DNA

Stel je een lange, spiraalvormig gedraaide ladder voor en je hebt een redelijk beeld van DNA. Deze beroemde dubbele helix bevat een groot deel van de biologische informatie waarmee ons lichaam zich ontwikkelt, functioneert en zichzelf onderhoudt.

Vrijwel iedere lichaamscel bevat ongeveer drie miljard DNA-basenparen. Kleine delen daarvan vormen genen: stukken genetische informatie die onder meer instructies bevatten voor het maken van eiwitten.

Toch is DNA veel meer dan een vaststaand bouwplan.

Onze genen hebben invloed op wie we zijn, maar ze schrijven niet ieder detail van ons leven vooraf.

Juist de wisselwerking tussen genetische aanleg, genexpressie, lichaam, gedrag, ervaringen en omgeving maakt DNA zo interessant voor persoonlijk meesterschap.

1. Wat is DNA en hoe werkt het?

DNA staat voor desoxyribonucleïnezuur. Het bestaat uit twee strengen die samen de bekende dubbele helix vormen.

Daarin bevinden zich vier basen:

• adenine (A);
• thymine (T);
• cytosine (C);
• guanine (G).

A koppelt aan T en C aan G. De volgorde van deze basen bevat genetische informatie.

Van gen naar eiwit

Veel genen bevatten informatie voor het maken van eiwitten. Daarbij wordt genetische informatie eerst overgeschreven naar RNA, waarna cellen die informatie kunnen gebruiken bij de productie van eiwitten.

Die eiwitten vervullen talloze functies. Ze zijn onder andere betrokken bij:

1. de structuur van huid en spieren;
2. chemische reacties;
3. communicatie tussen cellen;
4. het immuunsysteem;
5. transport van stoffen;
6. spijsvertering;
7. groei en herstel.

Het bijzondere is dat niet iedere lichaamscel voortdurend dezelfde genen gebruikt.

Een huidcel en zenuwcel bevatten grotendeels hetzelfde DNA, maar functioneren totaal anders omdat verschillende delen van die genetische informatie actief zijn.

2. Bepalen je genen je lotsbestemming?

Het idee dat genen onze biologische bestemming volledig vastleggen is te eenvoudig.

Sommige genetische varianten hebben een zeer grote invloed op bepaalde eigenschappen of erfelijke aandoeningen. Bij veel andere ziekten en menselijke eigenschappen is sprake van een ingewikkelder samenspel.

Daarbij kunnen bijvoorbeeld meespelen:

genetische aanleg — omgeving — voeding — beweging — leeftijd — leefstijl — ontwikkeling — toeval

Het is daarom niet zo dat het bezitten van een bepaalde genetische variant automatisch betekent dat iemand een bepaalde aandoening zal krijgen.

Aanleg is niet hetzelfde als uitkomst

Bij veel aandoeningen beïnvloeden genetische varianten vooral het risico.

Omgekeerd betekent het ontbreken van één duidelijk genetisch risico niet dat iemand een aandoening onmogelijk kan ontwikkelen.

De oude tegenstelling tussen nature en nurture blijkt daardoor steeds minder bruikbaar.

Het is meestal geen kwestie van genen of omgeving.

Het gaat om hun voortdurende wisselwerking.

3. Wat veranderde het Human Genome Project?

Toen wetenschappers begonnen het menselijke genoom volledig in kaart te brengen, verwachtten sommigen dat voor de enorme complexiteit van het menselijk lichaam een zeer groot aantal genen nodig zou zijn.

Dat bleek niet zo te zijn.

Mensen hebben ongeveer 20.000 eiwitcoderende genen.

Dat aantal alleen kan onmogelijk verklaren hoe ongelooflijk complex het menselijk lichaam functioneert.

Het gaat niet alleen om hoeveel genen je hebt

De complexiteit zit onder andere in de manier waarop genetische informatie wordt gereguleerd en gecombineerd.

Bovendien codeert slechts een klein gedeelte van het menselijke DNA rechtstreeks voor eiwitten. Andere delen van het genoom spelen onder meer een rol bij de regulatie van genetische processen.

Het menselijk genoom lijkt daardoor minder op een verzameling losse instructies en meer op een gigantisch systeem waarin voortdurend wordt geregeld welke informatie, waar en wanneer wordt gebruikt.

Dat veranderde ook het beeld van genetische lotsbestemming.

4. Kunnen genen worden aan- en uitgezet?

In populaire taal wordt vaak gezegd dat genen worden aan- en uitgezet.

Dat is een vereenvoudiging, maar er bestaat wel degelijk zoiets als genexpressie.

Een gen hoeft niet voortdurend even actief te zijn. Cellen beschikken over complexe mechanismen die bepalen hoeveel van bepaalde genetische informatie wordt gebruikt.

Die activiteit kan veranderen.

Epigenetica

Daar komt epigenetica in beeld.

Epigenetische processen kunnen invloed hebben op de activiteit van genen zonder dat daarvoor noodzakelijk de DNA-code zelf verandert.

