Emotionele intelligentie

Emotionele intelligentie is het vermogen om emoties bij jezelf en anderen waar te nemen, te begrijpen en er op een passende manier mee om te gaan. Het gaat niet om altijd rustig blijven of emoties volledig beheersen. Juist het herkennen van wat er gebeurt, zonder automatisch door een emotie te worden meegesleept, vormt een belangrijk onderdeel ervan.

Emotionele intelligentie speelt daardoor een rol in zelfkennis, relaties, communicatie, samenwerking en het maken van keuzes. Binnen persoonlijk meesterschap gaat het vooral om de vraag hoe emotionele informatie kan bijdragen aan bewuster handelen.

Niet minder voelen, maar beter begrijpen wat je voelt en wat je ermee doet.

1. Wat is emotionele intelligentie?

Het begrip emotionele intelligentie werd in de psychologie vooral bekend door het werk van Peter Salovey en John Mayer en later bij een groot publiek door psycholoog en schrijver Daniel Goleman.

Er bestaan verschillende modellen en definities. In brede zin gaat emotionele intelligentie over vermogens die te maken hebben met het herkennen, begrijpen en hanteren van emoties.

Daarbij zijn twee richtingen belangrijk:

• naar binnen: herkennen en begrijpen wat er in jezelf gebeurt;
• naar buiten: emoties en reacties van anderen waarnemen en daar passend mee omgaan.

Emotionele intelligentie is daarmee breder dan emotieregulatie.

Emotieregulatie gaat vooral over hoe emoties worden beïnvloed en gehanteerd. Emotionele intelligentie omvat daarnaast het herkennen en interpreteren van emotionele informatie bij jezelf én anderen.

2. Uit welke onderdelen bestaat emotionele intelligentie?

Niet ieder wetenschappelijk model deelt emotionele intelligentie op dezelfde manier in. Toch keren een aantal vermogens regelmatig terug.

A - Emoties herkennen

Een eerste stap is kunnen waarnemen dat er een emotionele reactie plaatsvindt.

Dat klinkt eenvoudig, maar emoties zijn niet altijd onmiddellijk duidelijk. Irritatie kan bijvoorbeeld samengaan met vermoeidheid, teleurstelling, onzekerheid of een gevoel dat een grens wordt overschreden.

B - Emoties begrijpen

Daarna komt de vraag wat een emotie mogelijk betekent en waardoor zij wordt beïnvloed.

Een emotie ontstaat niet uitsluitend door een gebeurtenis zelf. Ook herinneringen, verwachtingen, behoeften en het wereldmodel spelen mee.

C - Emoties reguleren

Emotionele intelligentie betekent niet dat ongewenste emoties moeten worden onderdrukt. Emotieregulatie kan ook betekenen dat iemand een emotie verdraagt, onderzoekt, anders interpreteert of bewust besluit niet onmiddellijk vanuit de eerste impuls te handelen.

D - Emoties van anderen waarnemen

Gezichtsuitdrukking, stemgebruik, woorden, lichaamstaal en context kunnen informatie geven over wat een ander mogelijk voelt.

Maar die informatie blijft interpretatie.

Iemand die stil is, hoeft niet boos te zijn. Misschien is diegene moe, geconcentreerd, onzeker of gewoon niet spraakzaam.

3. Is emotionele intelligentie hetzelfde als empathie?

Nee. Empathie is een belangrijk verwant begrip, maar emotionele intelligentie is breder.

Empathie heeft betrekking op het vermogen om de gevoelens of het perspectief van een ander aan te voelen of te begrijpen.

Emotionele intelligentie omvat daarnaast bijvoorbeeld:

• eigen emoties herkennen;
• emotionele patronen begrijpen;
• impulsen reguleren;
• sociale signalen interpreteren;
• emoties meenemen in beslissingen;
• bewust communiceren;
• omgaan met emotionele spanning.

Iemand kan sterk meevoelen met anderen en toch moeite hebben met de eigen emoties. Andersom kan iemand zichzelf emotioneel goed begrijpen, maar minder gevoelig zijn voor subtiele signalen van anderen.

Empathie is ook geen gedachtenlezen

Een belangrijke grens blijft dat we nooit rechtstreeks toegang hebben tot de innerlijke wereld van een ander.

