Prazosine

Prazosine is een geneesmiddel uit de groep van de alfablokkers. Het werd oorspronkelijk ontwikkeld als bloeddrukverlagend middel, maar wordt ook gebruikt bij mensen met nachtmerries die samenhangen met een posttraumatische stressstoornis (PTSS).

Onderzoek laat zien dat prazosine bij sommige mensen PTSS-gerelateerde nachtmerries en slaapproblemen kan verminderen. De resultaten zijn echter niet in ieder onderzoek hetzelfde en het middel is geen algemene behandeling voor alle soorten nachtmerries.

Prazosine verlaagt bovendien de bloeddruk en kan onder andere duizeligheid veroorzaken. Het gebruik vraagt daarom om medische beoordeling en begeleiding.

1. Wat is prazosine?

Prazosine behoort tot de alfa-1-blokkers, ook wel alfa-1-adrenerge antagonisten genoemd.

Alfa-1-receptoren reageren op signaalstoffen van het sympathische zenuwstelsel. Door deze receptoren te blokkeren vermindert prazosine bepaalde effecten van adrenerge signalering. In de bloedvaten leidt dit onder andere tot vaatverwijding en een lagere bloeddruk.

Dat verklaart de oorspronkelijke toepassing van het geneesmiddel.

Prazosine heeft echter ook effecten op adrenerge processen die betrokken zijn bij waakzaamheid en stressreacties. Daardoor ontstond belangstelling voor het middel bij PTSS en vooral bij traumagerelateerde nachtmerries.

Prazosine is geen slaapmiddel in de gebruikelijke betekenis van het woord.

2. Hoe werkt prazosine in het lichaam?

Bij dreiging activeert het lichaam verschillende systemen die iemand voorbereiden om snel te reageren. Daarbij speelt het sympathische zenuwstelsel een belangrijke rol.

Noradrenaline is een van de signaalstoffen binnen dit systeem.

Bij PTSS kunnen verhoogde waakzaamheid en een sterk reagerend stresssysteem onderdeel zijn van het klachtenbeeld. Ook tijdens de nacht kunnen slaapverstoring, plotseling wakker worden en traumagerelateerde nachtmerries optreden.

Prazosine passeert de bloed-hersenbarrière en blokkeert alfa-1-adrenerge receptoren. Een belangrijke hypothese is dat vermindering van overmatige noradrenerge activiteit tijdens de slaap kan bijdragen aan vermindering van traumagerelateerde nachtmerries.

Het mechanisme is echter complexer dan simpelweg:

minder stress → diepere slaap → geen nachtmerries.

Prazosine schakelt de stressreactie niet uit en niet iedere persoon met PTSS-gerelateerde nachtmerries reageert op dezelfde manier op het middel.

3. Waarom wordt prazosine gebruikt bij PTSS-gerelateerde nachtmerries?

Trauma en PTSS kunnen gepaard gaan met ernstige slaapproblemen. Slapeloosheid, frequent wakker worden en Terugkerende nachtmerries komen daarbij regelmatig voor.

Sommige traumagerelateerde nachtmerries bevatten herkenbare elementen van een traumatische gebeurtenis. Andere dromen wijken inhoudelijk sterk af, maar kunnen wel gepaard gaan met intense angst of dreiging.

Prazosine wordt vooral onderzocht en toegepast bij deze PTSS-gerelateerde nachtmerries.

Dat onderscheid is belangrijk.

Iemand kan een Nachtmerriestoornis hebben zonder PTSS. Voor nachtmerries zonder traumagerelateerde achtergrond is prazosine niet automatisch de aangewezen behandeling.

4. Wat zegt onderzoek over prazosine en nachtmerries?

Het wetenschappelijke beeld rond prazosine is genuanceerd.

Verschillende klinische onderzoeken hebben aangetoond dat prazosine bij mensen met PTSS de frequentie of ernst van nachtmerries kan verminderen en bepaalde slaapklachten kan verbeteren.

Niet ieder onderzoek vond echter hetzelfde effect.

