Associatie

Associatie is in de psychologie het verbinden van gedachten, waarnemingen, herinneringen, gevoelens of andere mentale inhouden. Wanneer het ene idee het andere oproept, vindt een associatief proces plaats. Een geur kan bijvoorbeeld een herinnering oproepen, een woord kan automatisch aan een ander begrip doen denken en een bepaalde plaats kan verbonden raken met een gevoel.

Associaties spelen een belangrijke rol bij leren, geheugen, verwachtingen en gedrag. Ze kunnen spontaan ontstaan, maar verbanden kunnen ook bewust worden gelegd. Binnen verschillende psychologische stromingen zijn associatieve processen bovendien gebruikt om gedachten en persoonlijke ervaringen te onderzoeken.

1. Wat is associatie?

Een associatie is een verbinding tussen verschillende mentale inhouden. Het ene element kan daardoor gemakkelijker een ander element oproepen.

Een eenvoudig voorbeeld is het woord strand. De één denkt onmiddellijk aan zee, terwijl iemand anders aan vakantie, warmte, jeugdherinneringen of juist angst voor water denkt. Welke associatie ontstaat, hangt onder meer samen met eerdere ervaringen, kennis, emoties en de context van het moment.

Associaties zijn daardoor niet willekeurig, maar ook niet voor iedereen hetzelfde.

Associatie als psychologisch basisproces

Associatie is breder dan een therapeutische techniek. Associatieve processen spelen onder meer een rol bij:

• leren en conditionering;
• geheugen en herinneringen;
• taal en begripsvorming;
• verwachtingen;
• emoties;
• gewoonten en gedrag.

Wanneer twee gebeurtenissen regelmatig samen voorkomen, kan bijvoorbeeld een associatie tussen beide ontstaan. Daarmee bestaat een belangrijke verbinding tussen associatie en conditionering.

Associaties helpen zo mee aan de manier waarop mensen informatie organiseren en betekenis geven aan hun ervaringen.

2. Hoe ontstaan associaties?

Associaties kunnen ontstaan doordat ervaringen, gedachten of gebeurtenissen op een bepaalde manier met elkaar verbonden raken. Herhaling is daarbij één mogelijkheid, maar ook een sterke emotionele gebeurtenis kan een krachtige associatie achterlaten.

Een bepaalde geur kan bijvoorbeeld verbonden raken met het huis van grootouders. Jaren later kan dezelfde geur onverwacht herinneringen en gevoelens oproepen.

Ook overeenkomst speelt een rol. Nieuwe informatie kan gemakkelijker verbonden worden met iets wat iemand al kent. Daardoor vormt bestaande kennis als het ware een netwerk waaraan nieuwe ervaringen kunnen worden gekoppeld.

Bewuste en automatische associaties

Sommige associaties worden bewust gelegd. Iemand kan bijvoorbeeld proberen een nieuwe naam te onthouden door deze te verbinden met een bekende persoon of een opvallend kenmerk.

Andere associaties ontstaan grotendeels automatisch. Een persoon, plaats, geluid of situatie kan vrijwel onmiddellijk een bepaald gevoel of een bepaalde verwachting oproepen.

Dat betekent niet noodzakelijk dat zo'n associatie een verborgen psychologische waarheid onthult. Een associatie laat in eerste instantie vooral zien dat bepaalde mentale inhouden met elkaar verbonden zijn.

3. Wat is vrije associatie?

Vrije associatie is een specifieke techniek die vooral bekend is geworden door de psychoanalyse van Sigmund Freud. Daarbij wordt iemand aangemoedigd gedachten zo vrij mogelijk onder woorden te brengen, zonder ze vooraf te selecteren omdat ze logisch, relevant of gepast zouden moeten zijn.

Een woord, herinnering, gedachte, gevoel of beeld kan daarbij het vertrekpunt vormen.

Freud veronderstelde dat deze stroom van gedachten toegang kon geven tot conflicten, verlangens en andere psychische inhoud waarvan iemand zich niet volledig bewust was. Ook aarzelingen, plotselinge onderwerpwisselingen en weerstand konden binnen de psychoanalytische theorie betekenis krijgen.

Vrije associatie moet daarom worden onderscheiden van associatie als algemeen psychologisch proces. Iedereen associeert; vrije associatie is een specifieke interpretatieve techniek.

4. Welke relatie bestaat er tussen associatie en het onbewuste?

Binnen de psychoanalyse en later de analytische psychologie kreeg associatie een belangrijke plaats in theorieën over het onbewuste. Daarbij werd aangenomen dat spontane verbindingen tussen gedachten aanwijzingen konden geven over psychische processen buiten het directe bewustzijn.

Freud gebruikte vrije associatie onder andere om persoonlijke conflicten en verdrongen psychische inhoud te onderzoeken. Carl Gustav Jung ontwikkelde vanuit zijn analytische psychologie andere toepassingen van associatie.

Jung experimenteerde bijvoorbeeld met woordassociatietests. Daarbij werd gekeken naar reacties op aangeboden woorden en onder meer naar opvallende vertragingen of emotionele reacties. Hij bracht zulke patronen in verband met wat hij complexen noemde: groepen emotioneel geladen gedachten, herinneringen en associaties.

De precieze interpretaties die Freud en Jung aan dergelijke verschijnselen gaven, behoren tot hun theoretische modellen en moeten niet automatisch als vaststaande bevindingen uit de moderne psychologie worden beschouwd.