Emotionele intelligentie betekent daarom ook kunnen twijfelen aan je eerste interpretatie.

“Ik krijg het gevoel dat je geïrriteerd bent. Klopt dat?”

kan emotioneel intelligenter zijn dan:

“Ik zie gewoon dat je boos bent.”

4. Welke invloed heeft je wereldmodel op emoties?

Emoties ontstaan in wisselwerking met de betekenis die een situatie voor iemand heeft.

Stel dat twee werknemers onverwacht bij hun leidinggevende worden geroepen. De een denkt onmiddellijk:

Ik heb vast iets verkeerd gedaan.

De ander denkt:

Misschien wil ze iets met me bespreken.

Dezelfde gebeurtenis kan daardoor een andere emotionele reactie oproepen.

Dat betekent niet dat emoties slechts gedachten zijn. Lichamelijke processen, eerdere ervaringen, automatische reacties en de situatie zelf spelen eveneens een rol.

Maar het wereldmodel beïnvloedt wel hoe gebeurtenissen worden geïnterpreteerd.

Wanneer een overtuiging meespeelt

Een beperkende overtuiging als “anderen vinden mij niet goed genoeg” kan ervoor zorgen dat neutrale reacties sneller als afwijzing worden geïnterpreteerd.

Emotionele intelligentie kan helpen om dat proces eerder op te merken:

Ik voel spanning en ik merk dat ik onmiddellijk denk dat dit afwijzing betekent. Weet ik dat eigenlijk zeker?

Daar ontstaat een aangrenzende mogelijkheid. Niet door de emotie te ontkennen, maar door naast de eerste interpretatie ruimte te maken voor een andere.

Nieuwe ervaringen kunnen vervolgens laten zien dat een oude overtuiging niet in iedere situatie klopt. Zo kan zowel de overtuiging als het bredere wereldmodel veranderen.

5. Betekent emotionele intelligentie dat je emoties beheerst?

Nee. Dat zou een te eenvoudige voorstelling zijn.

Emoties ontstaan vaak voordat iemand bewust heeft besloten wat hij wil voelen. Angst, boosheid, verdriet of enthousiasme laten zich niet simpelweg met een knop aan- en uitzetten.

Emotionele intelligentie gaat daarom minder over controle en meer over bewuste omgang.

Dat kan bijvoorbeeld betekenen:

• een emotie herkennen voordat je reageert;
• eerst onderzoeken wat er speelt;
• lichamelijke signalen opmerken;
• onderscheid maken tussen gevoel en feit;
• een impuls niet onmiddellijk uitvoeren;
• een emotie communiceren zonder de ander aan te vallen;
• accepteren dat sommige gevoelens tijd nodig hebben.

Een emotie hoeft niet verdwenen te zijn voordat iemand bewust kan handelen.

6. Hoe beïnvloedt emotionele intelligentie relaties?

Relaties zijn voortdurend emotioneel.

Niet alleen uitgesproken gevoelens spelen een rol, maar ook verwachtingen, toon, timing, eerdere ervaringen en de betekenis die mensen aan elkaars gedrag geven.

Emotionele intelligentie kan helpen om daarin minder snel vanuit aannames te reageren.

Grenzen én verbinding

Een veelvoorkomend misverstand is dat emotioneel intelligent gedrag altijd vriendelijk, begripvol of harmonieus moet zijn.

Soms vraagt het juist om duidelijkheid.

Assertiviteit en grenzen stellen kunnen emotioneel intelligent zijn wanneer iemand rekening houdt met zowel de eigen behoeften als die van de ander.

Dat kan betekenen:

“Ik begrijp waarom dit belangrijk voor je is, maar ik wil hier niet mee instemmen.”

Begrip voor een emotie betekent dus niet automatisch instemming met gedrag.

7. Welke rol spelen intuïtie en emotionele intelligentie?

Intuïtie en emotionele intelligentie kunnen elkaar raken.

Soms voelt iemand tijdens een gesprek dat er iets niet klopt voordat duidelijk is waarop dat gevoel gebaseerd is. Kleine veranderingen in stem, lichaamstaal, woordkeuze of eerdere ervaringen kunnen onbewust zijn verwerkt.

Vanuit psychologie kan zo'n intuïtief gevoel deels worden begrepen als snelle verwerking van informatie en eerder opgedane ervaring.

