Deelpersoonlijkheden

Deelpersoonlijkheden zijn verschillende kanten of innerlijke posities die binnen één persoonlijkheid kunnen worden onderscheiden. Iemand kan bijvoorbeeld een verantwoordelijke kant hebben die alles onder controle probeert te houden, maar tegelijkertijd een spontane kant die vrijheid zoekt. Ook een kritische, zorgzame, kwetsbare, perfectionistische of opstandige kant kan op verschillende momenten sterker naar voren komen.

Het begrip wordt vooral gebruikt binnen psychotherapeutische en coachingsmodellen die de persoonlijkheid niet als volledig éénvormig beschouwen. Een bekend voorbeeld is Voice Dialogue van de Amerikaanse psychologen Hal en Sidra Stone. Ook andere therapeutische stromingen werken met begrippen als delen, subpersoonlijkheden of egotoestanden.

Deelpersoonlijkheden moeten daarbij niet letterlijk worden opgevat als verschillende personen die in één lichaam wonen. Het begrip is vooral een manier om innerlijke verschillen, conflicten en gedragspatronen te beschrijven en te onderzoeken.

1. Wat zijn deelpersoonlijkheden?

Mensen gedragen zich niet in iedere situatie precies hetzelfde. Iemand kan op het werk daadkrachtig en zelfverzekerd zijn, thuis zorgzaam en geduldig en tijdens een conflict plotseling onzeker of defensief reageren.

Sommige psychologische modellen beschrijven zulke verschillende kanten van de persoonlijkheid als deelpersoonlijkheden of subpersonalities.

Een deelpersoonlijkheid kan worden gezien als een herkenbaar patroon van:

• gedachten en overtuigingen;
• emoties;
• behoeften en verlangens;
• lichamelijke reacties;
• verwachtingen;
• gedrag.

Zo kan iemand een sterk ontwikkelde perfectionistische kant hebben die hoge eisen stelt en fouten probeert te voorkomen. Daarnaast kan dezelfde persoon een speelse kant hebben die juist behoefte heeft aan spontaniteit.

Deze kanten hoeven elkaar niet tegen te spreken. Problemen kunnen vooral ontstaan wanneer bepaalde patronen zeer dominant worden of wanneer verschillende behoeften met elkaar botsen.

2. Waar komt het idee van deelpersoonlijkheden vandaan?

Het idee dat de menselijke persoonlijkheid verschillende kanten kent is ouder en breder dan één specifieke psychologische theorie.

Binnen uiteenlopende psychotherapeutische tradities zijn modellen ontwikkeld waarin onderscheid wordt gemaakt tussen verschillende innerlijke toestanden, rollen of delen van de persoonlijkheid.

De term deelpersoonlijkheden wordt onder andere geassocieerd met psychosynthese. Binnen de transactionele analyse wordt gesproken over egotoestanden. Ook modernere benaderingen zoals Internal Family Systems werken expliciet met psychologische 'parts'.

De modellen verschillen aanzienlijk in hun theoretische achtergrond en mogen daarom niet zonder meer als hetzelfde worden beschouwd.

Voice Dialogue

Een belangrijke benadering voor het werken met deelpersoonlijkheden is Voice Dialogue, ontwikkeld door Hal en Sidra Stone.

Zij ontwikkelden vanaf de jaren zeventig een theoretisch kader dat zij de Psychology of Selves noemden. Volgens dit model bestaat de persoonlijkheid uit verschillende selves, die ieder hun eigen manier kunnen hebben om naar de wereld te kijken en op situaties te reageren.

Voice Dialogue is de methode waarmee deze verschillende kanten worden onderzocht.

3. Wat zijn primaire en verstoten delen?

Hal en Sidra Stone maakten binnen hun model onderscheid tussen primary selves en disowned selves.

Primaire delen zijn kanten waarmee iemand zich sterk heeft geïdentificeerd. Ze hebben vaak een belangrijke functie gekregen in de manier waarop iemand door het leven gaat.

Denk bijvoorbeeld aan iemand die zichzelf vooral ziet als:

verantwoordelijk, sterk, behulpzaam en zelfstandig.

Deze eigenschappen kunnen waardevol zijn. Maar wanneer iemand zich er heel sterk mee identificeert, kunnen tegenovergestelde eigenschappen minder ruimte krijgen.

Iemand die altijd sterk probeert te zijn, kan bijvoorbeeld moeite hebben met kwetsbaarheid. Iemand die voortdurend verantwoordelijk is, kan moeite hebben met spontaniteit. En iemand die iedereen tevreden probeert te houden, kan het lastig vinden grenzen te stellen.

Die minder toegelaten kanten noemen de Stones disowned selves: verstoten of minder erkende delen.

Het gaat daarbij om een theoretisch model. Het betekent niet dat ergens in de hersenen letterlijk afzonderlijke persoonlijkheden bestaan.

