Rationeel denken

Rationeel denken is het vermogen om informatie bewust te onderzoeken, verbanden te leggen, argumenten af te wegen en op basis daarvan tot een oordeel of beslissing te komen. 

Analytisch denken en kritisch denken liggen daar dicht tegenaan, maar betekenen niet helemaal hetzelfde. Analytisch denken ontleedt een vraagstuk, terwijl kritisch denken vooral onderzoekt of informatie, aannames en conclusies werkelijk standhouden.

We gebruiken deze vermogens voortdurend.

Wanneer je verschillende mogelijkheden vergelijkt, een probleem probeert op te lossen, controleert of iets waar is of jezelf afvraagt waarom je eigenlijk iets gelooft, maak je gebruik van rationeel denken.

Binnen persoonlijk meesterschap is dat geen tegenstander van intuïtie, spiritualiteit of droomkracht.

Het is juist een belangrijk hulpmiddel om onderscheid te maken tussen wat je weet, wat je denkt, wat je voelt, wat je gelooft en wat misschien mogelijk is.

1. Wat is rationeel denken?

Rationeel denken probeert op een samenhangende manier betekenis te geven aan informatie.

Daarbij kunnen verschillende mentale vermogens worden gebruikt:

• analyseren;
• vergelijken;
• redeneren;
• verbanden leggen;
• problemen oplossen;
• argumenten beoordelen;
• voorspellingen maken;
• reflecteren;
• conclusies bijstellen.

De prefrontale cortex en andere delen van de neocortex spelen daarbij belangrijke rollen, maar rationeel denken bevindt zich niet in één afzonderlijk stukje van het brein. Denken ontstaat uit samenwerking tussen verschillende hersengebieden en netwerken.

Ook de populaire tegenstelling tussen een rationeel brein en een emotioneel brein is te eenvoudig.

Rationeel denken en emoties werken voortdurend op elkaar in.

Een emotie kan onze beoordeling beïnvloeden, terwijl een rationele beoordeling op haar beurt kan veranderen wat we voelen.

2. Waarom hebben we rationeel denken nodig?

Rationeel denken helpt ons orde aan te brengen in een complexe werkelijkheid.

Stel dat je overweegt van baan te veranderen.

Je kunt onderzoeken:

• Wat levert de nieuwe baan op?
• Wat moet je ervoor opgeven?
• Welke risico's zijn reëel?
• Welke aannames maak je?
• Welke informatie ontbreekt nog?
• Past deze keuze bij je persoonlijke waarden?

Zonder dergelijke afwegingen zouden we veel sterker afhankelijk zijn van impulsen, gewoonten en onmiddellijke emoties.

Maar rationaliteit doet nog iets belangrijks.

Ze maakt het mogelijk om je eigen denken te onderzoeken.

Je kunt een gedachte hebben:

Dit gaat absoluut mis.

En vervolgens vragen:

Waar baseer ik dat eigenlijk op?

Daarmee wordt rationeel denken niet het probleem, maar juist een mogelijke uitweg uit een beperkende overtuiging.

3. Welke rol speelt rationeel denken in je wereldmodel?

Iedereen ontwikkelt een wereldmodel.

Daarin bevinden zich verwachtingen en overtuigingen over jezelf, andere mensen en de werkelijkheid. Dat wereldmodel ontstaat uit onder andere ervaringen, opvoeding, cultuur, kennis en interpretaties.

Rationeel denken helpt dat model voortdurend te gebruiken en bij te stellen.

Dat is bijzonder nuttig.

Wanneer je weet dat vuur heet is, hoef je dat niet iedere ochtend opnieuw te onderzoeken. Wanneer je jarenlang ervaring hebt opgedaan binnen je beroep, kun je nieuwe situaties sneller beoordelen doordat je eerdere kennis gebruikt.

Maar daarin schuilt ook een valkuil.

Een model is niet de werkelijkheid

Een wereldmodel is een interpretatie van de werkelijkheid.

Niet de werkelijkheid zelf.

Wanneer een overtuiging eenmaal onderdeel van je wereldmodel is geworden, kun je nieuwe informatie onbewust zo interpreteren dat de bestaande overtuiging behouden blijft.

Iemand die denkt:

Ik ben niet interessant.

kan tien prettige ontmoetingen nauwelijks opmerken en één afwijzing onmiddellijk als bewijs beschouwen.

Zie je wel.

Niet rationaliteit zelf veroorzaakt hier het probleem.

Het probleem is dat het denken redeneert vanuit een aanname die niet meer wordt onderzocht.

4. Wanneer wordt rationeel denken beperkend?

Rationeel denken wordt beperkend wanneer het verandert van onderzoeken in voortdurend willen beheersen.

