Dankbaarheid

Dankbaarheid lijkt een eenvoudig woord, maar kan een grote invloed hebben op hoe je het leven ervaart. Het is meer dan alleen dank je wel zeggen. Dankbaarheid is ook een manier van kijken, voelen en betekenis geven aan wat er aanwezig is.

Onze aandacht wordt gemakkelijk getrokken naar wat ontbreekt, wat verkeerd gaat of wat nog bereikt moet worden. Dat heeft een functie: problemen vragen nu eenmaal om aandacht. Maar wanneer tekort voortdurend het uitgangspunt wordt, kunnen dingen die wél waardevol zijn steeds minder zichtbaar worden.

Dankbaarheid brengt daar iets tegenover.

Niet door te ontkennen wat ontbreekt, maar door ook te blijven zien wat er al is.

1. Waarom is dankbaarheid zo belangrijk?

Dankbaarheid verschuift de aandacht van uitsluitend tekort naar waardering.

Dat kan iets groots zijn — gezondheid, liefde, vriendschap of een betekenisvolle gebeurtenis — maar ook iets heel kleins: zonlicht door een raam, een kop koffie, een onverwacht gesprek of vijf minuten stilte.

Dankbaarheid betekent niet dat alles goed is

Dat onderscheid is belangrijk.

Dankbaar zijn betekent niet dat verdriet, boosheid, angst of teleurstelling moeten verdwijnen. Iemand kan rouwen om wat verloren is en tegelijkertijd dankbaar zijn voor wat er geweest is.

Ook moeilijke omstandigheden hoeven niet positief gemaakt te worden.

Dankbaarheid voegt iets toe aan het wereldmodel:

Dit doet pijn én er bestaan daarnaast dingen die waardevol voor mij zijn.

Juist daardoor kan dankbaarheid perspectief geven zonder de werkelijkheid mooier te maken dan zij is.

2. Maakt dankbaarheid werkelijk gelukkiger?

Binnen de positieve psychologie is veel onderzoek gedaan naar dankbaarheid en welzijn.

Onderzoek laat zien dat dankbaarheid samenhangt met onder meer subjectief welzijn, positieve emoties en prosociaal gedrag. Experimenteel onderzoek naar dankbaarheidsoefeningen vindt eveneens positieve effecten, maar die zijn gemiddeld bescheidener en afhankelijk van persoon, situatie en gebruikte methode.

Dankbaarheid is dus geen gegarandeerde route naar geluk.

Geluk heeft veel bronnen

Het zou te eenvoudig zijn om geluk uitsluitend aan dankbaarheid toe te schrijven.

Ook relaties, gezondheid, veiligheid, zingeving, autonomie, persoonlijke omstandigheden, persoonlijkheid en vele andere factoren spelen een rol.

Dankbaarheid kan daarbinnen wél een bijzondere functie hebben: ze verandert waarop de aandacht wordt gericht.

Het verschil is subtiel maar belangrijk.

Niet:

Mijn leven is goed omdat ik dankbaar denk.

Maar:

Door dankbaarheid merk ik meer op van wat in mijn leven al waarde heeft.

3. Wanneer wordt dankbaarheid een levenshouding?

Dankbaarheid kan een tijdelijke emotie zijn.

Iemand helpt je onverwacht en je voelt je dankbaar.

Maar dankbaarheid kan ook steeds meer een levenshouding worden: een bepaalde ontvankelijkheid voor wat waardevol is.

Dat betekent niet voortdurend opgewekt zijn.

Een dankbare levenshouding kan juist samengaan met het besef dat niets vanzelfsprekend is.

Een ontmoeting eindigt. Kinderen worden ouder. Gezondheid kan veranderen. Mensen verdwijnen uit ons leven. Een gewone middag die vandaag nauwelijks bijzonder lijkt, kan later een kostbare herinnering blijken.

Waarderen omdat iets niet vanzelfsprekend is

Daarmee heeft dankbaarheid ook iets paradoxaals.

Juist het besef dat iets tijdelijk is, kan de waardering ervoor vergroten.

Je hoeft het leven niet volledig onder controle te hebben om te kunnen ervaren:

dit is er nu — en dat heeft waarde.

Dankbaarheid raakt daardoor niet alleen aan geluk, maar ook aan bewustzijn, acceptatie en zingeving.