4. Hoe kunnen deelpersoonlijkheden met elkaar botsen?

Het begrip wordt vooral herkenbaar wanneer iemand tegenstrijdige gedachten of verlangens ervaart.

Stel dat iemand een andere baan aangeboden krijgt.

Een avontuurlijke kant denkt:

Dit is mijn kans. Ik wil iets nieuws.

Een voorzichtige kant reageert:

Je hebt nu zekerheid. Waarom zou je dat risico nemen?

Een ambitieuze kant zegt:

Deze functie brengt me verder.

Terwijl een gezinsgerichte kant denkt:

Maar dan ben ik veel minder thuis.

Dat betekent niet dat deze persoon vier persoonlijkheden heeft. Het zijn verschillende belangen, emoties, overtuigingen en gedragstendensen die tegelijkertijd binnen één persoon aanwezig kunnen zijn.

Innerlijk conflict

Wanneer één kant voortdurend probeert een andere kant te onderdrukken, kan een innerlijk conflict ontstaan.

Zo kan een sterke innerlijke criticus voortdurend prestaties beoordelen, terwijl een andere kant juist behoefte heeft aan rust. Een behoefte aan controle kan botsen met spontaniteit. Zelfvertrouwen kan in sommige situaties aanwezig zijn, terwijl onzekerheid in andere omstandigheden sterk naar voren komt.

Het werken met delen probeert zulke tegenstellingen beter zichtbaar te maken.

5. Hoe werkt Voice Dialogue?

Bij Voice Dialogue wordt geprobeerd verschillende delen afzonderlijk te onderzoeken.

Een begeleider kan iemand bijvoorbeeld uitnodigen om vanuit een sterk verantwoordelijke kant te spreken. Daarbij wordt onderzocht wat deze kant belangrijk vindt, waarvoor hij probeert te zorgen en wat hij probeert te voorkomen.

Vervolgens kan aandacht worden gegeven aan een tegenovergestelde of minder ontwikkelde kant.

Het doel is binnen dit model niet noodzakelijk om een bepaald deel te verwijderen. De Stones wilden juist meer bewustzijn creëren van de verschillende selves waarmee iemand zich kan identificeren.

Het Aware Ego

Een centraal begrip binnen Voice Dialogue is het Aware Ego Process.

Daarmee bedoelen de Stones een proces waarin iemand verschillende kanten van zichzelf kan ervaren zonder volledig met één daarvan samen te vallen.

Neem iemand met een krachtige pleaser. Vanuit volledige identificatie kan de ervaring zijn:

Ik moet ervoor zorgen dat iedereen tevreden is.

Wanneer iemand die pleaser als één kant van zichzelf leert herkennen, ontstaat psychologisch meer afstand:

Een deel van mij wil heel graag dat iedereen tevreden is, maar een ander deel wil mijn eigen grenzen bewaken.

Binnen Voice Dialogue wordt die grotere ruimte tussen tegengestelde kanten belangrijk gevonden voor bewustere keuzes.

6. Zijn deelpersoonlijkheden hetzelfde als het ego?

Nee. In het oude artikel werd het ego een centrale en vooral controlerende rol gegeven, maar dat is psychologisch te eenvoudig.

Het begrip ego heeft bovendien verschillende betekenissen binnen verschillende psychologische theorieën.

Bij Freud verwijst het ego naar een onderdeel van zijn structurele model van de psyche. Carl Gustav Jung gebruikte het begrip anders en beschouwde het ego vooral als het centrum van het bewuste bewustzijn.

Binnen Voice Dialogue spreken Hal en Sidra Stone weer over primaire en verstoten selves en over het Aware Ego Process.

Deze begrippen kunnen daarom niet zonder meer door elkaar worden gebruikt.

Ook is er geen algemene psychologische regel dat 'het ego' kwetsbare of creatieve deelpersoonlijkheden probeert te onderdrukken. Dat behoort eerder tot specifieke interpretaties van persoonlijkheidsdynamiek.

7. Wat is het verschil tussen deelpersoonlijkheden en dissociatie?

Dit onderscheid is belangrijk.

Het herkennen van verschillende kanten van jezelf betekent op zichzelf niet dat er sprake is van dissociatie of een dissociatieve identiteitsstoornis.

Mensen kunnen heel normale innerlijke tegenstellingen ervaren:

• rationeel willen stoppen maar emotioneel toch doorgaan;
• behoefte hebben aan contact én aan afzondering;
• zelfvertrouwen ervaren in de ene situatie en onzekerheid in een andere;
• verandering willen maar tegelijkertijd behoefte hebben aan zekerheid.

Dat soort innerlijke variatie hoort bij de complexiteit van de menselijke persoonlijkheid.