Je probeert dan bijvoorbeeld iedere mogelijkheid vooraf door te rekenen, ieder risico uit te sluiten of zekerheid te verkrijgen voordat je handelt.

Maar het leven biedt die zekerheid vaak niet.

Overmatig piekeren kan bovendien op rationeel denken lijken terwijl er iets anders gebeurt.

Je analyseert dezelfde situatie voor de twintigste keer.

Je bedenkt opnieuw wat er fout kan gaan.

Je zoekt nog één argument.

En nog één.

Er ontstaat echter nauwelijks nieuwe informatie.

Veel denken is niet automatisch goed denken.

Rationeel denken onderzoekt en kan zijn conclusie veranderen.

Piekeren herhaalt vaak dezelfde onzekerheid.

5. Hoe kunnen oude overtuigingen rationeel lijken?

Een beperkende overtuiging hoeft helemaal niet onlogisch te voelen.

Integendeel.

Vaak heeft iemand er uitstekende argumenten voor.

• Ik kan niet presenteren, want de vorige keer blokkeerde ik.
• Relaties zijn onveilig, want ik ben eerder gekwetst.
• Een eigen bedrijf is niets voor mij, want ik heb zekerheid nodig.

Het redeneren kan intern volkomen logisch zijn.

Alleen begint het bij een aanname:

wat vroeger gebeurde, bepaalt wat nu mogelijk is.

Daar kan kritisch denken juist bevrijdend worden.

Je hoeft de oude ervaring niet te ontkennen.

Je kunt iets anders vragen:

Volgt mijn conclusie noodzakelijk uit mijn ervaring?

Dat kleine verschil kan een aangrenzende mogelijkheid openen.

6. Staat rationeel denken tegenover intuïtie?

Nee.

Rationeel denken en intuïtie zijn verschillende manieren waarop informatie tot een oordeel kan bijdragen.

Intuïtie kan snel ontstaan zonder dat je bewust kunt uitleggen welke informatie eraan voorafging. Soms komt zo'n gevoel voort uit ervaring en patroonherkenning.

Een ervaren verpleegkundige kan bijvoorbeeld aan subtiele signalen merken dat er iets niet klopt voordat zij precies kan benoemen waarom.

Maar intuïtie is niet onfeilbaar.

Ook angst, vooroordelen en eerdere ervaringen kunnen als een sterk innerlijk gevoel worden ervaren.

Daarom kunnen intuïtie en rationeel denken elkaar juist aanvullen.

Je kunt voelen:

Hier klopt iets niet.

En vervolgens onderzoeken:

Waarom voelt dit zo? Wat zie ik? Wat weet ik? Wat neem ik aan?

Andersom kan rationeel alles lijken te kloppen terwijl er vanbinnen weerstand blijft bestaan.

Dan kan het zinvol zijn ook dáárnaar te luisteren.

En spiritualiteit?

Binnen een spirituele benadering kan intuïtie bovendien worden ervaren als contact met een diepere wijsheid, bewustzijn of een bron die in jezelf leeft.

Dat is een andere uitspraak dan de psychologische verklaring van intuïtie als grotendeels onbewuste informatieverwerking.

Het ene is een spirituele interpretatie; het andere kan wetenschappelijk worden onderzocht.

Persoonlijk meesterschap hoeft die twee niet kunstmatig tot hetzelfde te maken.

Het kan ruimte laten voor beide perspectieven.

7. Kan rationeel denken nieuwe mogelijkheden openen?

Juist.

Dat wordt soms onderschat wanneer rationaliteit vooral wordt voorgesteld als iets dat vasthoudt aan het bekende.

Neem iemand die ervan overtuigd is dat hij nooit voor honderd mensen kan spreken.

Hij kan zijn angst geleidelijk onderzoeken en via aangrenzende mogelijkheden steeds grotere groepen toespreken.

Maar er bestaat ook een andere route.

Hij vraagt zichzelf:

Wat is werkelijk het ergste dat kan gebeuren?

Hij kan blokkeren.

Mensen kunnen merken dat hij zenuwachtig is.

Hij kan zich schamen.

En daarna?

Waarschijnlijk gaat zijn leven verder.

Dat is rationeel denken.

Maar dezelfde rationele analyse die hem eerst misschien argumenten gaf om niet te spreken, kan nu ineens een deur openen:

Wacht eens even. Misschien is het risico helemaal niet zo groot als ik ervan heb gemaakt.

Hij besluit het te doen.

Een rationele gedachte kan dus net zo goed een beperkende overtuiging doorbreken.

8. Wat ligt er buiten het rationele denken?

Niet alles wat betekenisvol is in het menselijke leven kan vooraf worden berekend.

