Ego

Ego betekent letterlijk ‘ik’. In het dagelijks taalgebruik wordt het woord vaak gebruikt voor iemand die zichzelf belangrijk vindt, veel behoefte heeft aan erkenning of sterk overtuigd is van zichzelf. Binnen de psychologie heeft ego echter een andere en veel complexere betekenis.

Vooral Sigmund Freud en Carl Gustav Jung maakten het ego tot een belangrijk onderdeel van hun theorieën over de menselijke psyche. Bij Freud bemiddelt het ego tussen verlangens, normen en de werkelijkheid. Bij Jung is het ego het centrum van het bewuste bewustzijn, maar niet hetzelfde als de persoonlijkheid als geheel.

In de hedendaagse psychologie wordt gedrag meestal niet meer verklaard vanuit één afzonderlijk ego. Begrippen als zelfbeeld, identiteit, zelfregulatie, eigenwaarde, overtuigingen en wereldmodel maken het mogelijk om verschillende aspecten van het psychologische ‘ik’ specifieker te onderzoeken.

1. Wat is het ego?

Welke betekenis ego heeft, hangt af van de context waarin het woord wordt gebruikt.

In gewone gesprekken verwijst een ‘groot ego’ meestal naar trots, zelfoverschatting, arrogantie of een sterke behoefte aan waardering. Een ‘gekwetst ego’ verwijst dan bijvoorbeeld naar het gevoel persoonlijk geraakt te worden door kritiek, afwijzing of gezichtsverlies.

Psychologisch is ego niet simpelweg een ander woord voor egoïsme.

Het begrip werd vooral bekend door de psychoanalyse van Freud en kreeg later andere betekenissen bij onder anderen Jung. In moderne wetenschappelijke psychologie wordt het woord minder vaak gebruikt als één overkoepelende verklaring voor menselijk gedrag.

Dat maakt een belangrijke vraag noodzakelijk: over welk ego hebben we het?

2. Wat betekende het ego voor Sigmund Freud?

Sigmund Freud beschreef in zijn latere persoonlijkheidsmodel drie met elkaar samenhangende psychische instanties:

• id – verbonden met driften, impulsen en onmiddellijke behoeftebevrediging;
• ego – houdt rekening met de werkelijkheid en probeert verschillende eisen met elkaar te verenigen;
• superego – verbonden met geïnternaliseerde normen, verboden en idealen.

Binnen dit model bevindt een mens zich regelmatig tussen verschillende krachten.

Iemand kan bijvoorbeeld woedend zijn en de impuls voelen onmiddellijk uit te halen. Tegelijkertijd kan diegene beseffen dat dit schadelijke gevolgen heeft en vinden dat agressief gedrag verkeerd is.

Het ego probeert volgens Freud tussen zulke verlangens, normen en de eisen van de werkelijkheid te bemiddelen.

Het realiteitsprincipe

Freud verbond het ego met het realiteitsprincipe. Niet iedere behoefte kan onmiddellijk worden bevredigd. Mensen moeten rekening houden met omstandigheden, andere mensen en mogelijke gevolgen.

Het Freudiaanse ego is daardoor niet iets wat iemand zou moeten uitschakelen. Binnen zijn theorie vervult het juist belangrijke functies bij het omgaan met de werkelijkheid.

Een sterk ego betekende bij Freud dus niet dat iemand arrogant of zelfgericht was.

3. Welke rol spelen afweermechanismen bij het ego?

Binnen de psychoanalytische traditie werd het ego ook verbonden met afweermechanismen.

Wanneer bepaalde gedachten, verlangens, emoties of innerlijke conflicten moeilijk te verdragen zijn, kunnen psychologische processen ontstaan waardoor deze anders worden ervaren of minder rechtstreeks tot het bewustzijn doordringen.

Bekende voorbeelden zijn:

• ontkenning;
• projectie;
• rationalisatie;
• verdringing;
• verplaatsing.

Anna Freud werkte de theorie over afweermechanismen later verder uit.

Niet alle oorspronkelijke psychoanalytische verklaringen worden tegenwoordig wetenschappelijk op dezelfde manier aanvaard. Het bredere inzicht dat mensen zichzelf op verschillende manieren psychologisch beschermen tegen bedreigende emoties en informatie heeft echter grote invloed gehad.

