Default Mode Network

Het Default Mode Network, meestal afgekort tot DMN, is een netwerk van hersengebieden dat relatief sterk actief is wanneer de aandacht niet volledig gericht is op een concrete taak in de buitenwereld. Bijvoorbeeld wanneer iemand dagdroomt, herinneringen ophaalt, over zichzelf nadenkt of zich een toekomstige situatie voorstelt.

De ontdekking van het Default Mode Network veranderde het idee dat het brein tijdens rust eenvoudigweg minder actief wordt. Juist wanneer externe taken tijdelijk naar de achtergrond verdwijnen, blijkt een samenhangend netwerk betrokken te zijn bij allerlei vormen van innerlijke mentale activiteit.

Het DMN wordt daarom tegenwoordig onder meer onderzocht in relatie tot geheugen, zelfreflectie, sociale cognitie, toekomstdenken en spontane gedachten.

1. Wat is het Default Mode Network?

Het Default Mode Network is niet één afzonderlijk hersengebied.

Het bestaat uit verschillende gebieden die functioneel met elkaar samenwerken. Belangrijke onderdelen bevinden zich onder andere in de mediale prefrontale cortex, posterieure cingulate cortex, precuneus, pariëtale gebieden en delen van de temporale hersenen.

Het netwerk werd opvallend doordat onderzoekers ontdekten dat bepaalde hersengebieden tijdens allerlei extern gerichte taken juist minder actief werden dan tijdens rust.

Daaruit ontstond de term default mode: een soort basistoestand waarnaar bepaalde hersenactiviteiten terugkeren wanneer een taak die veel externe aandacht vraagt stopt.

Dat betekent niet dat het DMN alleen tijdens rust actief is.

2. Wat gebeurt er wanneer je niets lijkt te doen?

Stilzitten betekent niet dat het denken stilstaat.

Wanneer iemand even uit het raam kijkt, kan de aandacht vanzelf verschuiven naar:

▪ een gesprek van gisteren;
▪ iets wat morgen moet gebeuren;
▪ een persoon die hij mist;
▪ een probleem waarvoor nog geen oplossing bestaat;
▪ een fantasie of toekomstbeeld.

De externe omgeving vraagt op zo'n moment relatief weinig aandacht, terwijl intern gegenereerde gedachten meer ruimte krijgen.

Het DMN wordt sterk met dergelijke mentale activiteit in verband gebracht.

Daarom is het misleidend om het simpelweg het ‘rustnetwerk’ van het brein te noemen. Het ondersteunt verschillende vormen van actieve innerlijke verwerking.

3. Welke rol speelt het DMN bij geheugen?

Het Default Mode Network is nauw verbonden met geheugen, vooral met het ophalen en gebruiken van persoonlijke ervaringen.

Wanneer iemand terugdenkt aan zijn eerste schooldag, een vakantie of een gesprek met een vriend, wordt niet alleen informatie opgehaald. Er wordt een mentale situatie gereconstrueerd waarin personen, plaatsen, emoties en betekenissen met elkaar worden verbonden.

Opvallend genoeg worden gedeeltelijk dezelfde hersensystemen gebruikt wanneer iemand zich de toekomst voorstelt.

Een voorstelling als:

Hoe zou het zijn als ik volgend jaar in een andere stad woon?

kan worden opgebouwd uit onderdelen van eerdere ervaringen.

Herinneren en toekomstdenken liggen daardoor neurologisch dichter bij elkaar dan op het eerste gezicht misschien lijkt.

4. Wat heeft het DMN met jezelf te maken?

Het DMN wordt ook geassocieerd met zelfreferentieel denken: gedachten waarbij informatie op jezelf wordt betrokken.

Bijvoorbeeld:

• Wat vind ik hiervan?
• Waarom reageerde ik zo?
• Wat betekent dit voor mij?

Daarmee bestaat een verbinding met zelfreflectie en het zelfbeeld.

Het zou echter te eenvoudig zijn om het DMN het ‘zelfcentrum’ van de hersenen te noemen. Het netwerk bestaat uit meerdere onderdelen en is betrokken bij verschillende processen.

Bovendien wordt het DMN niet alleen actief wanneer we over onszelf nadenken.

5. Welke rol speelt het bij andere mensen?

Ook wanneer we nadenken over andere mensen zijn delen van het Default Mode Network betrokken.

