Verwachtingseffect

Het verwachtingseffect is het verschijnsel waarbij verwachtingen invloed hebben op wat iemand vervolgens ervaart, waarneemt of doet. Verwachtingen kunnen daarnaast via sociale interactie invloed krijgen op het gedrag van andere mensen.

Wie verwacht ergens goed in te zijn, kan een situatie bijvoorbeeld met meer vertrouwen tegemoet treden. Wie juist verwacht te mislukken, kan gespannener worden, bepaalde situaties vermijden of sneller aanwijzingen opmerken die de negatieve verwachting lijken te bevestigen.

Verwachtingen bepalen de werkelijkheid niet rechtstreeks. Ze kunnen wel processen beïnvloeden die mede bepalen hoe een situatie uiteindelijk verloopt.

1. Wat is het verwachtingseffect?

Een verwachting is een inschatting van wat waarschijnlijk gaat gebeuren.

Dat klinkt eenvoudig, maar verwachtingen kunnen invloed hebben op verschillende psychologische processen, waaronder:

• aandacht;
• perceptie;
• emoties;
• lichamelijke reacties;
• motivatie;
• gedrag;
• beslissingen.

Stel dat iemand verwacht slecht te presteren tijdens een presentatie.

Die verwachting kan angst oproepen. Daardoor gaat de persoon sneller praten, let hij sterk op mogelijke fouten en interpreteert hij een neutrale gezichtsuitdrukking uit het publiek misschien als afkeuring.

De verwachting heeft de uitkomst niet magisch veroorzaakt, maar heeft wel omstandigheden gecreëerd die de ervaring en mogelijk ook de prestatie beïnvloeden.

2. Hoe beïnvloeden verwachtingen onze perceptie?

Onze hersenen verwerken voortdurend informatie uit de omgeving. Daarbij speelt niet alleen binnenkomende informatie een rol; eerdere ervaringen en verwachtingen helpen mee bepalen waarop we letten en hoe we informatie interpreteren.

Verwachtingen hangen daardoor nauw samen met perceptie.

Wie 's avonds alleen naar huis loopt en gevaar verwacht, kan een onverwacht geluid sneller als bedreigend interpreteren. Wie dezelfde route ontspannen loopt, kan hetzelfde geluid nauwelijks opmerken.

De werkelijkheid buiten de persoon is daarmee niet veranderd.

De interpretatie ervan wel.

Ervaringen, kennis en beperkende overtuigingen dragen gezamenlijk bij aan het wereldmodel waarmee iemand probeert te voorspellen wat een nieuwe situatie betekent en wat waarschijnlijk zal gebeuren.

3. Wat is een zichzelf waarmakende voorspelling?

Een zichzelf waarmakende voorspelling, of self-fulfilling prophecy, ontstaat wanneer een verwachting gedrag beïnvloedt op een manier waardoor de verwachte uitkomst waarschijnlijker wordt.

Stel dat iemand ervan overtuigd is:

Nieuwe mensen zullen mij toch niet aardig vinden.

Tijdens een bijeenkomst maakt die persoon weinig oogcontact, begint nauwelijks gesprekken en reageert terughoudend wanneer iemand hem aanspreekt.

Andere mensen kunnen daardoor eveneens afstand houden.

Aan het einde van de avond concludeert hij:

Zie je wel. Niemand was geïnteresseerd in mij.

De oorspronkelijke verwachting heeft niet rechtstreeks de werkelijkheid gecreëerd. Zij heeft gedrag beïnvloed, dat vervolgens reacties van anderen mede heeft beïnvloed.

Zo kan een verwachting zichzelf versterken.

4. Kunnen verwachtingen van anderen ons gedrag beïnvloeden?

Ja. Verwachtingseffecten kunnen ook tussen mensen ontstaan.

Een leraar die hoge verwachtingen heeft van een leerling kan bijvoorbeeld subtiel anders communiceren: meer aandacht geven, andere vragen stellen, langer wachten op een antwoord of meer mogelijkheden bieden om te oefenen.

De verwachting beïnvloedt dan het gedrag van de leraar, waarop de leerling weer reageert.

Dit soort processen wordt onder andere onderzocht als het interpersoonlijke verwachtingseffect. Het Rosenthal- of Pygmalion-effect is daarvan een bekend voorbeeld.

Ook in relaties, gezinnen en organisaties kunnen verwachtingen invloed krijgen.

Wanneer iemand consequent wordt behandeld alsof hij onbetrouwbaar, kwetsbaar of juist bijzonder competent is, kan dat mede invloed hebben op de interactie en uiteindelijk op het gedrag van betrokkenen.

Dat betekent niet dat verwachtingen van anderen iemands persoonlijkheid volledig bepalen. Mensen blijven reageren vanuit hun eigen mogelijkheden, ervaringen en omstandigheden.

5. Wat hebben placebo en nocebo met verwachtingen te maken?

Een belangrijk toepassingsgebied is het placebo-effect.

