Imaginatie

Imaginatie is het vermogen om innerlijk voorstellingen, ervaringen, mogelijkheden en situaties te vormen die op dat moment niet rechtstreeks door de zintuigen worden waargenomen. We kunnen ons voorstellen hoe iets eruitziet, klinkt of voelt, een toekomstige gebeurtenis mentaal beleven, een herinnering opnieuw oproepen of iets creëren dat nog nooit heeft bestaan.

In de psychologie wordt vaak gesproken over mentale imaginatie of mental imagery. Imaginatie is echter breder dan alleen het maken van plaatjes in gedachten. Ook geluid, beweging, aanraking, geur, smaak, emoties en lichamelijke sensaties kunnen onderdeel zijn van een innerlijke voorstelling.

Imaginatie speelt een rol bij geheugen, creativiteit, verwachtingen, emoties, probleemoplossing, motivatie en het voorbereiden van toekomstig gedrag. Binnen de praktijk wordt imaginatie bovendien gebruikt in onder andere hypnose, psychotherapie, sportpsychologie en persoonlijke ontwikkeling.

1. Wat is imaginatie?

Stel dat iemand vraagt:

Hoe ziet de voordeur van je ouderlijk huis eruit?

Veel mensen kunnen vervolgens zonder dat die deur aanwezig is een innerlijke voorstelling oproepen.

Dat is imaginatie.

Maar imaginatie kan veel verder gaan.

Je kunt je voorstellen hoe het zou voelen om morgen een belangrijk gesprek te voeren. Je kunt in gedachten horen hoe iemand een bepaalde zin uitspreekt of jezelf mentaal door een bekende straat zien lopen.

Imaginatie kan voortkomen uit herinneringen, maar we kunnen bestaande elementen ook combineren tot iets nieuws.

Een schrijver kan een niet-bestaand personage voorstellen. Een architect kan zich een gebouw voorstellen voordat het gebouwd is. Een sporter kan een beweging mentaal uitvoeren voordat deze lichamelijk plaatsvindt.

Imaginatie maakt het daarmee mogelijk om psychologisch verder te gaan dan wat hier en nu rechtstreeks aanwezig is.

2. Is imaginatie hetzelfde als visualiseren?

Niet helemaal.

Visualisatie is een vorm van imaginatie waarbij vooral visuele voorstellingen worden gebruikt.

Imaginatie kan verschillende zintuiglijke modaliteiten omvatten:

• visuele beelden;
• geluiden en stemmen;
• beweging;
• aanraking;
• geuren;
• smaken;
• lichamelijke sensaties.

Iemand die zich een wandeling langs zee voorstelt, kan bijvoorbeeld de zee voor zich zien, meeuwen horen, wind op de huid ervaren en zich de geur van zeewater voorstellen.

Niet iedereen ziet duidelijke beelden

Mensen verschillen sterk in hun vermogen om mentale beelden te vormen.

De één kan bijzonder levendige innerlijke beelden ervaren, terwijl een ander nauwelijks bewust visuele voorstellingen heeft.

Bij afantasie is het vermogen om bewust visuele mentale beelden te ervaren sterk verminderd of afwezig.

Aan de andere kant van het spectrum wordt wel gesproken over hyperfantasie, waarbij mentale beelden uitzonderlijk levendig kunnen zijn.

Dat betekent niet automatisch dat iemand met weinig visuele beelden weinig fantasie of creativiteit bezit. Denken en imagineren kunnen ook via taal, concepten, ruimtelijke relaties, emoties of andere zintuiglijke ervaringen verlopen.

3. Wat gebeurt er in de hersenen tijdens imaginatie?

Imaginatie ontstaat niet in één afzonderlijk ‘fantasiecentrum’ van het brein.

Wanneer iemand zich iets visueel voorstelt, worden deels hersenprocessen gebruikt die ook betrokken zijn bij daadwerkelijk zien.

Imaginatie en perceptie zijn echter niet hetzelfde.

Bij waarneming komt veel informatie vanuit de zintuigen naar binnen. Bij imaginatie wordt een ervaring sterker van binnenuit opgebouwd uit geheugen, kennis, verwachtingen en andere hersenprocessen.