4. Kun je dankbaarheid ontwikkelen?

Dankbaarheid kan bewust meer aandacht krijgen.

Een bekende methode is het regelmatig opschrijven van dingen waarvoor je dankbaar bent. In onderzoek naar positieve psychologie worden verschillende varianten daarvan gebruikt, bijvoorbeeld het bijhouden van dankbare ervaringen of het uitspreken van waardering tegenover iemand anders.

Het hoeft daarbij niet om grote gebeurtenissen te gaan.

Denk aan:

• een prettig gesprek;
• iemand die aan je dacht;
• een mooie wandeling;
• een moment van rust;
• iets wat je lichaam vandaag mogelijk maakte;
• een fout waarvan je iets leerde;
• een plek waar je je thuis voelt;
• een onverwacht vriendelijk gebaar.

Aandacht verandert wat zichtbaar wordt

Wie regelmatig ergens aandacht aan geeft, wordt er doorgaans opmerkzamer voor.

Dat geldt voor problemen, maar ook voor mogelijkheden en waardevolle ervaringen.

Daarmee bestaat een interessante verbinding met focus.

Wanneer de aandacht voortdurend zoekt naar wat ontbreekt, wordt tekort gemakkelijk het dominante verhaal. Dankbaarheid brengt een andere vraag in beeld:

Wat is er óók?

Dat ene woordje ook is belangrijk.

Het hoeft de moeilijke werkelijkheid niet te vervangen. Het verruimt haar.

5. Waarom versterkt dankbaarheid verbinding?

Dankbaarheid ontstaat vaak tussen mensen.

Iemand heeft iets voor je gedaan, naar je geluisterd, je geholpen of simpelweg laten merken dat je belangrijk bent.

Wanneer die waardering wordt uitgesproken, gebeurt er iets in de relatie: de bijdrage van de ander wordt gezien.

Onderzoek naar dankbaarheid laat een duidelijke positieve samenhang zien met prosociaal gedrag — gedrag dat gericht is op het welzijn van anderen.

Gezien worden

Een oprecht uitgesproken:

“Wat je gisteren deed betekende veel voor me.”

zegt meer dan alleen bedankt.

Het vertelt de ander dat zijn handelen betekenis heeft gehad.

Dankbaarheid kan daardoor verbondenheid versterken en nieuwe positieve interacties uitnodigen.

Maar ook hier geldt dat dankbaarheid vrijwillig moet blijven. Iemand hoeft niet dankbaar te zijn voor slecht gedrag, grensoverschrijding of een situatie die schadelijk is.

Dankbaarheid zonder grenzen kan omslaan in jezelf wegcijferen.

6. Welke spirituele betekenis heeft dankbaarheid?

Dankbaarheid heeft binnen veel religieuze en spirituele tradities een diepere betekenis dan alleen psychologisch welzijn.

Ze kan worden ervaren als een houding tegenover het bestaan zelf.

Iemand kan dankbaarheid voelen voor het leven, de natuur, God, het universum, bewustzijn of simpelweg voor het wonderlijke gegeven dat hij bestaat.

Daarbij hoeft dankbaarheid niet altijd een concrete ontvanger te hebben.

Van tekort naar overvloed

Binnen spiritualiteit wordt dankbaarheid vaak verbonden met overvloed.

Dat hoeft niet te betekenen dat iemand door dankbaar te zijn automatisch meer bezit, succes of geluk aantrekt.

Overvloed kan ook verwijzen naar een manier van waarnemen: ontdekken hoeveel er al aanwezig is dat eerder als vanzelfsprekend werd beschouwd.

Een huis wordt dan niet groter.

Je ziet meer van wat zich al in het huis bevindt.

Vanuit een spiritueel perspectief kan dankbaarheid daardoor een verschuiving in bewustzijn zijn: van voortdurend verlangen naar wat ontbreekt naar een diepere verbinding met wat er nu is.

7. Kan dankbaarheid helpen bij het realiseren van verlangens?

Binnen persoonlijke ontwikkeling en spiritualiteit wordt dankbaarheid soms gebruikt alsof een gewenst resultaat al werkelijkheid is.

Iemand visualiseert bijvoorbeeld een toekomstige situatie en probeert tegelijkertijd de dankbaarheid te voelen die daarbij zou horen.

Dat kan een krachtige ervaring zijn.