Liefde, creativiteit, inspiratie, verwondering, schoonheid, zingeving en spirituele ervaringen laten zich niet volledig reduceren tot een rationele kosten-batenanalyse.

Je kunt rationeel onderzoeken of een bepaalde keuze verstandig is.

Maar de vraag waarom een muziekstuk je diep raakt, waarom je je tot een bepaalde levensrichting aangetrokken voelt of waarom een ontmoeting uitzonderlijk betekenisvol aanvoelt, kan een andere laag hebben.

Daar ontstaat ruimte voor het mysterie.

Binnen Helder Dromen kan iemand daarin intuïtie, synchroniciteit, verborgen wijsheid of de aanwezigheid van een bron ervaren.

Rationeel denken hoeft zo'n ervaring niet onmiddellijk af te wijzen.

Maar het hoeft haar ook niet automatisch tot objectieve waarheid te verklaren.

Het kan zeggen:

Ik weet niet precies wat dit is. Maar ik erken dat het mij raakt.

Dat is geen zwakte van de rede.

Het is intellectuele openheid.

9. Hoe verhouden rationeel denken en het kwantummodel zich tot elkaar?

Het kwantummodel nodigt binnen Helder Dromen uit om mogelijkheden te onderzoeken die buiten het huidige wereldmodel liggen.

Dat betekent niet dat je rationeel denken moet uitschakelen.

Integendeel.

Rationeel denken kan helpen onderscheid te maken tussen:

• onmogelijk
  iets dat daadwerkelijk strijdig is met bekende beperkingen;
• onwaarschijnlijk
  iets waarvoor weinig aanwijzingen bestaan;
• onbekend
  iets waarvan je nog niet weet wat mogelijk is;
• onvertrouwd
  iets wat vooral onmogelijk voelt omdat het buiten je ervaring ligt.

Die verschillen zijn belangrijk.

Het kwantummodel betekent niet:

Alles is mogelijk als ik er maar in geloof.

Het vraagt eerder:

Weet ik werkelijk dat dit onmogelijk is, of past het alleen nog niet binnen mijn wereldmodel?

Daar kunnen rationaliteit, nieuwsgierigheid en mystiek elkaar ontmoeten.

10. Waarom hoort twijfel bij rationeel denken?

Twijfel heeft vaak een negatieve betekenis.

Maar gezonde twijfel is een belangrijk onderdeel van kritisch denken.

Je kunt twijfelen aan wat anderen beweren.

Je kunt twijfelen aan spirituele verklaringen.

Maar je kunt óók twijfelen aan je eigen beperkende overtuigingen.

Dat laatste is minstens zo belangrijk.

Misschien heb ik ongelijk.

kan een buitengewoon bevrijdende gedachte zijn.

Het maakt ruimte voor nieuwe kennis, andere ervaringen en mentale flexibiliteit.

Je hoeft daarbij niet onmiddellijk een nieuwe waarheid te kiezen.

Soms is:

Ik weet het niet

een veel opener uitgangspunt dan:

Zo zit het.

11. Tenslotte

Rationeel denken is een van de krachtigste vermogens waarover we beschikken.

Het helpt ons informatie te onderzoeken, problemen op te lossen, risico's af te wegen, ervaringen te begrijpen en onze eigen overtuigingen kritisch te bekijken.

Maar rationaliteit heeft grenzen.

Ons denken werkt altijd met de informatie en aannames die op dat moment beschikbaar zijn. Daardoor kan een redenering logisch lijken en toch vertrekken vanuit een onvolledig wereldmodel.

Persoonlijk meesterschap vraagt daarom niet om minder rationeel denken.

Het vraagt om vrijer denken.

Denken dat zichzelf durft te onderzoeken.

Denken dat een beperkende overtuiging ter discussie kan stellen.

Denken dat naar feiten zoekt zonder te veronderstellen dat alleen het meetbare betekenis heeft.

Denken dat naar intuïtie kan luisteren zonder ieder gevoel onmiddellijk tot waarheid te verheffen.

En denken dat uiteindelijk ook kan zeggen:

Dit weet ik niet.

Daar blijft ruimte over.

Voor een nieuwe ervaring.

Voor een aangrenzende mogelijkheid of een onverwacht grote sprong.

Voor droomkracht, inspiratie en intuïtie.

En ook voor het mysterie van een werkelijkheid die altijd groter kan blijken dan het wereldmodel waarmee we haar proberen te begrijpen.

Rationeel denken helpt ons de werkelijkheid te begrijpen. Persoonlijk meesterschap vraagt daarnaast de wijsheid om te erkennen dat ons begrip nooit de volledige werkelijkheid hoeft te zijn.