Een dissociatieve identiteitsstoornis is daarentegen een psychiatrische aandoening met specifieke diagnostische kenmerken. Het alledaagse of therapeutische spreken over 'delen van jezelf' mag daarmee niet worden gelijkgesteld.

8. Welke relatie bestaat er met Jung en de schaduw?

Er bestaan raakvlakken tussen deelpersoonlijkheden en ideeën uit de analytische psychologie van Carl Gustav Jung, hoewel het verschillende theoretische modellen zijn.

Vooral het onderscheid tussen erkende en verstoten kanten doet denken aan Jungs begrip schaduw.

De schaduw verwijst bij Jung naar eigenschappen en psychische inhoud waarmee iemand zich niet of nauwelijks bewust identificeert. Dat hoeven niet alleen negatieve eigenschappen te zijn. Ook spontaniteit, assertiviteit, creativiteit of kwetsbaarheid kunnen bijvoorbeeld onvoldoende onderdeel zijn van iemands zelfbeeld.

Hal Stone had zelf een achtergrond als Jungiaans analyticus voordat hij samen met Sidra Stone Voice Dialogue ontwikkelde.

Toch zijn een Jungiaanse schaduw en een disowned self niet precies hetzelfde. Het zijn begrippen uit verschillende psychologische modellen die gedeeltelijk vergelijkbare vragen stellen over kanten van onszelf die we moeilijk herkennen of toelaten.

9. Wat kunnen deelpersoonlijkheden met zelfkennis te maken hebben?

Het denken in verschillende delen kan worden gebruikt als een kader voor zelfreflectie.

In plaats van te zeggen:

Ik ben onzeker.

kan iemand bijvoorbeeld herkennen:

In bepaalde situaties komt een onzekere kant van mij sterk naar voren.

Dat verschil lijkt klein, maar verandert het perspectief. Een tijdelijke gedachte, emotie of reactie hoeft dan niet de volledige identiteit te beschrijven.

Hetzelfde geldt voor een innerlijke criticus, perfectionistische kant, pleaser of behoefte aan controle.

Binnen modellen die met delen werken, kan het herkennen van zulke patronen bijdragen aan meer zelfkennis en psychologische flexibiliteit. Tegenstrijdige behoeften hoeven dan niet onmiddellijk te worden opgelost door één kant als goed en de andere als slecht te beschouwen.

Dat sluit aan bij een bredere gedachte binnen persoonlijke groei: mensen kunnen verschillende overtuigingen, behoeften en gedragspatronen herkennen en onderzoeken zonder hun volledige zelfbeeld ermee gelijk te stellen.

10. Zijn deelpersoonlijkheden wetenschappelijk bewezen?

Hier is nuance nodig.

Dat mensen verschillende, soms tegenstrijdige gedachten, emoties, rollen en gedragstendensen kunnen ervaren is psychologisch niet vreemd. De menselijke persoonlijkheid is contextgevoelig en gedrag kan sterk verschillen tussen situaties.

Maar daaruit volgt niet automatisch dat deelpersoonlijkheden letterlijk afzonderlijke psychische eenheden zijn.

Voice Dialogue en de Psychology of Selves vormen een specifiek theoretisch en therapeutisch model. Het model moet daarom niet worden gepresenteerd alsof de afzonderlijke selves als zelfstandige structuren in de hersenen wetenschappelijk zijn aangetoond.

Ook andere benaderingen gebruiken een taal van 'delen', maar geven daar verschillende theoretische verklaringen aan.

Het begrip deelpersoonlijkheid kan daarom vooral worden gezien als een psychologisch model waarmee innerlijke verschillen en conflicten begrijpelijk en bespreekbaar worden gemaakt.

11. Tenslotte

Deelpersoonlijkheden zijn een manier om verschillende kanten binnen één persoonlijkheid te beschrijven. Een mens kan tegelijkertijd verantwoordelijk en spontaan, zelfverzekerd en onzeker, zorgzaam en begrenzend of rationeel en emotioneel zijn. Welke kant sterker naar voren komt, kan afhangen van de situatie.

Hal en Sidra Stone maakten dit idee centraal in hun Psychology of Selves en ontwikkelden Voice Dialogue als methode om met verschillende selves te werken. Daarbij maakten zij onder meer onderscheid tussen primaire en verstoten delen en ontwikkelden zij het concept van het Aware Ego Process.

Het idee van psychologische delen is echter breder dan Voice Dialogue en komt in verschillende vormen binnen andere therapeutische modellen voor.

Deelpersoonlijkheden moeten daarbij niet letterlijk worden opgevat als afzonderlijke personen en zijn niet hetzelfde als een dissociatieve identiteitsstoornis. Het begrip is vooral bruikbaar als model om te beschrijven hoe verschillende gedachten, emoties, behoeften en gedragspatronen binnen één mens naast elkaar kunnen bestaan en soms met elkaar kunnen botsen.