Denk aan chemische veranderingen aan DNA of aan de eiwitten waaromheen DNA is georganiseerd.

Het epigenoom is niet volledig statisch. Het kan onder invloed staan van onder andere:

1. ontwikkeling en ouder worden;
2. voeding;
3. beweging;
4. stress;
5. ziekte;
6. bepaalde chemische stoffen;
7. andere omgevingsinvloeden.

Dat betekent niet dat we onze genen onbeperkt kunnen programmeren.

Het laat wel zien dat het gebruik van genetische informatie dynamischer is dan vroeger vaak werd gedacht.

5. Welke invloed hebben ervaringen en gedrag?

Het lichaam reageert voortdurend op wat er binnen en buiten ons gebeurt.

Wanneer je beweegt, verandert er iets in je fysiologie. Wanneer je langdurig onder stress staat eveneens. Voeding, slaap, infecties, geneesmiddelen en sociale omstandigheden kunnen allemaal lichamelijke processen beïnvloeden.

Ook ervaringen kunnen biologische reacties oproepen.

Een bedreigende situatie kan bijvoorbeeld leiden tot veranderingen in hersenactiviteit, hormonen, hartslag, immuunreacties en gedrag.

De verbinding tussen lichaam en geest

Daarmee komen we bij een belangrijk onderdeel van de oorspronkelijke gedachte achter dit artikel.

Gedachten en emoties bestaan niet volledig los van het lichaam.

Een gedachte kan een emotionele en lichamelijke reactie oproepen. Een lichamelijke toestand kan andersom invloed hebben op stemming, aandacht en denken.

De lichaam-geestverbinding is daarom geen vreemde gedachte.

Maar we moeten er ook geen simpel mechanisme van maken.

Dat je gedachten lichamelijke processen kunnen beïnvloeden, betekent niet automatisch dat je met één gedachte bewust een bepaald gen kunt aan- of uitzetten.

6. Kunnen bewustzijn, intentie en spiritualiteit je genen beïnvloeden?

Dit is een fascinerende vraag omdat hier biologie, psychologie en spiritualiteit elkaar raken.

Meditatie, sociale verbondenheid, stressvermindering, lichaamsbeweging en andere veranderingen in gedrag kunnen gepaard gaan met meetbare veranderingen in lichamelijke processen. In sommige onderzoeken worden daarbij ook verschillen in genexpressie gevonden.

Maar daaruit volgt niet dat bewustzijn rechtstreeks onze DNA-code bestuurt.

Waar ligt de grens?

Er is geen overtuigend wetenschappelijk bewijs dat:

• een gedachte rechtstreeks een gekozen gen activeert;
• gebed specifieke genen naar wens programmeert;
• intentie de DNA-code doelgericht herschrijft;
• een spirituele bewustzijnstoestand specifieke genetische veranderingen veroorzaakt;
• lucide dromen genen bewust kunnen aan- of uitzetten.

Dat zou een veel sterkere claim zijn.

Binnen een spirituele visie kan de mens worden beschouwd als een samenhangend geheel van lichaam, gedachten, emoties, energie en bewustzijn. Vanuit dat perspectief is het interessant om te onderzoeken hoe veranderingen op het ene niveau kunnen samenhangen met veranderingen op andere niveaus.

Wetenschappelijk kunnen we een rechtstreekse energetische of spirituele besturing van DNA daarmee echter niet aantonen.

7. Kunnen ervaringen worden doorgegeven aan volgende generaties?

Ook hierover bestaan spectaculaire verhalen.

Epigenetica heeft laten zien dat bepaalde biologische omstandigheden invloed kunnen hebben op epigenetische kenmerken. Sommige daarvan kunnen bij celdeling worden doorgegeven.

Maar daaruit ontstond soms een veel verdergaande conclusie:

Wat jij ervaart, verandert je genen en die verandering geef je vervolgens door aan je kinderen.

Zo eenvoudig is het niet.

Genexpressie veranderen is niet hetzelfde als DNA veranderen

Dat onderscheid is essentieel.

Een verandering in de activiteit van een gen betekent niet automatisch dat de genetische code zelf is veranderd.

Bovendien wordt rond de vorming van geslachtscellen en tijdens de vroege embryonale ontwikkeling veel epigenetische informatie opnieuw ingesteld.

Er bestaat wetenschappelijk onderzoek naar mogelijke transgenerationele epigenetische effecten bij mensen, maar sterke claims over het erven van specifieke door levenservaringen verworven veranderingen zijn nog veel moeilijker te onderbouwen dan populaire verhalen over epigenetica soms suggereren.

Epigenetica geeft ons dus geen vrijbrief om te zeggen dat alles wat wij denken, voelen of ervaren genetisch wordt doorgegeven.

8. Zijn onze genen een bibliotheek van mogelijkheden?

Misschien kunnen we onze genen beter niet zien als stenen tafelen waarin onze bestemming is uitgehouwen, maar als een enorme bibliotheek vol biologische informatie en mogelijkheden.

Niet ieder boek uit die bibliotheek ligt tegelijkertijd open.