Het moderne begrip coping heeft hier raakvlakken mee, maar is niet hetzelfde. Coping gaat breder over gedachten en gedragingen waarmee mensen proberen om te gaan met stress, problemen en belastende omstandigheden.

4. Wat betekende het ego voor Carl Gustav Jung?

Carl Gustav Jung gebruikte ego binnen zijn analytische psychologie op een andere manier.

Voor Jung vormde het ego het centrum van het bewuste bewustzijn. Het hangt samen met het gevoel van continuïteit en identiteit waardoor iemand zichzelf als ‘ik’ ervaart.

Maar het ego omvatte volgens Jung niet de volledige psyche.

Hij maakte onderscheid tussen het bewuste ego, het persoonlijk onbewuste en het door hem veronderstelde collectief onbewuste. Daarnaast beschreef hij psychologische begrippen als persona, schaduw en het Zelf.

Ego en Zelf

Vooral het onderscheid tussen ego en Zelf is belangrijk in Jungs denken.

Het ego is het centrum van het bewuste bewustzijn. Het Zelf staat binnen zijn theorie voor de totaliteit van de psyche, inclusief bewuste en onbewuste aspecten.

Jungs proces van individuatie draait daarom niet om het vernietigen van het ego. Het gaat om een ontwikkeling waarbij iemand verschillende kanten van de persoonlijkheid beter leert herkennen en integreren.

Dit blijft een Jungiaans theoretisch model. Het Zelf in deze betekenis is geen afzonderlijke psychologische structuur waarvan het bestaan door moderne neurowetenschap is aangetoond.

5. Wat is het verschil tussen ego, zelfbeeld en identiteit?

Deze begrippen worden gemakkelijk door elkaar gehaald.

Het zelfbeeld bestaat uit eigenschappen, overtuigingen en beoordelingen die iemand aan zichzelf toeschrijft. Iemand kan zichzelf bijvoorbeeld zien als sociaal, onzeker, intelligent, onaantrekkelijk, betrouwbaar of ambitieus.

Identiteit is breder. Daarbij kunnen ook sociale rollen, relaties, waarden, culturele achtergrond, ervaringen en het gevoel van continuïteit door de tijd een rol spelen.

Ego is daarentegen vooral een historisch en theoretisch begrip waarvan de precieze betekenis afhankelijk is van de psychologische stroming.

Zelfbeeld en wereldmodel

Het zelfbeeld staat bovendien niet los van de manier waarop iemand de werkelijkheid interpreteert. Het maakt deel uit van een breder wereldmodel: het geheel van verwachtingen, overtuigingen, ervaringen en interpretaties waarmee iemand betekenis geeft aan zichzelf, andere mensen en gebeurtenissen.

Stel dat iemand zichzelf ziet als iemand die snel wordt afgewezen. Die overtuiging kan samengaan met de verwachting dat anderen kritisch zullen reageren. Een neutrale gezichtsuitdrukking van een collega kan vervolgens gemakkelijker als afwijzing worden geïnterpreteerd.

Zelfbeeld, perceptie, verwachtingen en wereldmodel kunnen elkaar daardoor wederzijds beïnvloeden.

Zo ontstaat een psychologisch veel preciezer beeld dan wanneer al deze processen simpelweg aan ‘het ego’ worden toegeschreven.

6. Waarom zoeken mensen erkenning en bevestiging?

In populaire beschrijvingen van ego wordt vaak gezegd dat het ego voortdurend gevoed wil worden met erkenning.

Daar zit een herkenbaar menselijk verschijnsel achter, maar de verklaring is te eenvoudig.

Mensen zijn sociale wezens. Waardering, acceptatie, status en verbondenheid kunnen belangrijk zijn voor hoe iemand zichzelf ervaart. Ook vergelijken mensen zichzelf met anderen om hun eigen positie, prestaties en eigenschappen te beoordelen.

Hoe afhankelijk iemand daarvan wordt, verschilt.

Onder meer eigenwaarde, zelfbeeld, zelfvertrouwen, overtuigingen, eerdere ervaringen en sociale omstandigheden kunnen invloed hebben op de behoefte aan externe bevestiging.

Wanneer iemand bijvoorbeeld sterk gelooft:

Ik ben alleen waardevol wanneer ik succesvol ben,

kan kritiek veel bedreigender worden dan wanneer eigenwaarde minder sterk van prestaties afhankelijk is.

