Een vrouw droomt dat ze door haar ouderlijk huis loopt.
Alles ziet eruit zoals vroeger.
De kapstok in de gang.
De houten trap.
De groene deur naar de keuken.
Zelfs de beschadiging in de muur die haar vader nooit heeft gerepareerd.
Maar wanneer ze de woonkamer binnenloopt, staat daar midden op de vloer een enorme boom.
De wortels verdwijnen door het parket.
De kruin groeit dwars door het plafond.
Op een tak zit een witte vogel.
De vogel kijkt haar aan en zegt:
"Je bent te laat."
Dan wordt ze wakker.
Wat betekent zo'n droom?
Misschien gaat hij over haar jeugd.
Misschien over haar ouders.
Misschien vertegenwoordigt het huis haarzelf.
De boom kan groei betekenen.
Of familie.
Of leven en dood.
De vogel kan een boodschapper zijn.
En wat moeten we met die woorden?
Je bent te laat.
Linda Yael Schiller zou waarschijnlijk eerst iets anders duidelijk maken:
we hoeven niet onmiddellijk te kiezen.
Een droom kan op verschillende niveaus tegelijk worden onderzocht.
- Persoonlijk.
- Lichamelijk.
- Relationeel.
- Symbolisch.
- Archetypisch.
- Spiritueel.
Juist dat vormt een belangrijk uitgangspunt van haar integratieve benadering van modern droomwerk.
1. Wie is Linda Yael Schiller?
Linda Yael Schiller is psychotherapeut, consultant en droomwerker. Ze heeft tientallen jaren ervaring met dromen en combineert in haar werk verschillende psychotherapeutische en droomwerktradities.
Ze is onder meer beïnvloed door Jungiaanse psychologie, Gestalt, lichaamsgericht werk, groepsdroomwerk en moderne traumabenaderingen. In haar werk besteedt ze bovendien veel aandacht aan nachtmerries en de mogelijkheid om terugkerende angstige droomscenario's te veranderen.
Dat maakt haar moeilijker in één school onder te brengen dan bijvoorbeeld Gayle Delaney of Montague Ullman.
En misschien is dat juist het punt.
Schiller probeert niet te bewijzen dat één droomwerkmethode alle andere overbodig maakt.
Ze vraagt eerder:
welke ingang helpt bij deze droom en deze dromer?
2. Waarom heeft een droom volgens Schiller meerdere lagen?
Wanneer we een droom onmiddellijk tot één verklaring reduceren, kunnen we veel missen.
Neem het ouderlijk huis uit onze openingsdroom.
Dat huis kan heel concreet verbonden zijn met persoonlijke ervaringen.
Maar het kan tegelijkertijd emoties oproepen.
De boom kan persoonlijke associaties hebben.
En tegelijkertijd behoort een boom tot de oudste symbolische beelden die mensen in verhalen, religies en mythen gebruiken.
Dat betekent niet dat iedere boom automatisch een archetype is.
Het betekent dat hetzelfde beeld vanuit verschillende perspectieven bekeken kan worden.
Schillers werk zoekt precies die meerlagigheid op.
Daarvoor gebruikt zij onder meer het model PARDES.
3. Wat is PARDES?
Het woord pardes heeft wortels in een oude Joodse interpretatietraditie waarin teksten op verschillende niveaus konden worden gelezen.
Het Hebreeuwse woord verwijst naar een boomgaard of tuin en ligt via een lange taalkundige geschiedenis ook achter ons woord paradijs.
Binnen Schillers droomwerk wordt PARDES een manier om niet onmiddellijk bij één droomverklaring te stoppen.
De droom kan vanuit verschillende dimensies worden benaderd.
Dat is belangrijker dan het uit het hoofd leren van een schema.
De kern is:
dezelfde droom kan veranderen wanneer je er vanuit een ander perspectief naar kijkt.
A. De persoonlijke laag
Eerst kan de droom heel dicht bij het dagelijks leven worden gehouden.
Wat betekent dit huis voor jou?
Wat gebeurde er vroeger?
Welke herinneringen en associaties roept de keuken op?
Ken je die witte vogel ergens van?
De betekenis komt hier zoveel mogelijk uit de persoonlijke wereld van de dromer.