Een bekende grote studie onder Amerikaanse veteranen vond bijvoorbeeld geen significant voordeel van prazosine boven placebo voor traumagerelateerde dromen en verschillende slaapuitkomsten.

Latere meta-analyses waarin meerdere onderzoeken gezamenlijk zijn bekeken, vinden wel weer aanwijzingen voor een gunstig effect op nachtmerries. Een recente meta-analyse vond verbetering van zowel nachtmerries als slapeloosheidsklachten, terwijl geen statistisch overtuigende verbetering van de totale PTSS-symptomatologie werd gevonden.

Daarom kan niet worden geconcludeerd dat prazosine altijd werkt.

Waarom spreken onderzoeken elkaar soms tegen?

Verschillen tussen onderzoeken kunnen allerlei oorzaken hebben.

Onderzoekspopulaties verschillen bijvoorbeeld in leeftijd, geslacht, soort trauma, ernst van PTSS, andere gebruikte medicijnen, bijkomende aandoeningen en ernst van de slaapproblemen.

Ook dosering, behandelduur en manier waarop nachtmerries en slaap worden gemeten kunnen verschillen.

De huidige wetenschappelijke positie is daarom niet dat prazosine een gegarandeerd effectief middel tegen nachtmerries is, maar dat het bij geselecteerde mensen met PTSS-gerelateerde nachtmerries een behandeloptie kan zijn.

5. Is prazosine een behandeling voor PTSS?

Prazosine kan worden gebruikt tegen een specifiek symptoom van PTSS, maar daarmee wordt niet automatisch de volledige stoornis behandeld.

Dat onderscheid is belangrijk.

PTSS kan bestaan uit verschillende klachten, waaronder herbelevingen, vermijding, negatieve veranderingen in gedachten en stemming en verhoogde waakzaamheid.

Traumagerichte psychologische behandelingen zoals EMDR en Exposuretherapie richten zich breder op PTSS en traumagerelateerde klachten.

Prazosine kan in bepaalde situaties daarnaast worden gebruikt om vooral de nachtmerries te verminderen.

Het verdwijnen van nachtmerries betekent daarom niet noodzakelijk dat de PTSS verdwenen is. Andersom kunnen andere PTSS-klachten sterk verbeteren terwijl nachtmerries of slapeloosheid blijven bestaan.

6. Welke bijwerkingen en risico's heeft prazosine?

Omdat prazosine de bloeddruk kan verlagen, zijn duizeligheid en een licht gevoel in het hoofd belangrijke mogelijke bijwerkingen.

Vooral bij opstaan kan de bloeddruk tijdelijk sterk dalen. Dit wordt orthostatische hypotensie genoemd.

Andere mogelijke bijwerkingen zijn onder meer:

• hoofdpijn;
• vermoeidheid of slaperigheid;
• zwakte;
• misselijkheid;
• hartkloppingen;
• duizeligheid bij verandering van houding.

In sommige situaties kan een sterke bloeddrukdaling leiden tot flauwvallen.

Vooral bij het starten van de behandeling en bij veranderingen in de dosering is daarom voorzichtigheid belangrijk. Andere geneesmiddelen die invloed hebben op de bloeddruk kunnen eveneens relevant zijn.

Bij ernstige duizeligheid, flauwvallen of andere onverwachte klachten is medische beoordeling belangrijk.

7. Hoe wordt prazosine medisch gebruikt?

Wanneer prazosine voor PTSS-gerelateerde nachtmerries wordt gebruikt, bepaalt een arts of het middel geschikt is en hoe de behandeling wordt ingesteld.

Daarbij kan onder andere worden gekeken naar bloeddruk, andere medicijnen, lichamelijke aandoeningen, valrisico en mogelijke bijwerkingen.

Omdat prazosine de bloeddruk verlaagt, wordt de behandeling doorgaans voorzichtig ingesteld. Het exacte schema verschilt per persoon en hoort bij de voorschrijvend arts.

Het heeft daarom weinig waarde om één standaarddosering voor nachtmerries te geven.