Mensen proberen voortdurend in te schatten wat anderen weten, voelen, bedoelen of waarschijnlijk gaan doen.

Een korte stilte tijdens een gesprek kan bijvoorbeeld aanleiding geven tot gedachten als:

• Is hij geïrriteerd?
• Twijfelt ze?
• Heb ik iets verkeerd gezegd?

Dit vermogen om mentale toestanden van andere mensen voor te stellen wordt vaak mentaliseren of theory of mind genoemd.

Het DMN blijkt sterk verbonden met deze sociale vorm van denken. Recent onderzoek kijkt zelfs naar de mogelijkheid dat het netwerk tijdens korte rustmomenten nieuwe sociale informatie verder verwerkt en integreert.

6. Wat heeft het DMN met interne dialoog en dagdromen te maken?

Wanneer de aandacht minder door de buitenwereld wordt opgeëist, kunnen gedachten spontaan van onderwerp veranderen.

Dit wordt onder meer onderzocht als mind-wandering of gedachtenafdwaling.

Zo'n gedachtegang kan bijvoorbeeld verlopen van:

Ik moet straks boodschappen doen

naar:

Wat zal ik eten?

naar:

Dat gerecht aten we vroeger thuis ook

naar een herinnering aan een vakantie van jaren geleden.

Daarbij kunnen interne dialoog, herinneringen, beelden en emoties door elkaar heen lopen.

Het DMN speelt een belangrijke rol bij dergelijke zelfgegenereerde gedachten, maar werkt daarbij samen met andere hersennetwerken.

Afdwalen is bovendien niet automatisch nutteloos. Spontane gedachten kunnen bijdragen aan toekomstplanning, probleemoplossing en soms creativiteit. Op andere momenten leiden ze juist af van wat iemand probeert te doen.

De context bepaalt mede of gedachtenafdwaling behulpzaam is.

7. Wat heeft het DMN met imaginatie te maken?

Het vermogen om situaties voor te stellen die op dat moment niet werkelijk plaatsvinden, hangt eveneens samen met activiteit binnen het Default Mode Network.

Bij imaginatie kunnen onderdelen van bestaande kennis en herinneringen opnieuw worden gecombineerd.

Iemand kan zich bijvoorbeeld voorstellen hoe een onbekende vakantiebestemming eruitziet, hoe een toekomstig gesprek zal verlopen of hoe het zou voelen om een bepaald doel te bereiken.

Het brein hoeft daarvoor geen volledig nieuwe wereld uit niets te creëren. Eerdere ervaringen leveren bouwstenen waarmee nieuwe mentale situaties kunnen worden samengesteld.

Hier komen geheugen, imaginatie en toekomstdenken bij elkaar.

8. Heeft het DMN iets met het wereldmodel te maken?

Wereldmodel is geen specifieke neurowetenschappelijke naam voor het Default Mode Network. Beide begrippen mogen daarom niet aan elkaar gelijkgesteld worden.

Er bestaat wel een interessante inhoudelijke verbinding.

Het DMN is betrokken bij processen waarbij eerdere ervaringen, kennis over onszelf, sociale informatie en mogelijke toekomstige gebeurtenissen met elkaar worden verbonden.

Juist zulke informatie helpt mensen betekenis te geven aan nieuwe situaties.

Iemand die eerder is afgewezen kan zich bijvoorbeeld een toekomstig gesprek anders voorstellen dan iemand die veel positieve ervaringen heeft met vergelijkbare situaties.

Geheugen, verwachtingen en zelfbeeld leveren zo bouwstenen voor de manier waarop iemand mogelijkheden interpreteert.

Het DMN kan worden gezien als één van de hersennetwerken die betrokken zijn bij deze intern gerichte verwerking, maar het wereldmodel bevindt zich niet simpelweg ‘in het DMN’.

9. Wat hebben mindfulness en meditatie met het Default Mode Network te maken?

Het Default Mode Network wordt veel onderzocht in relatie tot mindfulness en meditatie. Dat is niet vreemd: tijdens veel vormen van meditatie verandert de manier waarop iemand met zijn aandacht en spontane gedachten omgaat.

Bij mindfulness gaat het er bijvoorbeeld niet om dat gedachten volledig verdwijnen. Iemand kan merken dat er een herinnering, plan, oordeel of interne dialoog opkomt, zonder automatisch in die gedachtegang mee te gaan. De aandacht wordt vervolgens opnieuw gericht op bijvoorbeeld de ademhaling, lichamelijke gewaarwordingen of wat er op dat moment wordt ervaren.