B. De emotionele en relationele laag
Vervolgens kan worden onderzocht welke gevoelens en relaties zichtbaar worden.
Wie is aanwezig?
Wie ontbreekt?
Waar voel je angst?
Verdriet?
Verlangen?
Boosheid?
Wat gebeurt er tussen jou en de andere personen of droomfiguren?
C. De symbolische laag
Nu kan het beeld breder worden bekeken.
Een boom is niet alleen die ene boom.
Bomen verschijnen al duizenden jaren in menselijke verhalen.
Wortels.
Groei.
Seizoenen.
Vruchtbaarheid.
Dood en hergeboorte.
Verbinding tussen aarde en hemel.
Maar zulke betekenissen worden mogelijkheden, geen woordenboekdefinities.
D. De archetypische of spirituele laag
Sommige dromen voelen groter dan het persoonlijke verhaal.
Een dromer kan een ervaring hebben die wordt beleefd als numineus, spiritueel of existentieel.
Een Jungiaanse benadering kan dan spreken over archetypen of het collectief onbewuste.
Een andere dromer gebruikt misschien totaal andere woorden.
Schillers integratieve houding laat ruimte voor zulke ervaringen zonder dat iedere droom automatisch spiritueel gemaakt hoeft te worden.
4. Wat gebeurt er als je te snel één betekenis kiest?
Neem onze dromer.
Ze heet Marieke, is 56 jaar, werkt als apothekersassistente en woont in Deventer.
Haar moeder is een halfjaar geleden overleden.
Het ouderlijk huis wordt binnenkort verkocht.
Nu lijkt de droom ineens eenvoudig.
Het huis gaat over haar moeder.
De boom is de familie.
De vogel vertelt dat Marieke te laat is.
Klaar.
Maar juist daar zou goed droomwerk moeten oppassen.
A. Wat betekent "te laat" voor Marieke?
Wanneer Marieke die woorden opnieuw uitspreekt, denkt ze eerst aan haar moeder.
Ze voelt schuld.
Ze had de laatste maanden van haar moeders leven vaker langs willen gaan.
Maar wanneer ze verder praat, komt er iets anders.
Marieke wilde ooit illustratrice worden.
Op haar vijfentwintigste koos ze voor zekerheid.
Ze trouwde, kreeg kinderen en ging in een apotheek werken.
Ze heeft daar nooit enorme spijt van gehad.
Maar sinds haar moeder overleed denkt ze regelmatig:
Hoeveel tijd heb ik eigenlijk nog?
Nu krijgt te laat een tweede betekenis.
B. En de boom?
Marieke associeert bomen niet in de eerste plaats met haar familie.
Ze tekende vroeger voortdurend bomen.
Dat verandert opnieuw iets.
De boom kan verbonden zijn met verlies.
Met haar jeugd.
Met creativiteit.
Met tijd.
Misschien met al die dingen.
Een meerlagige benadering voorkomt dat de eerste aannemelijke verklaring automatisch de definitieve wordt.
5. Waarom past associatie zo goed bij deze methode?
Persoonlijke associatie vormt een belangrijke bescherming tegen willekeurige droominterpretatie.
Wanneer Marieke over een witte vogel droomt, kunnen we op internet honderden betekenissen vinden.
- Zuiverheid.
- Vrijheid.
- De ziel.
- Dood.
- Vrede.
Een spirituele boodschapper.
Maar welke daarvan heeft iets met Marieke te maken?
Misschien geen enkele.
Daarom is de eenvoudige vraag:
Waar doet deze vogel jou aan denken?
vaak krachtiger.
Marieke vertelt dat haar moeder altijd naar vogels keek vanuit haar keukenraam.
Nu ontstaat een persoonlijke verbinding.
Maar zelfs dan weten we nog niet dat de vogel "haar moeder is".
De associatie geeft richting.
Geen bewijs.
Dat onderscheid beschermt droomwerk tegen de verleiding om ieder droomsymbool een vaste betekenis toe te kennen.
6. Waar komt Jung bij Schiller binnen?
Schillers werk staat duidelijk mede in de traditie van de dieptepsychologie.
Bij Carl Gustav Jung zijn dromen niet alleen vermomde wensen of willekeurige nachtelijke beelden. Ze kunnen aspecten zichtbaar maken die het bewuste zelfbeeld aanvullen of corrigeren.