Daarom wordt visuele imaginatie soms omschreven als een zwakkere vorm van perceptie.

Het brein simuleert

Een bruikbare manier om imaginatie te begrijpen is als mentale simulatie.

Het brein kan een mogelijke ervaring gedeeltelijk nabootsen zonder dat deze werkelijk plaatsvindt.

Dat vermogen is praktisch belangrijk.

Voordat iemand een handeling uitvoert, kan die handeling al mentaal worden verkend. Voordat iemand een beslissing neemt, kunnen verschillende mogelijke gevolgen worden voorgesteld.

Imaginatie is daardoor nauw verbonden met plannen en vooruitdenken.

4. Wat is het verschil tussen imaginatie en perceptie?

Bij perceptie wordt ervaring sterk gevoed door actuele informatie uit de omgeving.

Bij imaginatie ontstaat de ervaring grotendeels zonder overeenkomstige actuele externe prikkel.

Toch beïnvloeden beide processen elkaar.

Stel dat iemand 's avonds alleen door een donker bos loopt en zich levendig voorstelt dat achter een boom iemand staat.

Die voorstelling kan de aandacht veranderen.

Een tak die beweegt krijgt plotseling meer betekenis. Een onbekend geluid valt sterker op. Het lichaam kan reageren met een versnelde hartslag.

De persoon weet misschien heel goed:

Ik stel het me alleen maar voor.

Maar de voorstelling kan toch invloed hebben op de daadwerkelijke ervaring.

Dat laat zien waarom perceptie en imaginatie psychologisch niet volledig los van elkaar kunnen worden gezien.

5. Welke rol spelen verwachtingen en het wereldmodel?

Imaginatie stelt mensen in staat gebeurtenissen te ervaren voordat ze werkelijk plaatsvinden.

Daarmee ontstaat een directe verbinding met verwachtingen.

Een sollicitant kan zich bijvoorbeeld voorstellen dat hij tijdens een gesprek volledig blokkeert.

Wanneer deze voorstelling telkens wordt herhaald, kan zij verwachtingen beïnvloeden:

Dit gaat mis.

Die verwachting kan vervolgens invloed hebben op aandacht, spanning en gedrag.

Imaginatie binnen het wereldmodel

Imaginatie speelt daarmee ook een rol binnen het wereldmodel: het geheel van verwachtingen, overtuigingen en interpretaties waarmee iemand zichzelf, anderen en gebeurtenissen probeert te begrijpen en voorspellen.

Een wereldmodel bevat niet alleen ideeën over wat de werkelijkheid is, maar ook verwachtingen over wat er zou kunnen gebeuren.

Imaginatie helpt zulke mogelijke werkelijkheden te simuleren.

Daarin ligt zowel haar kracht als haar beperking.

We kunnen ons een gebeurtenis buitengewoon levendig voorstellen zonder dat deze werkelijk zal plaatsvinden.

Voorstelbaarheid is geen bewijs voor waarschijnlijkheid.

Een angstige toekomstvoorstelling kan overtuigend voelen en toch een slechte voorspelling zijn.

6. Waarom kan imaginatie emoties oproepen?

Stel je voor dat je morgen voor honderden mensen een presentatie moet geven.

Alleen al die voorstelling kan spanning oproepen.

Het lichaam reageert dan niet op de presentatie zelf — die vindt immers nog niet plaats — maar op een intern gesimuleerde gebeurtenis.

Dat is een belangrijke eigenschap van imaginatie.

Mentale beelden kunnen emotioneel sterker zijn dan uitsluitend verbaal denken. Een zin als “er kan iets misgaan” kan bijvoorbeeld een andere impact hebben dan een levendige voorstelling waarin iemand daadwerkelijk ziet hoe het misgaat.

Imaginatie kan daardoor betrokken zijn bij zowel aangename als onaangename emoties.

Mensen kunnen zichzelf enthousiast maken met een aantrekkelijke toekomstvoorstelling, maar ook angst versterken door herhaaldelijk rampscenario's te simuleren.

