Meta-awareness

Soms ben je volledig in gedachten verzonken en merk je pas na een tijdje wat er is gebeurd. Je leest bijvoorbeeld een pagina, maar beseft ineens dat je de laatste alinea nauwelijks hebt opgenomen. Je gedachten waren ondertussen ergens anders. Het moment waarop je dat opmerkt, is een herkenbaar voorbeeld van meta-awareness.

Meta-awareness betekent dat je je bewust wordt van wat er op dat moment in je eigen bewustzijn gebeurt. Je hebt dus niet alleen een gedachte, gevoel of voorstelling, maar merkt ook op dát die mentale ervaring aanwezig is.

Het begrip speelt een belangrijke rol in onderzoek naar bewustzijn, aandacht, mind-wandering, metacognitie, mindfulness en meditatie.

1. Wat is meta-awareness?

Meta-awareness kan worden omschreven als het expliciet bewust worden van de inhoud van je huidige mentale ervaring.

Er bestaat daarbij een subtiel verschil tussen iets ervaren en beseffen dat je het ervaart.

Je kunt bijvoorbeeld tijdens een vergadering aan een vakantie denken. Zolang je volledig in die gedachtegang zit, ervaar je allerlei beelden en gedachten. Vervolgens kan plotseling het besef ontstaan:

Ik zit helemaal niet meer met mijn aandacht bij het gesprek.

Dat tweede moment is meta-awareness.

Psycholoog Jonathan Schooler maakte hierbij onderscheid tussen het hebben van bewuste ervaringen en het expliciet waarnemen of herkennen van die ervaringen. Meta-awareness wordt daarom ook wel in verband gebracht met meta-consciousness.

2. Wat is het verschil tussen bewustzijn en meta-awareness?

Bewustzijn en meta-awareness zijn niet hetzelfde.

Je kunt je ergens bewust van zijn zonder voortdurend expliciet stil te staan bij je eigen mentale toestand. Tijdens het wandelen kun je bijvoorbeeld kleuren zien, geluiden horen, lichamelijke sensaties ervaren en ondertussen nadenken over wat je later die dag gaat doen.

Bij meta-awareness wordt de mentale ervaring zelf als het ware zichtbaar:

Ik merk dat ik gespannen ben.

Ik merk dat ik steeds hetzelfde gesprek herhaal in mijn hoofd.

Ik merk dat mijn aandacht afdwaalt.

Het betekent niet noodzakelijk dat je uitgebreid over die ervaring nadenkt. Het herkennen ervan kan heel kort zijn.

3. Wat heeft meta-awareness met mind-wandering te maken?

Een groot deel van het onderzoek naar meta-awareness is verbonden met mind-wandering: het verschijnsel waarbij gedachten losraken van de taak of situatie waarop de aandacht oorspronkelijk gericht was.

Een klassiek voorbeeld is lezen.

Iemand blijft met zijn ogen over de woorden bewegen, maar denkt ondertussen aan iets anders. Pas enkele regels of zelfs pagina's later ontstaat het besef dat de tekst niet werkelijk is opgenomen.

Onderzoekers maken daarom onderscheid tussen mind-wandering met en zonder meta-awareness. Experimenteel kan dat bijvoorbeeld worden onderzocht door mensen zelf te laten aangeven wanneer ze hun afdwalen opmerken, terwijl op andere momenten onverwacht wordt gevraagd waar hun aandacht zojuist was.

Meta-awareness kan zo een omslagpunt vormen: de gedachte dwaalt af, iemand merkt dit op en kan vervolgens zijn aandacht opnieuw richten.

4. Wat is het verschil tussen meta-awareness en metacognitie?

Metacognitie en meta-awareness liggen dicht bij elkaar, maar metacognitie is het bredere begrip.

Metacognitie gaat over kennis van, monitoring van en regulering van het eigen denken. Iemand kan bijvoorbeeld inschatten hoe goed hij iets begrijpt, ontdekken dat een gekozen leerstrategie niet werkt en vervolgens een andere aanpak kiezen.

Meta-awareness gaat specifieker over het bewust opmerken van de actuele mentale ervaring.

Een eenvoudig onderscheid is:

meta-awareness: Ik merk dat mijn gedachten zijn afgedwaald.

metacognitie: Ik merk dat mijn gedachten vaak afdwalen tijdens het lezen en besluit mijn aandacht anders te organiseren.

Meta-awareness kan dus onderdeel zijn van een breder metacognitief proces, maar beide termen zijn niet uitwisselbaar.

5. Welke rol speelt de interne dialoog?

Meta-awareness kan ook betrekking hebben op de interne dialoog.

Veel innerlijke taal verloopt zonder dat ieder woord bewust wordt onderzocht. Gedachten als “dat lukt toch niet”, “ik moet opschieten” of “wat zullen ze hiervan denken?” kunnen deel uitmaken van een voortdurende mentale stroom.

Meta-awareness ontstaat wanneer zo'n gedachte zelf wordt opgemerkt.

Daarmee ontstaat een belangrijk verschil tussen denken en merken dat je denkt.