Daarbij horen begrippen die we inmiddels vaker in deze reeks zijn tegengekomen:
- schaduwkant;
- archetypen;
- persoonlijk onbewuste;
- collectief onbewuste;
- individuatie;
- actieve imaginatie.
Voor Schiller biedt die traditie een taal waarmee sommige dromen breder onderzocht kunnen worden dan uitsluitend vanuit gebeurtenissen van gisteren.
Maar daar hoort dezelfde wetenschappelijke nuance bij als bij Abi Blakeslee.
Het bestaan van dromen is empirisch onderzoekbaar.
Het collectief onbewuste is een theoretisch Jungiaans concept.
Dat zijn geen gelijksoortige kennisclaims.
Een archetypische interpretatie kan psychologisch betekenisvol zijn zonder dat daarmee Jungs theorie wetenschappelijk bewezen is.
7. Waarom kunnen nachtmerries een heel andere aanpak vragen?
Hier wordt Schillers integratieve benadering praktisch belangrijk.
Een mooie, nieuwsgierig makende droom kun je rustig vanuit vier verschillende perspectieven onderzoeken.
Een terugkerende nachtmerrie waarin iemand iedere nacht wordt vermoord vraagt mogelijk iets anders.
Dan is niet alleen betekenis belangrijk.
Ook de belasting telt.
Iemand kan:
- slecht gaan slapen;
- bang worden om naar bed te gaan;
- overdag beelden uit de nachtmerrie blijven ervaren;
- gespannen wakker worden;
- steeds opnieuw hetzelfde angstscenario beleven.
Bij zulke dromen kan het nuttiger zijn om niet eindeloos te vragen wat ieder symbool betekent.
Soms moet het verhaal zelf veranderen.
8. Kun je het einde van een nachtmerrie veranderen?
Hier raakt Schillers werk aan een interessante ontwikkeling binnen modern nachtmerriewerk.
Stel dat iemand steeds droomt:
donkere straat → achtervolger → vluchten → doodlopende steeg → aanval
In plaats van alleen te interpreteren waarom de achtervolger verschijnt, kan een alternatief scenario worden onderzocht.
Bijvoorbeeld:
donkere straat → achtervolger → deur zien → naar binnen gaan → hulp vinden
Of:
achtervolger → stoppen → veilige afstand → vragen wat hij wil
Of iets totaal anders dat bij de dromer past.
Het belangrijke principe is dat een terugkerend droomscript niet noodzakelijk onaantastbaar is.
Daar vinden we een interessante overeenkomst met imagery rehearsal therapy, waarbij nachtmerries in wakende toestand kunnen worden herschreven en het aangepaste scenario wordt geoefend.
Dat betekent niet dat Schillers complete droomwerk door onderzoek naar imagery rehearsal therapy wordt bewezen.
Het laat wel zien dat één onderdeel van modern droomwerk — het doelgericht veranderen van terugkerende nachtmerries — aansluiting heeft bij empirisch onderzochte behandelmethoden.
9. Wat is GAIA binnen Schillers werk?
Naast PARDES gebruikt Schiller ook GAIA, een benadering die vooral relevant wordt bij nachtmerries en traumagerelateerde dromen.
De precieze waarde zit niet zozeer in nóg een verzameling letters die een dromer moet onthouden.
Interessanter is het onderliggende principe:
eerst voldoende veiligheid en gronding, daarna pas dichter naar het bedreigende droommateriaal.
Dat voorkomt een belangrijk misverstand.
Dapper droomwerk betekent niet:
ga zo diep en zo snel mogelijk terug naar het engste beeld.
Wanneer iemand wordt overspoeld door angst, kan juist afstand nodig zijn.
Bij ernstige traumagerelateerde nachtmerries geldt bovendien dat droomwerk niet als vervanging voor professionele traumabehandeling moet worden gezien.
Hier vind ik Schillers integratieve houding sterker dan droommethoden die iedere nachtmerrie vooral als fascinerend symbolisch materiaal behandelen.
Soms is een droom interessant.
Soms is hij ontregelend.
Dat verschil doet ertoe.
