamiek van hersenactiviteit.

Daarbij is ook het Default Mode Network interessant. Dit netwerk wordt onder andere onderzocht in relatie tot spontaan denken, autobiografische herinneringen en mind-wandering.

Open monitoring schakelt zulke processen niet simpelweg uit. Het interessante lijkt juist de veranderende verhouding tussen spontaan opkomende mentale inhoud, meta-awareness en aandacht te zijn.

Meditatie is vanuit neurowetenschappelijk perspectief daarom beter te begrijpen als een dynamisch samenspel tussen verschillende processen en hersennetwerken dan als het ‘aan- of uitzetten’ van één bepaald gebied.

9. Wat kan open aandacht betekenen voor je wereldmodel?

Open-monitoringmeditatie verandert niet automatisch iemands wereldmodel. Toch bestaat er een interessante verbinding.

Een groot deel van onze dagelijkse ervaring wordt onmiddellijk geïnterpreteerd vanuit eerdere ervaringen, verwachtingen, zelfbeeld en beperkende overtuigingen.

Een opmerking van iemand anders kan bijvoorbeeld vrijwel onmiddellijk worden gevolgd door:

Hij neemt mij niet serieus.

Gewoonlijk kunnen gebeurtenis en interpretatie daardoor bijna samenvallen.

Wanneer zo'n gedachte tijdens open monitoring bewust wordt opgemerkt, kan zichtbaar worden dat er eerst een gebeurtenis is en vervolgens een interpretatie daarvan.

Dat betekent niet dat de interpretatie onjuist is. Wel kan duidelijker worden hoe de eigen mentale wereld voortdurend mee vormgeeft aan wat iemand ervaart.

Open monitoring raakt daarmee aan een centraal aspect van persoonlijk meesterschap: niet alles wat in het bewustzijn verschijnt hoeft onmiddellijk te worden bestreden, gevolgd of als werkelijkheid te worden aangenomen.

10. Tenslotte

Open-monitoringmeditatie is een vorm van meditatie waarbij de aandacht niet voortdurend aan één gekozen object wordt gebonden. Gedachten, emoties, lichamelijke sensaties en waarnemingen kunnen verschijnen en verdwijnen binnen een open veld van aandacht.

Daarmee draait deze meditatievorm minder om het sturen van wat er verschijnt en meer om het bewust waarnemen van het verschijnen zelf. Meta-awareness, niet-reactiviteit en open aandacht spelen daarin een belangrijke rol.

Juist daardoor vormt open monitoring een interessante verbinding tussen oude contemplatieve praktijken en modern onderzoek naar aandacht, bewustzijn, mind-wandering, creativiteit en het functioneren van de hersenen.