Bij placebo-effecten kunnen verwachtingen over een behandeling bijdragen aan veranderingen in klachten of ervaringen, ook wanneer een behandeling geen specifiek werkzaam bestanddeel bevat dat de verandering volledig verklaart.

Het tegenovergestelde wordt het nocebo-effect genoemd.

Negatieve verwachtingen kunnen bijvoorbeeld bijdragen aan het ontstaan of sterker ervaren van bepaalde klachten of bijwerkingen.

Verwachting is daarbij belangrijk, maar placebo- en nocebo-effecten zijn complexer dan alleen:

Je denkt dat iets werkt, dus het werkt.

Ook eerdere ervaringen, conditionering, informatie van zorgverleners en de gehele behandelcontext kunnen een rol spelen.

Positief denken is daarom geen vervanging voor een effectieve medische of psychologische behandeling.

6. Welke rol spelen vertrouwen en zelfvertrouwen?

Verwachtingen hangen sterk samen met wat iemand denkt dat mogelijk is.

Wie voldoende zelfvertrouwen heeft om een moeilijke taak te proberen, begint bijvoorbeeld vanuit een andere positie dan iemand die bij voorbaat verwacht te falen.

Daarbij is ook het begrip self-efficacy relevant: het vertrouwen dat iemand heeft in het eigen vermogen om bepaald gedrag uit te voeren of met een specifieke situatie om te gaan.

Vertrouwen betekent echter niet dat iemand zichzelf moet overtuigen dat succes gegarandeerd is.

Een realistische verwachting kan juist zijn:

Ik weet niet of het lukt, maar ik vertrouw erop dat ik ermee om kan gaan.

Zo'n verwachting laat ruimte voor onzekerheid zonder dat onzekerheid automatisch leidt tot vermijding.

7. Kunnen beperkende overtuigingen verwachtingen sturen?

Een verwachting ontstaat zelden uit het niets.

Eerdere ervaringen kunnen overtuigingen vormen die vervolgens nieuwe verwachtingen beïnvloeden.

Na meerdere mislukkingen kan bijvoorbeeld de beperkende overtuiging ontstaan:

Ik ben hier gewoon niet goed in.

Bij een volgende poging wordt mislukking dan eerder verwacht. Die verwachting kan leiden tot spanning, minder inzet of vermijding, waardoor nieuwe leerervaringen uitblijven.

Hier raken verwachtingseffect, conditionering en overtuigingen elkaar.

Maar verwachtingen kunnen ook veranderen.

Nieuwe ervaringen kunnen laten zien dat een oude voorspelling niet altijd klopt. Daardoor kan het wereldmodel geleidelijk worden bijgesteld.

8. Kun je het verwachtingseffect bewust gebruiken?

Tot op zekere hoogte.

Het heeft weinig zin om te denken dat iedere gewenste uitkomst werkelijkheid wordt zolang je er maar sterk genoeg in gelooft. Veel omstandigheden liggen buiten persoonlijke controle.

Wel kunnen verwachtingen worden onderzocht en soms bijgesteld.

Binnen therapie kan iemand bijvoorbeeld ontdekken dat een verwachting als “als ik nee zeg, wordt iemand boos” voortdurend gedrag beïnvloedt. Door nieuwe ervaringen op te doen kan blijken dat grenzen stellen niet automatisch tot afwijzing leidt.

Ook imaginatie en hypnose kunnen werken met verwachtingen en innerlijke voorstellingen. Het voorstellen van een mogelijke ervaring kan aandacht, emoties en gedrag beïnvloeden, maar visualisatie garandeert niet dat de voorgestelde uitkomst werkelijk plaatsvindt.

De praktische waarde van verwachtingen ligt daarom vooral in hun invloed op de manier waarop iemand een situatie benadert.

9. Tenslotte

Het verwachtingseffect laat zien dat verwachtingen geen volledig passieve gedachten zijn. Ze kunnen aandacht, perceptie, emoties, lichamelijke reacties en gedrag beïnvloeden en via sociale interactie soms ook reacties van andere mensen mede vormgeven.

Dat betekent niet dat gedachten rechtstreeks de werkelijkheid creëren.

Verwachtingen werken via psychologische, sociale en soms lichamelijke processen.

Daarom kunnen zowel positieve als negatieve verwachtingen gevolgen hebben. Placebo- en nocebo-effecten laten dat binnen de gezondheidszorg duidelijk zien, terwijl zichzelf waarmakende voorspellingen laten zien hoe verwachtingen via gedrag kunnen worden bevestigd.

Verwachtingen zijn bovendien verbonden met vertrouwen, zelfvertrouwen, eerdere ervaringen, conditionering, beperkende overtuigingen en het wereldmodel waarmee iemand nieuwe situaties probeert te begrijpen.

Juist daardoor kunnen verwachtingen krachtig zijn zonder dat ze almachtig zijn.