Assertiviteit

Assertiviteit is het vermogen om duidelijk en respectvol uit te komen voor je mening, behoeften, gevoelens, belangen en grenzen. Assertief gedrag houdt rekening met jezelf én met de ander. Het bevindt zich daarmee tussen jezelf voortdurend aanpassen en proberen anderen te overheersen.

Assertiviteit wordt vaak vereenvoudigd tot voor jezelf opkomen of nee durven zeggen. Dat hoort erbij, maar het begrip is breder. Ook een afwijkende mening uitspreken, om hulp vragen, kritiek geven, een compliment aannemen, aangeven dat iets je raakt of duidelijk maken wat je nodig hebt, kunnen vormen van assertief gedrag zijn.

Assertiviteit gaat daarom niet alleen over communicatie. Het raakt ook aan zelfvertrouwen, eigenwaarde, emoties, persoonlijke grenzen en de ruimte die iemand zichzelf toestaat om zichtbaar te zijn.

1. Wat is assertiviteit?

Assertiviteit betekent dat iemand zijn eigen positie duidelijk kan innemen zonder daarmee automatisch de positie van een ander te ontkennen.

Een assertieve reactie kan bijvoorbeeld zijn dat je aangeeft het ergens niet mee eens te zijn, zonder de ander persoonlijk aan te vallen. Of dat je een verzoek afwijst zonder jezelf uitgebreid te hoeven verdedigen.

Daarbij bestaat geen vaste assertieve reactie die in iedere situatie juist is. Assertiviteit is afhankelijk van context, relatie en omstandigheden.

Opkomen voor jezelf tegenover een goede vriend vraagt bijvoorbeeld iets anders dan een verschil van mening bespreken met een leidinggevende.

Assertiviteit is daarom eerder een manier van omgaan met jezelf en anderen dan simpelweg een verzameling krachtige uitspraken.

2. Wat is het verschil tussen assertief, passief en agressief gedrag?

Het onderscheid tussen assertief, passief en agressief gedrag maakt duidelijker wat assertiviteit betekent.

Bij passief gedrag krijgen de wensen, behoeften of belangen van de ander vaak voorrang. Iemand zegt bijvoorbeeld ja terwijl hij eigenlijk nee bedoelt, vermijdt meningsverschillen of spreekt irritatie niet uit.

Bij agressief gedrag gebeurt eerder het tegenovergestelde. De eigen wensen en belangen worden doorgedrukt zonder voldoende rekening te houden met de ander.

Assertief gedrag probeert beide kanten serieus te nemen:

• ik mag aangeven wat ik wil;
• jij mag daar anders over denken;
• mijn grens is relevant;
• jouw positie blijft eveneens relevant;
• een verschil van mening hoeft geen persoonlijke afwijzing te zijn.

Assertiviteit betekent dus niet dat iemand harder, dominanter of ongevoeliger wordt. Juist het combineren van duidelijkheid en respect staat centraal.

3. Waarom vinden sommige mensen assertief zijn moeilijk?

Voor jezelf opkomen kan spanning veroorzaken omdat menselijk gedrag sterk verbonden is met sociale relaties. We willen ergens bij horen, gewaardeerd worden en conflicten vermijden.

Daarom kan een eenvoudige nee onverwacht veel emoties oproepen.

Iemand kan bijvoorbeeld bang zijn om egoïstisch, lastig of ondankbaar gevonden te worden. Een ander durft zijn mening niet te geven uit angst voor kritiek of afwijzing.

Ook beperkende overtuigingen kunnen meespelen. Denk aan gedachten zoals:

• ik moet het iedereen naar de zin maken;
• mijn mening is niet zo belangrijk;
• conflicten zijn gevaarlijk;
• nee zeggen is egoïstisch;
• anderen weten het waarschijnlijk beter.

Zulke overtuigingen kunnen onderdeel worden van het wereldmodel waarmee iemand sociale situaties interpreteert. Wie verwacht dat duidelijkheid vrijwel automatisch tot ruzie of afwijzing leidt, zal eerder geneigd zijn zichzelf in te houden.

4. Welke rol spelen zelfvertrouwen en eigenwaarde?

Zelfvertrouwen kan het gemakkelijker maken om een standpunt uit te spreken, maar assertiviteit en zelfvertrouwen zijn niet hetzelfde. Iemand kan professioneel zeer zelfverzekerd zijn en binnen een persoonlijke relatie toch moeite hebben om behoeften uit te spreken.

Eigenwaarde raakt aan een andere laag. Wanneer iemand zijn eigen belangen structureel minder belangrijk vindt dan die van anderen, wordt voor zichzelf opkomen moeilijker.

Ook het zelfbeeld kan invloed hebben. Wie zichzelf bijvoorbeeld ziet als iemand die altijd behulpzaam, gemakkelijk of sterk moet zijn, kan moeite krijgen zodra een situatie om een andere houding vraagt.

Assertiviteit betekent dan niet dat zo'n zelfbeeld volledig moet verdwijnen. Het maakt vooral zichtbaar dat één vertrouwde rol niet in iedere situatie passend hoeft te zijn.

Zichtbaar durven worden

Daarmee raakt assertiviteit aan iets dat verder gaat dan spreken.