Binnen een spiritueel perspectief kan intuïtie daarnaast worden gezien als een vorm van innerlijk weten of een diepere gevoeligheid voor wat zich in een situatie afspeelt.

Intuïtie onderzoeken zonder haar weg te drukken

Emotionele intelligentie vraagt niet dat intuïtie wordt genegeerd. Het vraagt evenmin dat ieder intuïtief gevoel onmiddellijk als waarheid wordt aangenomen.

Een vruchtbare tussenpositie is:

Ik voel iets. Wat vertelt dit mij mogelijk, en wat weet ik nog niet?

Daarmee ontstaat ruimte voor zowel intuïtie als rationeel denken.

8. Heeft emotionele intelligentie ook een spirituele dimensie?

Binnen verschillende spirituele tradities worden emoties niet uitsluitend gezien als psychologische reacties, maar ook als onderdeel van bewustwording, innerlijke ontwikkeling of spirituele groei.

Meditatie kan bijvoorbeeld worden gebruikt om gevoelens en gedachten waar te nemen zonder er onmiddellijk mee samen te vallen. Binnen andere tradities kunnen emoties worden verbonden met energie, chakra's, karma, lichaamsbewustzijn of processen van heling.

Dergelijke verklaringsmodellen behoren tot spirituele tradities en zijn niet automatisch wetenschappelijk aangetoond.

Dat betekent niet dat de ervaring zelf zonder waarde is.

Iemand kan tijdens meditatie bijvoorbeeld daadwerkelijk verdriet, rust of verbondenheid ervaren. Wetenschap kan bepaalde psychologische en lichamelijke aspecten daarvan onderzoeken. De spirituele betekenis die iemand eraan geeft, behoort tot een ander perspectief.

Juist binnen persoonlijk meesterschap kunnen die perspectieven naast elkaar worden onderzocht zonder ze kunstmatig gelijk te maken.

9. Kun je emotionele intelligentie ontwikkelen?

Emotionele intelligentie is geen volledig vaststaande eigenschap. Verschillende vaardigheden die ermee samenhangen kunnen door ervaring, bewustwording en oefening veranderen.

Denk bijvoorbeeld aan beter leren:

• herkennen wat je voelt;
• emoties nauwkeuriger benoemen;
• lichamelijke signalen opmerken;
• luisteren zonder onmiddellijk te reageren;
• onderscheid maken tussen waarneming en interpretatie;
• perspectief van een ander onderzoeken;
• grenzen communiceren;
• automatische emotionele patronen herkennen.

Zelfkennis en zelfreflectie kunnen daarbij helpen.

Ook nieuwe ervaringen zijn belangrijk. Iemand kan bijvoorbeeld jarenlang geloven dat ieder conflict een relatie beschadigt en later ervaren dat een respectvol uitgesproken verschil juist tot meer vertrouwen kan leiden.

Zo verandert niet alleen gedrag. Ook het wereldmodel waarop dat gedrag was gebaseerd kan ruimer worden.

10. Tenslotte

Emotionele intelligentie betekent niet dat iemand altijd kalm, empathisch of sociaal vaardig is. Evenmin betekent het dat emoties rationeel moeten worden weggewerkt.

Emoties maken deel uit van de informatie waarmee mensen zichzelf, anderen en situaties proberen te begrijpen.

Persoonlijk meesterschap vraagt daarom niet om minder emotie, maar om een bewustere verhouding ertoe.

Zelfkennis helpt herkennen wat er vanbinnen gebeurt. Emotieregulatie helpt ermee omgaan. Empathie opent het perspectief van de ander. Assertiviteit en grenzen stellen helpen om de eigen positie niet te verliezen. Intuïtie kan aanvullende signalen geven, terwijl rationeel denken helpt om interpretaties te onderzoeken.

En wanneer een emotionele reactie steeds voortkomt uit dezelfde beperkende overtuiging, kan een aangrenzende mogelijkheid ruimte bieden voor een nieuwe ervaring. Daardoor kan een overtuiging veranderen en het wereldmodel worden verrijkt.

Binnen persoonlijk meesterschap ligt daar misschien de belangrijkste betekenis van emotionele intelligentie:

niet automatisch geloven wat je voelt, maar ook niet negeren wat je gevoel je probeert te vertellen.