10. Waarom hoeft wetenschap de magie van een droom niet weg te nemen?
Bij Schiller komen we opnieuw op een spanning die door onze hele reeks loopt.
Aan de ene kant weten we steeds meer over REM slaap, geheugen en slaap, emoties en droomvorming.
Aan de andere kant kan iemand een droom beleven die subjectief enorm betekenisvol voelt.
Die twee hoeven elkaar niet uit te sluiten.
Stel dat Marieke droomt over haar overleden moeder.
Neurowetenschappelijk kunnen we onderzoeken hoe geheugen, emotionele verwerking en slaap samenhangen.
Psychologisch kunnen we onderzoeken welke persoonlijke associaties haar moeder oproept.
Jungiaans kunnen we kijken naar symbolische of archetypische lagen.
En Marieke kan tegelijkertijd zeggen:
"Het voelde alsof mijn moeder echt even bij me was."
Wetenschap kan niet uit die ervaring afleiden dat haar overleden moeder daadwerkelijk contact heeft gemaakt.
Maar het zou evenmin zorgvuldig zijn om Mariekes ervaring daarom waardeloos te noemen.
We kunnen onderscheid maken tussen:
wat iemand ervaart
en
wat we objectief kunnen aantonen over de oorzaak daarvan.
Juist droomwerk heeft dat onderscheid nodig.
11. Wat maakt PARDES anders dan een droomwoordenboek?
Een droomwoordenboek beweegt meestal zo:
symbool → betekenis
- Slang → seksualiteit.
- Water → emoties.
- Huis → persoonlijkheid.
- Dood → verandering.
PARDES beweegt eerder:
droom → perspectief → nieuw perspectief → vergelijking → verdieping
Dat is wezenlijk anders.
De boom in Mariekes droom kan persoonlijk verbonden zijn met tekenen.
Relationeel met haar moeder.
Symbolisch met groei en vergankelijkheid.
Archetypisch met de levensboom.
Geen van die lagen hoeft automatisch de winnaar te zijn.
Soms versterken verschillende perspectieven elkaar.
Soms spreken ze elkaar tegen.
En juist die spanning kan interessant zijn.
12. Welke droomwerkers vullen Schiller aan en welke wijken af?
Omdat Schiller zelf al zoveel tradities samenbrengt, moeten we deze vergelijking compact houden.
A. Waarom vult Abi Blakeslee haar aan?
Blakeslee en Schiller zijn beiden moderne integratieve droomwerkers.
Ze combineren lichaamsgerichte en dieptepsychologische invalshoeken en nemen trauma serieus.
Blakeslee legt meer nadruk op impliciet geheugen, interoceptie en het systematisch in kaart brengen van patronen.
Schiller geeft nadrukkelijk ruimte aan verschillende interpretatielagen.
B. Waarom sluit Robert Moss aan?
Moss deelt met Schiller de bereidheid om spirituele en transpersoonlijke ervaringen serieus te onderzoeken.
Beiden hoeven een indrukwekkende droom niet onmiddellijk tot een symptoom of hersenproduct te reduceren.
Moss gaat echter verder in zijn opvattingen over wat dromen mogelijk kunnen verbinden of toegankelijk maken.
C. Waarom verschilt Gayle Delaney?
Delaney is veel terughoudender met algemene symbolische betekenissen.
Haar Dream Interview Method probeert de betekenis zoveel mogelijk uit de eigen beschrijvingen en associaties van de dromer te halen.
Schiller staat nadrukkelijker open voor aanvullende symbolische en archetypische lagen.
D. Waarom verschilt G. Scott Sparrow?
Sparrow richt de aandacht sterk op de interactie tijdens de droom:
wat deed jij en hoe veranderde de droom vervolgens?
Schiller kan dezelfde droom vanuit meerdere betekenisniveaus bekijken.
Sparrow volgt eerder het proces.
Schiller opent meerdere vensters.
13. Is een integratieve methode niet gewoon een beetje van alles?
Dat is de kritische vraag die we bij Schiller moeten stellen.
Integratie klinkt aantrekkelijk.
Je gebruikt wat past.
Maar zonder duidelijke grenzen kan een integratieve methode veranderen in een gereedschapskist waarin voor iedere conclusie wel een theorie te vinden is.
