Mentale flexibiliteit

Mentale flexibiliteit is het vermogen om gedachten, verwachtingen, perspectieven en gedrag aan te passen wanneer een situatie verandert of nieuwe informatie beschikbaar komt. Het betekent dat iemand niet volledig vastzit aan één manier van kijken of reageren, maar verschillende mogelijkheden kan blijven zien.

Dat betekent niet dat iemand voortdurend van mening moet veranderen. Mentale flexibiliteit vraagt juist om een evenwicht tussen houvast en beweeglijkheid: weten wat belangrijk is en tegelijkertijd kunnen bijsturen wanneer de werkelijkheid anders blijkt dan verwacht.

Binnen persoonlijke groei is dat belangrijk. Een Wereldmodel helpt om ervaringen betekenis te geven, maar geen enkel Wereldmodel bevat alle mogelijke perspectieven. Mentale flexibiliteit maakt het mogelijk dat model te verrijken wanneer nieuwe ervaringen daar aanleiding toe geven.

1. Wat is mentale flexibiliteit?

Mentale flexibiliteit wordt zichtbaar wanneer iemand van perspectief, aanpak of reactie kan veranderen zonder daarbij onmiddellijk het gevoel te hebben zichzelf te verliezen.

Denk bijvoorbeeld aan:

• een mening aanpassen na nieuwe informatie;
• een andere oplossing proberen wanneer de eerste niet werkt;
• verwachtingen bijstellen;
• een probleem vanuit het standpunt van iemand anders bekijken;
• omgaan met een onverwachte verandering;
• een oude overtuiging opnieuw onderzoeken;
• verschillende verklaringen naast elkaar kunnen laten bestaan.

De kern is niet alles loslaten, maar voorkomen dat één gedachte of reactie de enige denkbare mogelijkheid wordt.

Een eenvoudig verschil

• Mentale starheid:
  Het moet op deze manier.
• Mentale flexibiliteit:
  Dit is mijn huidige voorkeur, maar welke andere mogelijkheden bestaan er?

Juist dat laatste opent ruimte zonder dat iemand zijn oorspronkelijke standpunt onmiddellijk hoeft op te geven.

2. Waarom hebben mensen behoefte aan vaste denkpatronen?

Vaste patronen zijn niet automatisch negatief. Ze maken de wereld juist overzichtelijker.

Mensen hoeven daardoor niet iedere situatie volledig opnieuw te analyseren. Ervaringen uit het verleden helpen voorspellen wat waarschijnlijk gaat gebeuren.

Een Wereldmodel vervult daarin een belangrijke functie. Het bevat aannames en verwachtingen over jezelf, andere mensen en de wereld.

Dat geeft houvast.

Het probleem ontstaat vooral wanneer een bestaande verklaring blijft domineren terwijl de omstandigheden veranderd zijn.

Bijvoorbeeld:

"Ik heb dit eerder geprobeerd en het mislukte."

kan ongemerkt veranderen in:

"Dit kan dus niet."

Een ervaring wordt dan een algemene conclusie.

3. Hoe kunnen beperkende overtuigingen mogelijkheden verkleinen?

Een Beperkende overtuiging kan ervoor zorgen dat bepaalde mogelijkheden al worden uitgesloten voordat ze serieus onderzocht zijn.

Denk aan:

• ik ben niet creatief;
• ik kan niet veranderen;
• mensen zijn niet te vertrouwen;
• ik ben slecht in relaties;
• ik kan niet voor mezelf opkomen.

Zo'n overtuiging kan invloed krijgen op het Zelfbeeld en op toekomstige keuzes.

Maar mentale flexibiliteit vraagt niet noodzakelijk om de overtuiging simpelweg om te draaien.

"Ik kan dit niet"

hoeft dus niet onmiddellijk te worden:

"Ik kan alles."

Er bestaat een interessantere tussenruimte.

Aangrenzende mogelijkheden

Bij "ik kan dit niet" kunnen bijvoorbeeld andere gedachten worden onderzocht:

→ Ik kan het nu nog niet.
→ Ik kan een deel ervan misschien wel.
→ Misschien bestaat er een andere aanpak.
→ Misschien kan iemand mij helpen.
→ Misschien past een ander doel beter.
→ Misschien baseer ik mijn conclusie op één ervaring.