7. Hoe wordt imaginatie in de praktijk gebruikt?

Imaginatie wordt binnen verschillende psychologische en therapeutische benaderingen bewust toegepast.

Een begeleider kan iemand bijvoorbeeld vragen zich een situatie zo concreet mogelijk voor te stellen en aandacht te geven aan beelden, geluiden, gevoelens, gedachten en lichamelijke reacties.

Afhankelijk van de methode kan imaginatie worden gebruikt om:

• toekomstige situaties voor te bereiden;
• nieuwe reacties mentaal te oefenen;
• emoties toegankelijker te maken;
• herinneringen te onderzoeken;
• alternatieve uitkomsten te ervaren;
• gedrag of beweging mentaal te oefenen;
• ontspanning of concentratie te ondersteunen;
• persoonlijke symboliek te onderzoeken.

De verklaring waarom zo'n oefening wordt gebruikt verschilt per therapeutische stroming.

8. Hoe ziet een imaginatieoefening eruit?

Een eenvoudige imaginatie kan bijvoorbeeld worden gebruikt om een toekomstige situatie te onderzoeken.

Stel dat iemand gespannen is voor een belangrijk gesprek.

In plaats van alleen over het gesprek te praten, kan diegene worden uitgenodigd het gesprek in gedachten voor zich te zien.

• Waar vindt het plaats?
• Wie zit waar?
• Wat hoort diegene?
• Wat gebeurt er lichamelijk?
• Welke gedachten ontstaan?

Vervolgens kan worden onderzocht wat er gebeurt wanneer dezelfde situatie anders wordt voorgesteld. Bijvoorbeeld wanneer iemand rustiger spreekt, een grens aangeeft of na een moeilijke vraag enkele seconden nadenkt.

De toekomstige situatie wordt daarmee als het ware mentaal uitgeprobeerd.

Dat betekent niet dat het echte gesprek vervolgens precies zo zal verlopen.

De praktische waarde ligt in het kunnen onderzoeken en oefenen van mogelijke ervaringen voordat iemand werkelijk in de situatie terechtkomt.

9. Wat is imagery rescripting?

Een specifieke therapeutische toepassing is imagery rescripting, of imaginatie met rescripting.

Daarbij wordt een belastende herinnering of voorstelling in imaginatie opgeroepen en vervolgens op een betekenisvolle manier veranderd.

Stel bijvoorbeeld dat iemand regelmatig een herinnering oproept waarin hij als kind vernederd werd en zichzelf daarbij nog steeds ervaart als volledig machteloos.

Tijdens rescripting kan de voorstelling worden veranderd. De volwassen persoon kan bijvoorbeeld in de situatie verschijnen, ingrijpen, het kind beschermen of iets zeggen wat destijds niet gezegd kon worden.

Het doel is niet om te doen alsof het verleden anders is verlopen.

De historische gebeurtenis wordt niet herschreven.

Wat kan veranderen is de actuele emotionele betekenis die aan de herinnering verbonden is.

Imagery rescripting wordt tegenwoordig binnen verschillende therapeutische benaderingen toegepast en onderzocht.

10. Welke rol speelt imaginatie bij hypnose?

Hypnose en imaginatie zijn niet hetzelfde, maar imaginatie speelt binnen veel hypnotische procedures een belangrijke rol.

Een hypnotiseur kan iemand bijvoorbeeld vragen zich voor te stellen dat een arm steeds lichter wordt, dat een lichamelijke sensatie verandert of dat iemand zich op een bepaalde plaats bevindt.

Wanneer iemand sterk op de suggestie reageert, kan de voorgestelde ervaring steeds werkelijker gaan aanvoelen.

Hier komen imaginatie, aandacht, autosuggestie, verwachting en perceptie bij elkaar.

Binnen hypnotherapie kan imaginatie bovendien worden gebruikt om toekomstige situaties, herinneringen, metaforen of innerlijke ervaringen te onderzoeken.

Hypnose kan de omstandigheden creëren waarin imaginatie bijzonder gericht en ervaringsgericht wordt gebruikt.