Past een persoonlijke associatie niet?
Dan proberen we een archetype.
Past dat niet?
Dan een lichamelijke ervaring.
Of spiritualiteit.
Of trauma.
Daarom blijft één principe essentieel:
de droomwerker moet niet belangrijker worden dan de dromer.
Hoe meer theoretische mogelijkheden beschikbaar zijn, hoe groter de verantwoordelijkheid om niets op te dringen.
Een goede methode opent mogelijkheden.
Een slechte interpretatie sluit ze voortijdig.
Dat is misschien belangrijker dan de vraag welke droomtheorie uiteindelijk "de juiste" is.
14. Wat hebben al deze droomwerkers ons uiteindelijk laten zien?
Na deze reeks is één ding moeilijk vol te houden:
dat er maar één serieuze manier bestaat om een droom te benaderen.
We hebben droomwerkers ontmoet die vooral kijken naar:
- persoonlijke associaties;
- lichamelijke gewaarwording;
- droomfiguren;
- groepsreacties;
- nachtmerries;
- droomincubatie;
- lucide dromen;
- actieve imaginatie;
- creativiteit;
- de reactie van de dromer;
- symbolische en archetypische lagen.
Sommige methoden zijn sterk psychotherapeutisch.
Andere spiritueel.
Sommige proberen interpretatie juist te beperken.
Andere nodigen meerdere betekenislagen uit.
En sommige ideeën worden sterker door modern onderzoek, terwijl andere theoretisch, historisch of speculatief blijven.
Misschien hoeft die verscheidenheid niet opgelost te worden.
Een droom over een overleden moeder kan tegelijkertijd raken aan geheugen en slaap, verdriet, persoonlijke associaties, het persoonlijk onbewuste en existentiële vragen over leven en dood.
Welke ingang het meeste oplevert, kan per droom verschillen.
Dat is precies waarom een integratieve droomwerker als Linda Yael Schiller een passende afsluiting van deze reeks vormt.
15. Tenslotte
Marieke keert nog één keer terug naar haar ouderlijk huis.
Ze loopt door de gang.
Langs de beschadiging in de muur.
De woonkamer in.
De boom staat er nog.
Ze kijkt omhoog.
De witte vogel zit op dezelfde tak.
"Je bent te laat," zegt hij opnieuw.
Marieke voelt verdriet.
Maar ditmaal ook irritatie.
"Te laat waarvoor?"
De vogel zwijgt.
Marieke kijkt naar de boom.
Dan ziet ze iets wat haar eerder niet was opgevallen.
Aan een lage tak groeit een klein groen blaadje.
Ze denkt aan haar moeder.
Aan haar tekeningen.
Aan haar leeftijd.
Aan alles wat ze niet heeft gedaan.
En aan alles wat nog niet voorbij is.
Wat betekent het blaadje?
Misschien hoop.
Misschien nieuw leven.
Misschien helemaal niets van dat alles.
Marieke pakt die middag voor het eerst in jaren haar tekenspullen uit de kast.
Dat bewijst niet dat de droom haar vertelde wat ze moest doen.
Het bewijst zelfs niet dat we de droom correct hebben begrepen.
Maar er is iets ontstaan wat vóór de droom nog niet bestond:
een nieuwe mogelijkheid.
Misschien is dat een mooie plaats om deze hele reis langs droomwerkers te beëindigen.
Niet met het definitieve antwoord op wat dromen betekenen.
Maar met een veel interessantere gedachte:
één droom kan meer dan één deur hebben.
En goed droomwerk hoeft niet altijd te bepalen welke deur de juiste is.
Soms helpt het je vooral om te ontdekken welke deuren er zijn.
Bronnen
Linda Yael Schiller – Modern Dreamwork: New Tools for Decoding Your Soul's Wisdom
Linda Yael Schiller – PTSDreams: Transform Your Nightmares from Trauma Through Healing Dreamwork
Linda Yael Schiller – werk en onderwijs over PARDES, GAIA en integratief droomwerk
Carl Gustav Jung – werk over dromen, archetypen, het persoonlijk onbewuste en collectief onbewuste
Hedendaags onderzoek naar nachtmerries – imagery rehearsal therapy, slaap en emotionele verwerking