De oorspronkelijke overtuiging wordt daarmee niet weggepoetst.

Het Wereldmodel krijgt meer mogelijkheden.

4. Is mentale flexibiliteit hetzelfde als een groeimindset?

Nee, maar beide begrippen raken elkaar.

Een Groeimindset gaat vooral over de overtuiging dat vaardigheden en eigenschappen zich kunnen ontwikkelen.

Mentale flexibiliteit is breder.

Je kunt mentaal flexibel zijn door:

• een ander perspectief toe te laten;
• een plan te veranderen;
• verwachtingen aan te passen;
• een doel los te laten;
• een tegenstelling te verdragen;
• een nieuwe verklaring te onderzoeken.

Een Groeimindset zegt bijvoorbeeld:

"Misschien kan ik dit leren."

Mentale flexibiliteit kan óók zeggen:

"Misschien hoef ik dit helemaal niet te leren en bestaat er een andere route."

Dat verschil is belangrijk. Persoonlijke groei betekent niet automatisch dat iedere grens overwonnen moet worden.

5. Welke rol spelen emoties bij mentale flexibiliteit?

Het is gemakkelijker om verschillende mogelijkheden te zien wanneer iemand zich veilig en ontspannen voelt dan tijdens hevige stress of angst.

Sterke emoties kunnen de aandacht vernauwen.

Bij gevaar is dat nuttig. Er hoeft dan niet eindeloos over twintig mogelijkheden te worden nagedacht.

Maar hetzelfde mechanisme kan lastig worden wanneer een situatie niet werkelijk levensbedreigend is.

Bijvoorbeeld:

kritiek → spanning → "ik doe het nooit goed"

Emotieregulatie kan dan een aangrenzende mogelijkheid bieden. Wanneer de eerste emotionele reactie iets meer ruimte krijgt, kunnen ook andere interpretaties zichtbaar worden:

• misschien gaat de kritiek over één onderdeel;
• misschien heeft de ander een ander perspectief;
• misschien kan ik er iets van leren;
• misschien ben ik het er gedeeltelijk niet mee eens.

Mentale flexibiliteit betekent daarmee niet alleen anders denken. Emoties beïnvloeden hoeveel denkruimte iemand ervaart.

6. Wat heeft creativiteit met mentale flexibiliteit te maken?

Creativiteit is een interessante aangrenzende mogelijkheid omdat creatieve processen vaak vragen om bestaande elementen op een andere manier te combineren.

Wie maar één juist antwoord accepteert, beperkt het aantal mogelijke oplossingen.

Mentale flexibiliteit maakt juist beweging mogelijk:

• Wat gebeurt er als ik dit omdraai?
• Welke andere verklaring bestaat er?
• Kan ik twee ideeën combineren?
• Wat zie ik over het hoofd?

Daarmee ontstaat een verbinding met Visualiseren. Mensen kunnen mogelijkheden mentaal voorstellen voordat deze werkelijkheid zijn.

Dat betekent niet dat iedere gedachte uitvoerbaar is. Maar voordat een nieuwe mogelijkheid gekozen kan worden, moet ze vaak eerst denkbaar worden.

Creativiteit verruimt daarmee niet alleen artistieke mogelijkheden. Ze kan ook het denken over alledaagse problemen verbreden.

7. Waarom kan zelfbeeld mentale flexibiliteit beperken?

Het Zelfbeeld geeft houvast: dit ben ik, dit kan ik en zo reageer ik meestal.

Maar dezelfde duidelijkheid kan beperkend worden wanneer identiteit te vast wordt.

Uitspraken als:

• ik ben nu eenmaal introvert;
• ik ben geen leider;
• ik ben niet sportief;
• ik ben altijd degene die voor anderen zorgt;

kunnen beschrijvend beginnen en voorschrijvend eindigen.

De vraag verandert dan van:

"Hoe ben ik meestal?"

naar:

"Wat mag iemand zoals ik überhaupt doen?"

Zelfkennis betekent daarom niet noodzakelijk dat iemand één definitieve versie van zichzelf ontdekt.