11. Wat is het verschil tussen imaginatie en hallucinatie?

Dit onderscheid is belangrijk.

Bij imaginatie weet iemand normaal gesproken dat een voorstelling intern wordt gegenereerd.

Iemand stelt zich bijvoorbeeld de stem van zijn moeder voor en weet:

Ik hoor haar niet werkelijk spreken.

Bij een hallucinatie kan een ervaring juist het karakter krijgen van een echte waarneming zonder overeenkomstige externe prikkel.

De grens is psychologisch interessant omdat zowel perceptie als imaginatie gedeeltelijk gebruikmaken van overlappende hersenprocessen.

Toch zijn ze in de normale ervaring duidelijk van elkaar te onderscheiden.

Een zeer levendige fantasie is daarom niet automatisch een hallucinatie.

12. Welke rol speelt imaginatie bij herinneringen?

Wanneer we ons iets herinneren, wordt het verleden niet simpelweg als een perfecte opname afgespeeld.

Geheugen is reconstructief.

Imaginatie kan daarbij een rol spelen.

We kunnen ontbrekende details aanvullen, verschillende ervaringen met elkaar combineren of een gebeurtenis vanuit een later perspectief opnieuw voorstellen.

Dat vermogen is nuttig, maar heeft ook een keerzijde.

Een zeer levendig mentaal beeld is niet automatisch een betrouwbare herinnering.

Dit is vooral belangrijk bij therapie en hypnose. Het feit dat iemand een situatie buitengewoon helder kan visualiseren bewijst niet dat deze situatie historisch precies zo heeft plaatsgevonden.

13. Kan imaginatie gedrag beïnvloeden?

Ja, maar niet op een magische manier.

Een mentale voorstelling kan aandacht, verwachtingen, motivatie, emoties en lichamelijke reacties beïnvloeden.

Een sporter kan bijvoorbeeld een beweging mentaal oefenen. Een muzikant kan een uitvoering in gedachten doorlopen. Iemand die bang is voor een toekomstige gebeurtenis kan diezelfde gebeurtenis voortdurend negatief simuleren.

Imaginatie kan daardoor onderdeel worden van een leerproces.

Maar alleen voorstellen is niet altijd voldoende om daadwerkelijk gedrag of vaardigheden te veranderen.

Denken én ervaren

Daarom is de combinatie met daadwerkelijke ervaring belangrijk.

Iemand kan zich honderd keer voorstellen zelfverzekerd te spreken, maar leert uiteindelijk ook door daadwerkelijk gesprekken te voeren.

Nieuwe ervaringen kunnen vervolgens het bestaande wereldmodel corrigeren:

Ik dacht dat ik volledig zou blokkeren, maar ik kon het gesprek wel voeren.

Imaginatie en werkelijkheid kunnen zo samen nieuwe verwachtingen vormen.

14. Heeft imaginatie ook een negatieve kant?

Zeker.

Hetzelfde vermogen waarmee mensen creatieve oplossingen, prettige herinneringen en gewenste toekomstscenario's kunnen voorstellen, kan ook bedreigende scenario's produceren.

Bij angst kan iemand bijvoorbeeld steeds levendiger voorstellen wat er allemaal mis zou kunnen gaan.

Bij traumagerelateerde problematiek kunnen onvrijwillige beelden of herinneringen zich opdringen.

Ook bij depressie, sociale angst en andere psychische problemen kunnen bepaalde vormen van mentale imaginatie een rol spelen.

Dat betekent niet dat imaginatie het probleem veroorzaakt.

Het laat vooral zien dat imaginatie een psychologisch vermogen is dat zowel behulpzame als belastende ervaringen kan versterken.

15. Wat heeft imaginatie met creativiteit te maken?

Imaginatie maakt het mogelijk elementen uit bestaande kennis en ervaring op nieuwe manieren te combineren.

Daarom speelt zij een belangrijke rol bij creativiteit.

Een kunstenaar kan iets voorstellen wat nog niet bestaat. Een ondernemer kan een nieuw productconcept bedenken. Een wetenschapper kan een mogelijke verklaring mentaal onderzoeken voordat deze experimenteel wordt getest.