Ook wanneer het middel onvoldoende lijkt te werken of bijwerkingen veroorzaakt, moet de dosering niet zelfstandig worden aangepast. Overleg hierover met de voorschrijvend arts of apotheker.

Prazosine kan voor nachtmerries worden voorgeschreven buiten de oorspronkelijke geregistreerde toepassing. Dit wordt off-label gebruik genoemd. Off-label betekent niet automatisch dat een behandeling experimenteel of onbewezen is; het betekent dat de toepassing buiten de officieel geregistreerde indicatie valt. Registratie en toegestane indicaties kunnen bovendien per land verschillen.

8. Welke plaats heeft prazosine binnen de behandeling van nachtmerries?

Prazosine is één van verschillende mogelijke behandelingen voor nachtmerries en heeft vooral een plaats bij nachtmerries die samenhangen met PTSS.

De Amerikaanse VA/DoD-richtlijn suggereert prazosine voor PTSS-gerelateerde nachtmerries, maar niet voor de behandeling van PTSS als geheel.

Dat illustreert precies waarom het belangrijk is eerst vast te stellen welk probleem wordt behandeld.

Bij iemand met PTSS kan behandeling zich bijvoorbeeld richten op:

• de bredere traumagerelateerde klachten;
• slapeloosheid en verstoorde slaap;
• terugkerende nachtmerries;
• bijkomende angst of depressieve klachten.

Daarvoor hoeven niet allemaal dezelfde behandelingen te worden gebruikt.

Prazosine of Imagery Rehearsal Therapy?

Prazosine en Imagery Rehearsal Therapy (IRT) zijn fundamenteel verschillende behandelingen.

Prazosine is een geneesmiddel dat aangrijpt op adrenerge processen in het lichaam en de hersenen.

IRT is een psychologische behandeling waarbij een terugkerende nachtmerrie tijdens het wakker zijn wordt veranderd en de nieuwe versie vervolgens mentaal wordt geoefend.

Daarmee richt IRT zich rechtstreeks op het patroon van de nachtmerrie zonder dat daarvoor medicatie nodig is.

Welke aanpak geschikt is, hangt af van onder andere het soort nachtmerries, de aanwezigheid van PTSS, andere klachten, eerdere behandelingen, medische omstandigheden en persoonlijke voorkeuren.

Bij PTSS kan daarnaast traumagerichte behandeling zoals EMDR of Exposuretherapie nodig zijn. Het behandelen van nachtmerries en het behandelen van de onderliggende PTSS zijn namelijk niet altijd hetzelfde.

9. Tenslotte

Prazosine is een alfa-1-blokker die oorspronkelijk werd ontwikkeld als bloeddrukverlagend geneesmiddel. Het wordt daarnaast gebruikt bij vooral PTSS-gerelateerde nachtmerries.

Het middel beïnvloedt adrenerge signalering en kan bij sommige mensen de ernst of frequentie van traumagerelateerde nachtmerries en bepaalde slaapklachten verminderen.

Het wetenschappelijke bewijs is echter niet volledig eenduidig. Sommige onderzoeken vinden duidelijke verbetering, terwijl andere studies weinig of geen verschil ten opzichte van placebo laten zien. Recente analyses van meerdere onderzoeken samen ondersteunen wel een gunstig effect op PTSS-gerelateerde nachtmerries.

Prazosine is daarmee geen universeel medicijn tegen nachtmerries en evenmin een algemeen slaapmiddel. Het behandelt bovendien niet automatisch PTSS als geheel.

Vanwege de bloeddrukverlagende werking kunnen onder andere duizeligheid en orthostatische hypotensie optreden. Daarom hoort de keuze voor prazosine, evenals het instellen, wijzigen of beëindigen van de behandeling, thuis bij een arts.

Voor mensen met terugkerende nachtmerries bestaan daarnaast psychologische behandelingen zoals Imagery Rehearsal Therapy (IRT). Bij PTSS kunnen traumagerichte behandelingen zoals EMDR en exposuretherapie belangrijk zijn. Prazosine kan binnen dat bredere behandelveld een specifieke plaats hebben wanneer traumagerelateerde nachtmerries een belangrijk probleem vormen.