Autonome zenuwstelsel

Veel lichamelijke processen verlopen zonder dat je er bewust opdracht toe geeft. Je hartslag verandert wanneer je schrikt, je spijsvertering past zich aan na een maaltijd en je lichaam kan zich voorbereiden op inspanning voordat je bewust hebt besloten wat je gaat doen.

Een belangrijk systeem achter zulke veranderingen is het autonome zenuwstelsel. Het regelt voortdurend lichamelijke functies en past het lichaam aan veranderende omstandigheden aan.

Voor de psychologie is dit bijzonder relevant. Stress, angst, ontspanning en emoties bestaan namelijk niet alleen uit gedachten en gevoelens. Ze worden ook lichamelijk ervaren. Het autonome zenuwstelsel vormt daarmee een belangrijke verbinding tussen wat er psychologisch gebeurt en wat er in het lichaam merkbaar wordt.

1. Wat is het autonome zenuwstelsel?

Het autonome zenuwstelsel is een onderdeel van het zenuwstelsel dat betrokken is bij de grotendeels automatische regeling van lichamelijke functies.

Het beïnvloedt onder andere:

• hartslag en bloeddruk;
• ademhaling;
• spijsvertering;
• pupilgrootte;
• transpiratie;
• temperatuurregulatie;
• seksuele functies;
• activiteit van verschillende organen.

‘Autonoom’ betekent daarbij niet dat het systeem volledig onafhankelijk werkt. Hersenen, zenuwen, hormonen, organen en informatie uit de omgeving beïnvloeden elkaar voortdurend.

Automatisch betekent niet onveranderlijk

Je kunt je hart bijvoorbeeld niet op dezelfde directe manier besturen als je hand. Toch kan je hartslag veranderen wanneer je gaat hardlopen, rustig ademhaalt, schrikt, iemand omhelst of alleen al denkt aan een spannend gesprek.

Psychologische en lichamelijke processen zijn daarom moeilijk volledig van elkaar te scheiden.

Het autonome zenuwstelsel bevindt zich precies in die wisselwerking.

2. Uit welke delen bestaat het autonome zenuwstelsel?

Het autonome zenuwstelsel wordt gewoonlijk onderverdeeld in het sympathische, parasympathische en enterische zenuwstelsel.

Voor psychologische onderwerpen ligt de nadruk vaak op de eerste twee.

Het sympathische zenuwstelsel

Het sympathische zenuwstelsel helpt het lichaam zich aan te passen aan situaties waarin activiteit en mobilisatie nodig zijn.

Daarbij kunnen bijvoorbeeld:

• hartslag en bloeddruk toenemen;
• pupillen groter worden;
• bepaalde spijsverteringsprocessen tijdelijk minder prioriteit krijgen;
• energiebronnen beschikbaar worden gemaakt;
• alertheid en lichamelijke paraatheid toenemen.

Dit gebeurt bij gevaar, maar ook tijdens sporten, enthousiasme, seksuele opwinding of andere vormen van activiteit.

Sympathische activatie betekent dus niet automatisch stress of angst.

Het parasympathische zenuwstelsel

Het parasympathische zenuwstelsel speelt onder andere een belangrijke rol bij rust, herstel en spijsvertering.

Het helpt het lichaam bijvoorbeeld bij processen die belangrijk worden wanneer onmiddellijke lichamelijke mobilisatie minder noodzakelijk is.

Ook hier is het beeld echter genuanceerder dan simpelweg ‘het ontspanningssysteem’. Sympathische en parasympathische activiteit kunnen afhankelijk van orgaan en situatie op complexe manieren samenwerken.

Het lichaam schakelt niet voortdurend tussen twee simpele standen.

3. Is het autonome zenuwstelsel hetzelfde als fight, flight or freeze?

Nee.

Fight or flight – vechten of vluchten – wordt vaak gebruikt om lichamelijke reacties op mogelijke dreiging te beschrijven. Sympathische activatie speelt daarbij een belangrijke rol.