In dagelijks taalgebruik zeggen we misschien dat iemands ‘ego wordt geraakt’. Psychologisch kunnen we nauwkeuriger onderzoeken welke overtuiging, verwachting of kwetsbaarheid door de gebeurtenis wordt aangesproken.

7. Waarom willen mensen soms zoveel controle houden?

Ook controle wordt regelmatig aan het ego gekoppeld. Vooral binnen zelfhulp en spiritualiteit wordt het ego soms beschreven als een innerlijke kracht die voortdurend zekerheid en controle probeert te verkrijgen.

Psychologisch ligt dat genuanceerder.

Een zekere behoefte aan voorspelbaarheid en invloed is normaal. Het gevoel ergens invloed op te kunnen uitoefenen kan samenhangen met motivatie en de manier waarop iemand met onzekerheid en stress omgaat.

Het begrip locus of control beschrijft bijvoorbeeld verschillen in de mate waarin mensen uitkomsten vooral verbinden met hun eigen handelen of met krachten buiten zichzelf.

De behoefte aan controle kan daarnaast samenhangen met angst, onzekerheid, eerdere ervaringen, perfectionisme en verwachtingen.

Ook het wereldmodel speelt mee. Wie verwacht dat de omgeving onveilig of onvoorspelbaar is, kan gebeurtenissen anders interpreteren dan iemand die doorgaans verwacht dat problemen hanteerbaar zijn.

Controlebehoefte is daarom niet simpelweg ‘het ego dat bang is’.

8. Kun je je ego overwinnen?

Binnen persoonlijke groei, filosofie en verschillende spirituele tradities wordt regelmatig gesproken over het loslaten, overstijgen of zelfs vernietigen van het ego.

Dat is geen algemeen psychologisch doel.

Binnen Freuds theorie zou het uitschakelen van het ego zelfs tegenstrijdig zijn: het ego is juist nodig om met impulsen, normen en de werkelijkheid om te gaan.

Ook Jung wilde het ego niet vernietigen. Het ego moest volgens hem zijn beperkte positie binnen een grotere psyche leren herkennen.

Niet volledig samenvallen met je zelfbeeld

Achter sommige uitspraken over ‘minder ego’ zit wel een psychologisch herkenbare gedachte.

Mensen kunnen zichzelf sterk identificeren met bepaalde overtuigingen:

• Ik moet sterk zijn.
• Ik ben onzeker.
• Ik ben succesvol.
• Ik ben iemand die geen fouten maakt.
• Iedereen moet mij aardig vinden.

Zelfreflectie kan zichtbaar maken dat zulke overtuigingen slechts een deel beschrijven van hoe iemand zichzelf heeft leren zien.

Een overtuiging over jezelf is niet noodzakelijk een volledige of onveranderlijke beschrijving van wie je bent.

Dat inzicht vereist geen aanname dat het ego moet verdwijnen.

9. Is er achter het ego een ware zelf?

De gedachte dat achter het ego een dieper of ‘werkelijk’ zelf verborgen ligt komt voor binnen filosofische, spirituele en psychologische tradities.

Wetenschappelijk is het bestaan van één objectief ‘ware zelf’ echter moeilijk vast te stellen.

Mensen laten afhankelijk van hun omgeving verschillende kanten van zichzelf zien. Iemand kan op het werk zakelijk en besluitvaardig zijn, thuis zorgzaam en bij goede vrienden speels en kwetsbaar.

Dat betekent niet noodzakelijk dat één versie echt is en de andere versies onecht zijn.

Ook modellen rond deelpersoonlijkheden beschrijven verschillende kanten, behoeften en gedragspatronen binnen één persoon zonder dat daaruit volgt dat slechts één daarvan het ware zelf vertegenwoordigt.

Jungs Zelf vormt hierop een bijzondere theoretische visie: voor hem omvatte het Zelf meer dan het bewuste ego. Dat concept hoort echter specifiek bij de analytische psychologie.

10. Hoe kijkt de moderne psychologie naar het ego?

Veel verschijnselen die vroeger onder het brede begrip ego werden geplaatst, worden tegenwoordig afzonderlijk onderzocht.