Onderzoek laat zien dat meditatie samen kan gaan met veranderingen in de activiteit en onderlinge samenwerking van het Default Mode Network en andere hersennetwerken. Bij ervaren mediteerders zijn tijdens bepaalde meditatievormen bijvoorbeeld verschillen gevonden in gebieden van het DMN die betrokken zijn bij zelfgerichte en spontaan opkomende gedachten.

Meditatie zet het DMN niet simpelweg uit

Soms wordt beweerd dat meditatie het Default Mode Network ‘uitschakelt’. Dat is te eenvoudig. Het DMN blijft onderdeel van een voortdurend veranderend samenspel tussen verschillende hersennetwerken.

Interessanter is dat meditatie mogelijk invloed heeft op hoe iemand omgaat met gedachten die spontaan ontstaan. Een gedachte als “ik doe dit niet goed” kan bijvoorbeeld opkomen zonder dat er automatisch een lange keten van zelfkritiek, herinneringen en nieuwe gedachten uit voortvloeit.

Daarmee ontstaat ook een verbinding met zelfreflectie, metacognitie en piekeren. Je kunt je bewust worden van een gedachte zonder die gedachte onmiddellijk als een feit te behandelen.

Van afdwalen naar opnieuw aandacht geven

Tijdens meditatie kan een herkenbaar proces plaatsvinden:

aandacht → afdwalen → opmerken dat de aandacht is afgedwaald → opnieuw richten van de aandacht

Neurowetenschappelijk onderzoek suggereert dat hierbij niet één enkel hersennetwerk actief is. Het Default Mode Network werkt samen met netwerken die betrokken zijn bij aandacht, cognitieve controle en het signaleren van relevante veranderingen.

Mindfulness en meditatie laten daardoor mooi zien waarom het DMN niet als een geïsoleerde ‘plek voor gedachten’ moet worden beschouwd. Juist het kunnen wisselen tussen spontaan intern denken en bewuste aandacht lijkt belangrijk.

Meditatie hoeft dus niet te betekenen dat de innerlijke wereld stiller wordt. Het kan ook betekenen dat de verhouding tot die innerlijke wereld verandert.

10. Is een actief Default Mode Network goed of slecht?

Geen van beide.

Het DMN wordt soms populair voorgesteld als een netwerk dat moet worden ‘uitgeschakeld’ omdat het verantwoordelijk zou zijn voor piekeren, afleiding of een te sterk ego. Dat is een veel te eenvoudige voorstelling.

Intern denken heeft belangrijke functies.

Herinneringen ophalen, toekomstplannen maken, sociale situaties begrijpen en reflecteren op ervaringen zijn normale menselijke processen waarbij het DMN betrokken kan zijn.

Tegelijkertijd wordt veranderde activiteit of connectiviteit van het netwerk onderzocht bij uiteenlopende psychische en neurologische aandoeningen.

Daaruit volgt niet dat ‘te veel DMN’ automatisch een psychische klacht veroorzaakt.

Het functioneren van het brein hangt juist af van de dynamische samenwerking tussen verschillende netwerken en het vermogen om afhankelijk van de situatie tussen intern en extern gerichte verwerking te schakelen.

11. Tenslotte

Het Default Mode Network is een netwerk van samenwerkende hersengebieden dat een belangrijke rol speelt bij onze innerlijke mentale wereld.

Het wordt in verband gebracht met geheugen, zelfreflectie, interne dialoog, sociale cognitie, imaginatie, toekomstdenken en spontane gedachten.

Daarmee heeft onderzoek naar het DMN een belangrijk inzicht opgeleverd: wanneer iemand uiterlijk weinig doet, betekent dat niet dat er mentaal weinig gebeurt.

Het brein kan juist bezig zijn herinneringen te verbinden, mogelijke toekomsten voor te stellen, sociale ervaringen te verwerken en gedachten over zichzelf en anderen te vormen.

Het Default Mode Network werkt daarbij niet als een zelfstandig ‘centrum van het innerlijke leven’. Het functioneert voortdurend in wisselwerking met andere hersennetwerken.

Juist die samenwerking maakt het mogelijk om afwisselend aandacht te hebben voor de wereld om ons heen en voor de wereld die zich in onszelf afspeelt.