5. Wat is het verschil tussen associatie en amplificatie?

Associatie en amplificatie zijn verwante maar verschillende begrippen. Vooral binnen de analytische psychologie van Jung is dit onderscheid belangrijk.

Bij persoonlijke associatie wordt gekeken naar wat een beeld, woord of symbool bij iemand zelf oproept. Een boom kan bijvoorbeeld verbonden zijn met een jeugdherinnering, een bepaalde plaats of een gevoel van veiligheid.

Bij amplificatie wordt het betekenisveld breder gemaakt. Er wordt ook gekeken naar vergelijkbare beelden en betekenissen in bijvoorbeeld mythologie, religie, kunst, geschiedenis en cultuur.

Kort gezegd:

• associatie onderzoekt verbindingen die een beeld of begrip oproept;
• amplificatie plaatst een beeld daarnaast in een bredere symbolische en culturele context.

Beide processen kunnen binnen de Jungiaanse psychologie naast elkaar worden gebruikt, maar hebben niet dezelfde functie.

6. Hoe worden associaties bewust gebruikt?

Mensen kunnen ook doelgericht nieuwe verbanden leggen. Dit gebeurt bijvoorbeeld bij leren, geheugenstrategieën, gedragsverandering en verschillende vormen van coaching en therapie.

Een bekend voorbeeld is een ezelsbruggetje. Nieuwe informatie wordt bewust verbonden met iets dat gemakkelijker te onthouden is.

Ook bij gedrag kunnen bestaande associaties relevant zijn. Wanneer iemand een bepaalde situatie steeds met mislukking verbindt, kan alleen het vooruitzicht op die situatie al onzekerheid of angst oproepen. Nieuwe ervaringen kunnen zulke verwachtingen soms veranderen.

Binnen NLP wordt eveneens gewerkt met het doelgericht verbinden van bepaalde prikkels aan gevoelens of mentale toestanden, bijvoorbeeld onder de noemer ankeren. NLP kent echter verschillende theoretische claims waarvoor beperkt of onvoldoende overtuigend wetenschappelijk bewijs bestaat. Het is daarom belangrijk zulke toepassingen niet gelijk te stellen aan algemeen geaccepteerde psychologische kennis over associatief leren.

7. Welke invloed hebben associaties op overtuigingen en gedrag?

Associaties kunnen bijdragen aan verwachtingen en overtuigingen waarmee mensen nieuwe situaties benaderen.

Iemand die bijvoorbeeld herhaaldelijk negatieve reacties heeft gekregen wanneer die zijn mening uitte, kan spreken in een groep gaan associëren met afwijzing. Dat kan vervolgens samenhangen met onzekerheid, spanning of vermijdingsgedrag.

Het omgekeerde is eveneens mogelijk. Positieve ervaringen kunnen bestaande verwachtingen veranderen en bijdragen aan meer zelfvertrouwen.

Hier raakt associatie aan conditionering. Bij conditionering wordt systematischer gekeken naar de manier waarop verbanden tussen gebeurtenissen en de gevolgen van gedrag worden geleerd.

Toch kunnen complexe overtuigingen, een laag zelfbeeld of bepaalde gedragspatronen nooit uitsluitend uit één associatie worden verklaard. Persoonlijke ontwikkeling en gedrag ontstaan uit een samenspel van ervaringen, emoties, gedachten, sociale omstandigheden en andere psychologische processen.

8. Wat hebben associatie en zelfreflectie met elkaar te maken?

Associaties kunnen materiaal bieden voor zelfreflectie. Wanneer iemand merkt dat een bepaalde situatie steeds dezelfde herinnering, gedachte of emotie oproept, kan dat iets zichtbaar maken over eerder gevormde verbanden.

Daarbij is voorzichtigheid belangrijk. Dat iemand bij het woord succes onmiddellijk aan zijn vader denkt, bewijst bijvoorbeeld niet waarom die associatie bestaat of welke psychologische betekenis eraan moet worden gegeven.

Een associatie is een verbinding, geen diagnose.

Zelfkennis kan groeien wanneer iemand terugkerende gedachten, gevoelens en gedragspatronen leert herkennen. De interpretatie daarvan vraagt echter context. Dezelfde associatie kan bij verschillende mensen een totaal andere achtergrond en betekenis hebben.

9. Tenslotte

Associatie is een fundamenteel psychologisch proces waarbij gedachten, herinneringen, gevoelens, waarnemingen en andere mentale inhouden met elkaar verbonden raken. Zulke verbindingen kunnen automatisch ontstaan, maar mensen kunnen ook bewust nieuwe associaties leggen.

Binnen de psychoanalyse kreeg associatie een bijzondere betekenis door Freuds techniek van vrije associatie. Jung gebruikte associatieve processen vanuit zijn analytische psychologie onder meer bij zijn onderzoek naar complexen en maakte daarnaast onderscheid tussen persoonlijke associatie en amplificatie.

Tegenwoordig is associatie vooral een breed begrip dat terugkomt bij leren, geheugen, conditionering, verwachtingen, emoties en gedrag. Associaties kunnen helpen begrijpen waarom het ene idee, gevoel of gedrag gemakkelijk het andere oproept, maar vertellen op zichzelf niet welke diepere betekenis of oorzaak daarachter ligt.