Denk bijvoorbeeld aan:

• zelfbeeld en identiteit;
• eigenwaarde en zelfvertrouwen;
• zelfbewustzijn;
• zelfregulatie;
• motivatie;
• sociale vergelijking;
• perceptie;
• overtuigingen en verwachtingen;
• emotionele regulatie;
• locus of control.

Deze processen beïnvloeden elkaar voortdurend.

Een negatief zelfbeeld kan bijvoorbeeld invloed hebben op verwachtingen over sociale situaties. Die verwachtingen kunnen de aandacht sturen naar mogelijke afwijzing. Dat beïnvloedt vervolgens de perceptie van wat anderen zeggen of doen en kan bestaande overtuigingen opnieuw bevestigen.

Hier wordt opnieuw duidelijk waarom het begrip wereldmodel relevant is. Mensen reageren niet alleen op wat objectief gebeurt, maar ook op de betekenis die zij aan gebeurtenissen geven vanuit eerdere ervaringen, verwachtingen en overtuigingen.

Dat maakt menselijk gedrag dynamischer dan het beeld van één ego dat ergens in het hoofd beslissingen neemt.

Bestaat er een ego in het brein?

Er is geen afzonderlijk ‘egocentrum’ gevonden dat verantwoordelijk is voor het gevoel een zelf te zijn.

Zelfbesef, autobiografisch geheugen, sociale waarneming, besluitvorming en zelfreflectie hangen samen met verschillende hersengebieden en hersennetwerken.

Neurowetenschappelijk gezien is het daarom misleidend om het ego voor te stellen als een afzonderlijk stemmetje of klein persoon in het hoofd die het gedrag bestuurt.

Het gevoel van een samenhangend ‘ik’ ontstaat uit meerdere psychologische en neurologische processen.

11. Waarom bestaan er zoveel verschillende betekenissen van ego?

Omdat het begrip vanuit verschillende tradities in het dagelijks taalgebruik terecht is gekomen.

Daardoor kan ego tegenwoordig naar heel verschillende dingen verwijzen.

• In dagelijks taalgebruik:
  trots, ijdelheid, zelfgerichtheid of behoefte aan erkenning.
• Bij Freud:
  een psychische instantie die probeert te bemiddelen tussen verlangens, normen en de werkelijkheid.
• Bij Jung:
  het centrum van het bewuste bewustzijn, maar niet de volledige psyche.
• Binnen persoonlijke ontwikkeling en spiritualiteit:
  vaak het geconstrueerde zelfbeeld waarmee iemand zich identificeert.
• Binnen moderne psychologie:
  worden veel verschijnselen die vroeger aan het ego werden toegeschreven onderzocht via specifiekere begrippen zoals zelfbeeld, identiteit, eigenwaarde, zelfregulatie, perceptie en overtuigingen.

Geen van deze betekenissen kan zonder meer voor de andere worden gebruikt.

Wanneer iemand zegt dat ‘het ego bang is’, ‘het ego bevestiging nodig heeft’ of ‘het ego moet worden losgelaten’, is het daarom verstandig eerst te bepalen wat met ego wordt bedoeld.

12. Tenslotte

Ego betekent letterlijk ‘ik’, maar binnen de psychologie bestaat geen universele definitie van het ego. Sigmund Freud gebruikte het begrip voor een psychische instantie die bemiddelt tussen verlangens, normen en werkelijkheid. Carl Gustav Jung zag het ego als het centrum van het bewuste bewustzijn binnen een veel grotere psyche.

In het dagelijks taalgebruik kreeg ego daarnaast betekenissen als trots, arrogantie en behoefte aan erkenning. Binnen persoonlijke ontwikkeling en spiritualiteit wordt het soms gebruikt voor een beperkt zelfbeeld dat iemand zou moeten overstijgen.

De hedendaagse psychologie gebruikt voor veel van deze verschijnselen specifiekere begrippen. Zelfbeeld, identiteit, eigenwaarde, zelfvertrouwen, perceptie, overtuigingen, zelfregulatie en wereldmodel helpen afzonderlijke processen beter te begrijpen.

Het ego hoeft daardoor niet te worden gezien als een vijand die moet worden overwonnen of als een verborgen bestuurder van ons gedrag. Het is vooral een invloedrijk psychologisch en cultureel begrip waarvan de betekenis verandert afhankelijk van de theorie waarin het wordt gebruikt.