Maar het autonome zenuwstelsel doet veel meer.

Het is voortdurend actief, ook wanneer er geen gevaar is. Het helpt je lichaam zich aanpassen wanneer je opstaat, eet, beweegt, rust, sport, een gesprek voert of slaapt.

Ook ‘freeze’ is geen simpele derde stand van hetzelfde systeem. Verstarring en andere defensieve reacties ontstaan uit complexere samenwerking tussen hersenen, autonome processen, motoriek en context.

Geen drie knoppen in het lichaam

Populaire psychologie stelt het soms voor alsof het zenuwstelsel drie knoppen heeft:

fight
flight
freeze

Dat is bruikbaar als eenvoudige metafoor, maar biologisch te beperkt.

Menselijke reacties op dreiging bestaan uit verschillende patronen en worden beïnvloed door onder meer eerdere ervaringen, de aard van het gevaar, sociale context en wat iemand op dat moment kan doen.

4. Wat gebeurt er met het autonome zenuwstelsel bij stress?

Stress vraagt aanpassing.

Wanneer je hersenen en lichaam bepalen dat een situatie extra aandacht of inspanning vraagt, kunnen verschillende systemen worden geactiveerd. Het autonome zenuwstelsel is daar één onderdeel van.

Je kunt bijvoorbeeld merken dat:

• je hart sneller klopt;
• je ademhaling verandert;
• je handen zweterig worden;
• je spieren gespannen voelen;
• je maag of darmen reageren;
• je alerter wordt.

Dat kan gebeuren bij werkelijk gevaar, maar ook wanneer je een sollicitatiegesprek hebt, voor een groep moet spreken of wacht op belangrijk nieuws.

Het lichaam reageert op betekenis

Daarmee wordt een belangrijk psychologisch principe zichtbaar.

Niet alleen de objectieve situatie telt. Ook de betekenis die een situatie voor iemand heeft speelt mee.

Voor de ene persoon is spreken voor honderd mensen een interessante uitdaging. Voor een ander voelt dezelfde situatie bedreigend.

Hun lichamen kunnen daardoor verschillend reageren op vrijwel dezelfde omstandigheden.

Perceptie, eerdere ervaringen, verwachtingen en het wereldmodel kunnen dus mede beïnvloeden hoe een situatie wordt verwerkt.

5. Waarom voel je emoties in je lichaam?

Emoties zijn geen verschijnselen die uitsluitend ‘in je hoofd’ plaatsvinden.

Wanneer je bang, boos, enthousiast of opgelucht bent, kunnen allerlei lichamelijke veranderingen optreden. Het autonome zenuwstelsel draagt bij aan een deel van die veranderingen.

Bij emoties kunnen bijvoorbeeld verschillen optreden in:

• hartslag;
• ademhaling;
• transpiratie;
• spierspanning;
• maag- en darmactiviteit;
• warmte- of koudegevoel.

Die lichamelijke signalen worden vervolgens weer door de hersenen verwerkt.

Lichaam en psyche beïnvloeden elkaar

De relatie loopt dus in twee richtingen.

Je psychologische toestand beïnvloedt je lichaam, maar lichamelijke informatie beïnvloedt ook hoe je je voelt en hoe je een situatie interpreteert.

Dit helpt verklaren waarom emoties zo lichamelijk kunnen aanvoelen.

Angst kan in je buik zitten.

Spanning kan in je schouders voelbaar worden.

Opluchting kan letterlijk als ontspanning worden ervaren.

Dat zijn geen bewijzen dat een emotie op één specifieke plaats in het lichaam ‘opgeslagen’ ligt. Het laat vooral zien hoe nauw lichamelijke en psychologische processen met elkaar verweven zijn.

6. Wat is de relatie tussen het autonome zenuwstelsel en angst?

Bij angst probeert het organisme om te gaan met mogelijk gevaar.