Dat betekent nog niet dat de gedachte onjuist is of veranderd moet worden. Meta-awareness maakt in eerste instantie alleen zichtbaar wat er mentaal gebeurt. Vervolgens kunnen bijvoorbeeld zelfreflectie en metacognitie een rol spelen bij de manier waarop iemand die gedachte interpreteert.

6. Wat heeft meta-awareness met mindfulness en meditatie te maken?

Meta-awareness speelt een belangrijke rol binnen onderzoek naar mindfulness en meditatie.

Bij veel meditatievormen wordt zichtbaar hoe gemakkelijk de aandacht verschuift. Iemand richt zich bijvoorbeeld op de ademhaling en merkt enige tijd later dat hij een gesprek aan het herhalen, plannen aan het maken of fantaseren is.

Er ontstaat dan een herkenbare beweging:

aandacht → mind-wandering → meta-awareness → opnieuw richten van de aandacht

Het doel hoeft daarbij niet te zijn dat gedachten verdwijnen. Het bewust herkennen van een gedachte zonder er automatisch volledig in mee te gaan, kan zelf onderdeel van de meditatie zijn.

Onderzoek naar meditatie suggereert dat veranderingen in aandacht en het herkennen van mind-wandering belangrijke onderdelen van meditatiebeoefening kunnen zijn. Tegelijkertijd is het lastig om precies te scheiden welk effect voortkomt uit verbeterde aandachtsregulatie en welk effect specifiek uit meta-awareness.

7. Wat heeft meta-awareness met het Default Mode Network te maken?

Meta-awareness is ook interessant in relatie tot het Default Mode Network (DMN).

Dit hersennetwerk wordt onder meer geassocieerd met spontaan gegenereerde gedachten, autobiografische herinneringen, zelfreferentieel denken en toekomstvoorstellingen. Het speelt daardoor ook een rol in onderzoek naar mind-wandering.

Maar het moment waarop iemand ontdekt dat de aandacht is afgedwaald kan niet eenvoudig aan één hersennetwerk worden toegeschreven.

Onderzoek naar meditatie en mind-wandering wijst juist op een dynamisch samenspel tussen hersennetwerken die betrokken zijn bij spontaan denken, het signaleren van relevante gebeurtenissen en cognitieve controle.

Meta-awareness is daarom geen afzonderlijke ‘plek’ in het brein. Het is een psychologisch proces dat voortkomt uit de samenwerking tussen verschillende cognitieve en neurale processen.

8. Welke invloed kan meta-awareness hebben op je wereldmodel?

Iedereen interpreteert ervaringen vanuit eerdere ervaringen, verwachtingen, kennis, beperkende overtuigingen, zelfbeeld en andere onderdelen van het persoonlijke wereldmodel.

Die interpretaties kunnen zo vertrouwd worden dat ze nauwelijks meer als interpretatie worden herkend.

Stel dat iemand na een korte reactie van een collega onmiddellijk denkt:

Hij vindt mijn idee blijkbaar waardeloos.

Zonder meta-awareness kan zo'n interpretatie eenvoudig onderdeel worden van de verdere ervaring. Wanneer de gedachte als gedachte wordt opgemerkt, ontstaat er onderscheid tussen de gebeurtenis en de betekenis die eraan wordt gegeven.

Dat bewijst niet dat de interpretatie verkeerd is. Het maakt alleen zichtbaar dat er een interpretatie plaatsvindt.

Juist daarin ligt een verbinding met zelfkennis, zelfreflectie en mentale flexibiliteit.

9. Is meta-awareness altijd positief?

Meer bewustzijn van het eigen denken is niet automatisch beter.

Voortdurend controleren wat je denkt en voelt kan juist storend worden. Wie iedere gedachte onmiddellijk gaat analyseren, kan terechtkomen in overmatige zelfobservatie of piekeren.

Meta-awareness moet daarom ook worden onderscheiden van zelfreflectie en ruminatie. Een gedachte bewust opmerken is iets anders dan er langdurig over nadenken.

Bovendien is het normaal dat mensen een groot deel van de tijd handelen, denken en ervaren zonder voortdurend expliciet hun eigen bewustzijn te observeren.

Meta-awareness is geen toestand waarin iemand permanent hoeft te verkeren. Het is een vermogen dat op bepaalde momenten ontstaat en waardoor iemand kan herkennen wat er in de eigen mentale ervaring gebeurt.

10. Tenslotte

Meta-awareness is het vermogen om bewust op te merken wat zich op dat moment in je eigen bewustzijn afspeelt. Het maakt het verschil zichtbaar tussen een gedachte hebben en beseffen dat je die gedachte hebt, of tussen afdwalen en ineens ontdekken dat je aandacht is afgedwaald.

Daarmee bevindt meta-awareness zich op een interessant kruispunt van bewustzijn, aandacht, mind-wandering, interne dialoog, metacognitie, mindfulness en meditatie. Het laat tegelijkertijd iets eenvoudigs en fundamenteels over de menselijke geest zien: we kunnen niet alleen denken, voelen en ervaren, maar soms ook herkennen dat we dat op dat moment doen.