Een aangrenzende mogelijkheid is dat Zelfkennis juist zichtbaar maakt dat mensen in verschillende omstandigheden verschillende kanten van zichzelf kunnen tegenkomen.

8. Wat hebben assertiviteit en grenzen stellen ermee te maken?

Mentale flexibiliteit wordt soms verkeerd begrepen als voortdurend aanpassen.

Maar iemand die altijd meegaat met anderen is niet automatisch flexibel.

Assertiviteit kan juist nodig zijn om een eigen positie zichtbaar te houden.

Hetzelfde geldt voor Grenzen stellen.

Flexibel betekent niet grenzeloos

Mentale flexibiliteit kan betekenen:

"Ik begrijp jouw perspectief én ik blijf bij mijn grens."

Of:

"Dit is belangrijk voor mij, maar ik sta open voor een andere manier waarop we ermee omgaan."

Hier komen Persoonlijke waarden in beeld.

Waarden kunnen richting geven, terwijl mentale flexibiliteit ruimte biedt voor verschillende manieren om die waarden daadwerkelijk te leven.

Zo kunnen stevigheid en flexibiliteit tegelijkertijd bestaan.

9. Hoe helpt mentale flexibiliteit bij verandering?

Verandering betekent vrijwel altijd dat bestaande verwachtingen gedeeltelijk moeten worden aangepast.

Een nieuwe baan, relatie, verhuizing, verlies of onverwachte tegenslag kan ervoor zorgen dat oude aannames niet meer volledig passen.

Dan zijn verschillende reacties mogelijk:

vasthouden → weerstand → proberen de oude situatie te herstellen

maar ook:

waarnemen → aanpassen → nieuwe mogelijkheden onderzoeken

Zelfregulatie speelt daarbij een rol. Soms vraagt verandering om doorzetten, soms om bijsturen.

Ook Loslaten wordt hier een aangrenzende mogelijkheid. Niet alles wat ooit belangrijk, bruikbaar of waar voelde, hoeft permanent vastgehouden te worden.

Loslaten betekent daarbij niet dat een eerdere ervaring waardeloos wordt. Iets kan betekenis hebben gehad en toch niet meer richtinggevend hoeven zijn.

10. Kan mentale flexibiliteit ook te ver gaan?

Ja. Flexibiliteit zonder voldoende houvast kan omslaan in besluiteloosheid of voortdurende aanpassing.

Wie iedere mogelijkheid open wil houden, kan moeite krijgen daadwerkelijk te kiezen.

Daarom zijn Persoonlijke waarden belangrijk.

Ze kunnen een stabiele richting bieden terwijl de weg daarnaartoe flexibel blijft.

Je zou het onderscheid zo kunnen samenvatten:

• Waarden geven richting.
• Zelfkennis geeft inzicht.
• Mentale flexibiliteit opent mogelijkheden.
• Zelfregulatie helpt bijsturen.

Juist de combinatie voorkomt dat flexibiliteit hetzelfde wordt als met iedere verandering meebewegen.

11. Tenslotte

Mentale flexibiliteit betekent niet dat overtuigingen, waarden of standpunten geen betekenis hebben. Mensen hebben juist houvast nodig om de wereld te begrijpen en keuzes te kunnen maken.

Het wordt problematisch wanneer één interpretatie verandert in de enige mogelijke interpretatie.

Daarom raakt mentale flexibiliteit aan een belangrijk uitgangspunt binnen persoonlijke groei.

Een Wereldmodel hoeft niet vernietigd te worden zodra het beperkingen bevat. Een Beperkende overtuiging hoeft evenmin onmiddellijk vervangen te worden door een positieve overtuiging.

Er kan iets anders gebeuren:

Wereldmodel → Beperkende overtuiging → aangrenzende mogelijkheden → rijker Wereldmodel

Nieuwe ervaringen, Creativiteit, Zelfkennis, Emotieregulatie, Groeimindset en andere perspectieven kunnen mogelijkheden toevoegen die eerder buiten beeld bleven.

Mentale flexibiliteit gaat daarmee uiteindelijk niet over voortdurend anders denken.

Het gaat over niet vergeten dat er misschien nog iets anders te denken valt.