Het autonome zenuwstelsel kan daarbij lichamelijke veranderingen ondersteunen die het lichaam voorbereiden op actie. De amygdala en andere hersengebieden zijn betrokken bij het herkennen, leren en verwerken van mogelijke dreiging.

Maar een lichamelijke angstreactie betekent niet automatisch dat er werkelijk gevaar is.

Je hart kan sneller kloppen voordat je een presentatie geeft terwijl je rationeel weet dat je veilig bent.

De reactie is echt, de interpretatie kan verschillen

Dit onderscheid is belangrijk.

Wanneer iemand hartkloppingen voelt, kan de gedachte ontstaan:

‘Er is iets mis.’

Een ander kan dezelfde lichamelijke activatie ervaren en denken:

‘Ik ben gespannen omdat dit belangrijk voor me is.’

De lichamelijke sensatie en de betekenis die eraan wordt gegeven zijn niet hetzelfde.

Die interpretatie kan vervolgens weer invloed hebben op de lichamelijke reactie. Zo kunnen lichaam, aandacht, gedachten en emoties elkaar versterken.

7. Wat gebeurt er bij langdurige stress?

Het autonome zenuwstelsel is gemaakt om voortdurend te reageren op veranderende omstandigheden. Activatie op zichzelf is daarom niet schadelijk.

Problemen kunnen ontstaan wanneer stress langdurig aanhoudt en herstel onvoldoende plaatsvindt.

Chronische stress hangt samen met veranderingen in verschillende lichamelijke en psychologische processen. Daarbij spelen naast het autonome zenuwstelsel ook hormoonsystemen, slaap, gedrag, leefomgeving en individuele verschillen een rol.

Langdurige belasting kan zich bijvoorbeeld uiten in:

1. vermoeidheid;
2. slaapproblemen;
3. prikkelbaarheid;
4. concentratieproblemen;
5. lichamelijke spanning;
6. veranderingen in spijsvertering;
7. moeite om tot rust te komen.

Geen van deze verschijnselen bewijst op zichzelf dat het autonome zenuwstelsel ‘ontregeld’ is. Daarvoor zijn zulke klachten te algemeen en kunnen er te veel verschillende oorzaken bestaan.

Stress en herstel horen bij elkaar

Een gezond systeem is niet voortdurend ontspannen.

Het moet kunnen reageren wanneer actie nodig is én kunnen veranderen wanneer de situatie verandert.

Daarom is flexibiliteit belangrijker dan permanente rust.

Iemand die sport heeft lichamelijke activatie nodig. Iemand die voor zichzelf opkomt kan spanning ervaren. Een spannend nieuw project kan enthousiasme en stress tegelijkertijd oproepen.

Het doel is dus niet om iedere vorm van activatie te vermijden.

8. Kun je het autonome zenuwstelsel bewust beïnvloeden?

Hoewel veel autonome processen automatisch verlopen, kunnen mensen ze indirect beïnvloeden.

Een duidelijk voorbeeld is ademhaling. Ademhalen gebeurt meestal automatisch, maar kan tegelijkertijd bewust worden aangepast.

Ook andere omstandigheden beïnvloeden autonome processen, bijvoorbeeld:

• lichaamsbeweging;
• slaap;
• rust en herstel;
• sociale interactie;
• ademhaling;
• omgeving;
• gedachten en verwachtingen.

Dat betekent niet dat je het zenuwstelsel volledig kunt besturen.

Zelfregulatie is geen volledige controle

Dit onderscheid voorkomt een veelvoorkomende valkuil.

Wanneer iemand denkt dat hij zijn zenuwstelsel altijd zou moeten kunnen ‘reguleren’, kan een normale stressreactie ineens als mislukking worden gezien.

Maar zelfregulatie betekent niet dat je nooit meer gespannen, boos, bang of overprikkeld raakt.