Maar imaginatie is niet alleen relevant voor uitzonderlijk creatieve mensen.

Iedere keer dat iemand denkt:

Wat zou er gebeuren als...

wordt een mogelijke werkelijkheid geconstrueerd.

Daarmee vormt imaginatie een psychologische ruimte tussen wat er is en wat er zou kunnen zijn.

16. Kun je imaginatie trainen?

Tot op zekere hoogte kunnen mensen leren hun aandacht gerichter op innerlijke voorstellingen te richten en imaginatie doelbewuster te gebruiken.

Een eenvoudige praktische oefening is bijvoorbeeld:

Kijk enkele seconden naar een alledaags voorwerp. Sluit daarna de ogen en probeer het voorwerp innerlijk opnieuw waar te nemen.

Onderzoek vervolgens:

• welke vorm je je herinnert;
• welke kleur aanwezig is;
• of je het voorwerp kunt draaien;
• hoe duidelijk het beeld blijft;
• welke details verdwijnen;
• of andere zintuiglijke eigenschappen kunnen worden voorgesteld.

Het doel is niet om een perfect fotografisch beeld te produceren.

De oefening maakt vooral zichtbaar hoe jouw eigen imaginatie functioneert.

Sommige mensen zien onmiddellijk een helder beeld. Anderen ervaren een vage contour, een conceptueel weten of vrijwel helemaal geen visueel beeld.

Dat verschil is op zichzelf geen tekortkoming.

17. Wat leert imaginatie ons over de menselijke geest?

Imaginatie laat zien dat mensen niet uitsluitend reageren op wat er daadwerkelijk aanwezig is.

We reageren ook op wat we herinneren, verwachten, vrezen, hopen en mogelijk achten.

Daarmee vormt imaginatie een verbinding tussen verleden, heden en toekomst.

Herinneringen leveren materiaal uit het verleden. Perceptie levert informatie over het heden. Imaginatie maakt het mogelijk daar mogelijke toekomstige werkelijkheden uit te construeren.

Neurowetenschappelijk onderzoek laat bovendien zien dat imaginatie geen afzonderlijk mysterieuze functie is. Verschillende hersennetwerken die betrokken zijn bij geheugen, perceptie, zelfgerichte gedachten en toekomstvoorstellingen werken hierbij samen.

Dat maakt imaginatie tot een fundamenteel onderdeel van menselijke cognitie.

18. Tenslotte

Imaginatie is veel meer dan fantaseren of plaatjes in gedachten zien. Het is het menselijke vermogen om ervaringen en mogelijkheden innerlijk te simuleren zonder dat deze op dat moment rechtstreeks door de zintuigen worden waargenomen.

We gebruiken dat vermogen om te herinneren, plannen, creëren, problemen op te lossen, toekomstige situaties voor te bereiden en betekenis te geven aan ervaringen.

Binnen de psychologische en therapeutische praktijk wordt imaginatie doelbewust toegepast, bijvoorbeeld bij hypnose, imagery rescripting, mentale voorbereiding en verschillende vormen van ervaringsgericht werken. Tegelijk kan onvrijwillige of bedreigende imaginatie een rol spelen bij psychische klachten.

Imaginatie staat bovendien niet los van perceptie. Wat we ons voorstellen kan onze verwachtingen, emoties, aandacht en lichamelijke reacties beïnvloeden. Omgekeerd leveren werkelijke ervaringen weer nieuw materiaal waarmee toekomstige voorstellingen worden opgebouwd.

Daarmee speelt imaginatie ook een belangrijke rol binnen ons wereldmodel. Mensen leven niet alleen in de wereld zoals die op dit moment wordt waargenomen. We dragen voortdurend mogelijke werelden met ons mee: wat straks kan gebeuren, wat anders had kunnen gaan en wat nog zou kunnen ontstaan.

Imaginatie geeft ons het vermogen om die mogelijkheden eerst innerlijk te verkennen voordat ze werkelijkheid worden.