Het gewenste toekomstbeeld krijgt daardoor niet alleen een rationele, maar ook een emotionele betekenis.

Intentie, focus en energie

Binnen een spirituele benadering kan dit worden gezien als het richten van intentie en energie op de werkelijkheid die iemand wil creëren.

Psychologisch zijn enkele onderdelen daarvan ook zonder een energetische verklaring begrijpelijk. Een levendig en emotioneel betekenisvol toekomstbeeld kan invloed hebben op aandacht, motivatie, verwachtingen en gedrag.

Maar dankbaarheid garandeert niet dat een gewenste externe gebeurtenis daadwerkelijk plaatsvindt.

Je kunt intens dankbaar visualiseren dat je een bepaalde baan krijgt en toch worden afgewezen.

De waarde van dankbaarheid ligt dan niet alleen in de uitkomst.

Ze kan ook helpen om vanuit een andere innerlijke houding naar mogelijkheden te kijken.

8. Wanneer kan dankbaarheid juist ongezond worden?

Bijna ieder waardevol idee kan te absoluut worden toegepast.

Ook dankbaarheid.

Wanneer iemand zichzelf dwingt dankbaar te zijn terwijl hij eigenlijk verdrietig, boos of gekwetst is, kan dankbaarheid een manier worden om emoties te vermijden.

Ik mag niet klagen, want anderen hebben het erger.

Ik moet dankbaar zijn voor wat ik heb.

Negatieve gevoelens trekken alleen maar meer negativiteit aan.

Dat is iets anders dan werkelijke dankbaarheid.

Dankbaarheid en emoties mogen naast elkaar bestaan

Emotionele intelligentie betekent niet dat alleen prettige emoties welkom zijn.

Boosheid kan aangeven dat een grens wordt overschreden. Verdriet kan verbonden zijn met verlies. Angst kan informatie geven over gevaar of onzekerheid.

Dankbaarheid hoeft die emoties niet te verwijderen.

Een rijker innerlijk perspectief kan juist beide bevatten:

Ik ben verdrietig om wat ik verloren heb en dankbaar dat het onderdeel van mijn leven is geweest.

Dat is geen tegenstelling.

Het is een ruimer wereldmodel waarin meerdere waarheden tegelijkertijd mogen bestaan.

9. Wat heeft dankbaarheid met persoonlijk meesterschap te maken?

Persoonlijk meesterschap gaat niet alleen over veranderen wat je niet bevalt.

Het gaat ook over bewust worden van de manier waarop je naar jezelf en het leven kijkt.

Dankbaarheid kan daarin een bijzondere plaats innemen.

Ze verandert niet noodzakelijk de omstandigheden, maar kan wel veranderen welke delen van die omstandigheden aandacht krijgen.

Daardoor raakt dankbaarheid aan:

• bewustzijn en focus;
• acceptatie van het huidige moment;
• zingeving;
• vertrouwen;
• relaties en verbondenheid;
• intentie;
• spiritualiteit.

Dankbaarheid betekent daarbij niet dat ambitie verdwijnt.

Je kunt waarderen wat er is én verlangen naar iets nieuws.

Misschien ontstaat juist daar een gezonde vorm van persoonlijke groei: niet uitsluitend veranderen omdat het huidige leven tekortschiet, maar ook groeien vanuit waardering voor wat er al aanwezig is.

10. Tenslotte

Dankbaarheid is meer dan beleefdheid en meer dan een techniek om jezelf gelukkiger te maken.

Het is een manier om aandacht te geven aan waarde.

Soms gaat dat gemakkelijk. Op andere momenten kan dankbaarheid nauwelijks bereikbaar voelen. Ook dat hoort bij het leven.

Je hoeft pijn niet dankbaar te noemen om dankbaarheid te kunnen ervaren. Je hoeft tekort niet te ontkennen om overvloed te kunnen zien. En je hoeft niet tevreden te zijn met alles wat er is om te waarderen wat er wél is.

Binnen spiritualiteit kan dankbaarheid uiteindelijk nog een stap verder gaan.

Dan is ze niet alleen dankbaarheid voor iets, maar een houding van openheid tegenover het bestaan zelf.

Misschien ligt daarin haar diepste kracht:

dankbaarheid maakt de wereld niet noodzakelijk rijker, maar kan je wel laten ontdekken hoeveel rijkdom je eerder niet meer zag.