Het betekent eerder dat je steeds beter kunt herkennen wat er gebeurt en verschillende manieren ontwikkelt om met veranderende toestanden om te gaan.

9. Wat betekent een ‘ontregeld zenuwstelsel’?

De uitdrukking ‘ontregeld zenuwstelsel’ wordt tegenwoordig veel gebruikt. Soms beschrijft iemand daarmee een herkenbare ervaring: voortdurend gespannen zijn, moeilijk kunnen ontspannen of sterk reageren op relatief kleine gebeurtenissen.

Als alledaagse beschrijving kan de term begrijpelijk zijn.

Als medische of psychologische diagnose is hij veel minder precies.

Er bestaan echte aandoeningen van het autonome zenuwstelsel, maar dat betekent niet dat iedereen die stress of emotionele ontregeling ervaart een neurologisch ontregeld zenuwstelsel heeft.

Een verklaring kan ook een etiket worden

Daar ligt een psychologisch risico.

‘Iets in mijn zenuwstelsel reageert sterk’ laat ruimte voor onderzoek.

‘Mijn zenuwstelsel is kapot’ kan gemakkelijk onderdeel worden van een beperkende overtuiging.

Het lichaam is veranderlijk en past zich voortdurend aan ervaringen en omstandigheden aan. Tegelijkertijd moet niet iedere lichamelijke klacht psychologisch worden verklaard. Bij aanhoudende of ernstige lichamelijke klachten kan medisch onderzoek noodzakelijk zijn.

10. Welke rol speelt het autonome zenuwstelsel bij zelfregulatie?

Zelfregulatie wordt soms voorgesteld als een puur mentale vaardigheid: anders denken, jezelf beheersen of betere keuzes maken.

Het autonome zenuwstelsel laat zien waarom dat beeld onvolledig is.

Hoe gemakkelijk je kunt nadenken, concentreren en reageren hangt mede samen met je lichamelijke toestand.

Wanneer je uitgeput, gespannen of sterk geactiveerd bent, kan een situatie anders worden ervaren dan wanneer je uitgerust en ontspannen bent.

Daarom kan zelfkennis ook betekenen dat je lichamelijke signalen leert herkennen.

Niet als absolute waarheid, maar als informatie.

Een snelle hartslag betekent niet automatisch gevaar. Vermoeidheid betekent niet altijd dat je moet stoppen. Spanning betekent niet noodzakelijk dat iets verkeerd is.

Het lichaam geeft signalen.

De betekenis daarvan ontstaat pas in samenhang met de situatie.

11. Tenslotte

Het autonome zenuwstelsel regelt voortdurend processen die noodzakelijk zijn om het lichaam aan veranderende omstandigheden aan te passen. Het beïnvloedt onder andere hartslag, ademhaling, spijsvertering en verschillende vormen van lichamelijke activatie en herstel.

Voor de psychologie is vooral de wisselwerking tussen lichaam en psyche belangrijk.

Stress is niet alleen een gedachte. Angst is niet alleen een gevoel. Ontspanning is niet alleen een mentale toestand. Wat we ervaren ontstaat mede uit voortdurende communicatie tussen hersenen, lichaam en omgeving.

Daarbij is het autonome zenuwstelsel geen systeem dat voortdurend ‘rustig’ moet worden gehouden.

Activatie is noodzakelijk.

Rust is noodzakelijk.

Aanpassing is noodzakelijk.

De belangrijke eigenschap is flexibiliteit: kunnen reageren wanneer omstandigheden daarom vragen en opnieuw kunnen veranderen wanneer de situatie verandert.

Dat maakt het autonome zenuwstelsel relevant voor emoties, stress en zelfregulatie. Niet omdat het alles verklaart wat we voelen, maar omdat het duidelijk maakt dat psychologische ervaringen nooit volledig losstaan van het lichaam waarin ze plaatsvinden.