Niet iedere mogelijkheid wordt werkelijkheid.

En wat er gebeurt, wordt niet uitsluitend door de bibliotheek bepaald.

Wat ligt vast en wat kan veranderen?

Dat is voor persoonlijk meesterschap een veel interessantere vraag dan:

Ben ik mijn genen?

Sommige biologische grenzen zijn werkelijk. Andere eigenschappen zijn beïnvloedbaar. En bij weer andere weten we nog onvoldoende hoeveel ruimte er precies bestaat.

Daarmee kunnen twee uitersten worden vermeden.

1. Uiterste één:
   Mijn genen bepalen alles. Ik kan er niets aan doen.
2. Uiterste twee:
   Mijn gedachten bepalen mijn genen. Ik kan mijn biologie volledig programmeren.

Tussen die twee bevindt zich een veel rijkere werkelijkheid.

Genetische aanleg bestaat én levende systemen zijn veranderlijk.

9. Wat betekent DNA voor persoonlijk meesterschap?

DNA confronteert ons met een fundamentele vraag:

Hoeveel van wie we zijn ligt vast en hoeveel kan nog veranderen?

Het antwoord blijkt niet zwart-wit.

We worden geboren met een genetische erfenis die we niet zelf hebben gekozen. Tegelijkertijd ontwikkelt een mens zich voortdurend in wisselwerking met zijn omgeving.

Dat raakt ook aan het wereldmodel.

De overtuiging “het zit in mijn genen, dus ik kan niets veranderen” kan in bepaalde situaties een beperkende overtuiging worden.

Maar “alles is veranderbaar als ik maar de juiste overtuigingen heb” kan eveneens een onrealistisch wereldmodel creëren.

De aangrenzende mogelijkheid

Persoonlijk meesterschap bevindt zich tussen die twee uitersten.

Niet alles hoeft mogelijk te zijn voordat er iets nieuws mogelijk kan worden.

Nieuwe gewoonten, andere omstandigheden, lichaamsbeweging, voeding, slaap, therapie, meditatie, sociale verbinding, nieuwe ervaringen en andere veranderingen kunnen ieder op hun eigen manier invloed hebben op het levende systeem dat wij zijn.

Daarbij verandert soms onze omgeving.

Soms ons gedrag.

Soms ons brein.

Soms onze fysiologie.

En soms ook de manier waarop bepaalde genen tot expressie komen.

10. Welke spirituele betekenis kan DNA krijgen?

DNA heeft binnen moderne spiritualiteit een bijzondere symbolische betekenis gekregen.

Het wordt soms gezien als meer dan biologische informatie: als een soort innerlijke bibliotheek waarin mogelijkheden, afkomst en verborgen wijsheid besloten liggen.

Wetenschappelijk is DNA geen opslagplaats van spirituele kennis. De genetische code bevat biologische informatie en er is geen bewijs dat daarin bijvoorbeeld spirituele herinneringen of bewustzijn verborgen liggen.

Maar als spirituele metafoor kan de bibliotheek krachtig blijven.

DNA herinnert ons eraan dat een enorme hoeveelheid informatie in iedere cel aanwezig is, terwijl slechts een deel daarvan op ieder moment tot uitdrukking komt.

Dat roept een bredere vraag op die verder gaat dan genetica:

Welke mogelijkheden zijn in mij aanwezig die in mijn huidige leven nog nauwelijks tot uitdrukking komen?

Daarmee wordt DNA binnen persoonlijk meesterschap niet alleen een onderwerp uit de biologie.

Het wordt ook een symbool voor potentieel.

11. Tenslotte

Onze genen doen ertoe.

Ze dragen bij aan onze lichamelijke eigenschappen, aanleg, mogelijkheden en kwetsbaarheden. Sommige genetische factoren kunnen zeer bepalend zijn.

Maar DNA is geen volledig uitgeschreven levensverhaal.

Moderne genetica en epigenetica laten een dynamische biologische werkelijkheid zien waarin genen, regulatie, ontwikkeling, gedrag en omgeving voortdurend met elkaar verweven zijn.

Dat geeft ons geen onbeperkte macht over onze biologie.

Het geeft wel ruimte.

Ruimte tussen genetische aanleg en uiteindelijke uitkomst. Ruimte voor beïnvloeding, aanpassing, ontwikkeling en soms herstel.

En juist die ruimte is voor persoonlijk meesterschap interessant.

De gereedschapskist van bewustzijn — onze overtuigingen, gedachten, intenties, aandacht en spirituele beleving — kan niet simpelweg onze genetische code naar wens herschrijven. Maar wat wij denken, voelen en doen staat evenmin volledig los van het lichaam waarin wij leven.

Misschien hoeven we onze genen daarom niet te zien als stenen tafelen waarop onze bestemming al geschreven staat.

We kunnen ze ook zien als een immense biologische bibliotheek.

Een bibliotheek waarvan we steeds beter beginnen te begrijpen hoe ongelooflijk complex de boeken met elkaar samenhangen — en hoeveel er nog te ontdekken valt.