Een mening geven betekent dat anderen kunnen ontdekken dat ze het niet met je eens zijn. Een behoefte uitspreken geeft de ander de mogelijkheid om nee te zeggen. Een grens aangeven kan een reactie oproepen.

Assertiviteit vraagt daarom een zekere bereidheid om zichtbaar te worden zonder vooraf volledige controle te hebben over de reactie van anderen.

5. Hoe hangen assertiviteit en grenzen stellen samen?

Grenzen stellen is een belangrijk onderdeel van assertiviteit, maar beide begrippen zijn niet hetzelfde.

Persoonlijke grenzen gaan over wat voor iemand aanvaardbaar, haalbaar of wenselijk is. Assertiviteit gaat mede over het vermogen die grens naar buiten toe duidelijk te maken.

Je kunt dus heel goed voelen dat iets te veel is en tegelijkertijd moeite hebben om dat uit te spreken.

Andersom gaat assertiviteit over meer dan grenzen. Ook initiatief nemen, om iets vragen, waardering uitspreken, een afwijkende mening geven of verantwoordelijkheid nemen voor een fout kan assertief gedrag zijn.

Grenzen stellen is daarmee één belangrijk toepassingsgebied van assertiviteit.

6. Welke invloed hebben emoties en angst?

Assertief gedrag kan emoties oproepen voordat, tijdens én na een gesprek. Angst voor afwijzing, schuldgevoel na een nee of boosheid tijdens een conflict kunnen beïnvloeden wat iemand zegt en doet.

Daarmee bestaat een natuurlijke verbinding met emotieregulatie. Assertief communiceren betekent niet dat emoties moeten verdwijnen. Het betekent eerder dat een emotie niet automatisch volledig bepaalt hoe iemand reageert.

Boosheid kan bijvoorbeeld aangeven dat iets belangrijk is, maar hoeft niet tot agressief gedrag te leiden. Angst kan aanwezig zijn terwijl iemand toch een standpunt uitspreekt.

Ook faalangst kan buiten prestaties zichtbaar worden. Wie sterk bang is om sociaal iets "verkeerd" te zeggen, kan gesprekken eindeloos in gedachten voorbereiden of belangrijke onderwerpen helemaal vermijden.

Assertiviteit gaat daarom niet over nergens meer bang voor zijn. Het gaat over ruimte kunnen geven aan een eigen positie, ook wanneer dat ongemakkelijk voelt.

7. Waarom is luisteren ook onderdeel van assertiviteit?

Assertiviteit wordt vaak bekeken vanuit spreken, maar luisteren is minstens zo belangrijk. Wie alleen zijn eigen standpunt herhaalt en niet meer openstaat voor informatie van de ander, beweegt richting star of agressief gedrag.

Assertiviteit vraagt daarom mentale flexibiliteit.

Je kunt duidelijk zijn over wat je wilt en tegelijkertijd ontdekken dat je een situatie verkeerd hebt ingeschat. Je kunt een grens aangeven en toch bereid zijn tot overleg. Je kunt ergens van overtuigd zijn en je mening aanpassen wanneer nieuwe informatie daar aanleiding toe geeft.

Daarmee ontstaat ook ruimte voor vertrouwen. Een gesprek hoeft niet voortdurend gewonnen te worden om betekenisvol te zijn.

Juist deze combinatie van stevigheid en beweeglijkheid onderscheidt assertiviteit van dominantie.

8. Hoe hangt assertiviteit samen met persoonlijke groei?

Binnen persoonlijke groei raakt assertiviteit aan de vraag hoeveel ruimte iemand zichzelf geeft om daadwerkelijk te handelen vanuit wat hij belangrijk vindt.

Daarvoor is zelfkennis nodig. Wie niet weet wat zijn behoeften, grenzen of persoonlijke waarden zijn, kan ze ook moeilijk duidelijk communiceren.

Maar weten wat belangrijk is, is nog niet hetzelfde als ernaar handelen. Daar komen bewustzijn en zelfregulatie in beeld. Iemand kan bijvoorbeeld herkennen dat hij automatisch ja zegt, de spanning voelen die ontstaat bij een mogelijke nee en vervolgens bewust een andere reactie kiezen.

Assertiviteit vormt zo een interessante brug tussen de innerlijke en uiterlijke kant van persoonlijke groei.

Zelfkennis speelt zich niet alleen vanbinnen af. Uiteindelijk wordt wat iemand over zichzelf ontdekt ook zichtbaar in keuzes, gesprekken, relaties en gedrag.

9. Tenslotte

Assertiviteit betekent niet dat iemand altijd sterk, uitgesproken of zelfverzekerd moet zijn. Het betekent evenmin dat je altijd krijgt wat je wilt.

De kern ligt in iets anders: jezelf voldoende serieus nemen om je mening, behoeften, gevoelens en grenzen kenbaar te maken, terwijl je tegelijkertijd erkent dat de ander dezelfde ruimte heeft.

Daarom raakt assertiviteit aan veel meer dan communicatie. Zelfvertrouwen, eigenwaarde, zelfbeeld, angst, emoties, persoonlijke waarden, grenzen stellen en mentale flexibiliteit kunnen er allemaal in samenkomen.

Juist daarin ligt de betekenis van assertiviteit binnen persoonlijke groei. Wat vanbinnen belangrijk voor iemand is, krijgt uiteindelijk ook een plaats in de relatie met de buitenwereld.