Narcose

25 januari 2022

Na een operatie slapen veel mensen tijdelijk anders dan ze gewend zijn. Ze worden vaker wakker, slapen oppervlakkiger, hebben moeite met inslapen of ervaren levendige dromen en soms nachtmerries. In de volksmond worden zulke veranderingen vaak toegeschreven aan de narcose, maar dat is maar een deel van het verhaal.

Na een operatie komen verschillende factoren samen. De algehele anesthesie kan invloed hebben op slaap en het slaap-waakritme, maar ook de operatie zelf, pijn, medicijnen, stress, ontstekingsreacties en de ziekenhuisomgeving kunnen de slaap verstoren.

Nachtmerries na een operatie zijn daarom mogelijk, maar kunnen meestal niet aan één enkele oorzaak worden toegeschreven.

1. Wat gebeurt er met de slaap na een operatie?

Slaapverstoring komt regelmatig voor rond een operatie. Opvallend genoeg slapen sommige patiënten al vóór de ingreep minder goed, bijvoorbeeld door ziekte, pijn of spanning over de operatie.

Na de operatie kunnen daar nieuwe factoren bijkomen. De normale opbouw van de slaap kan veranderen en de slaap kan sterker gefragmenteerd raken. Vooral na grotere operaties kunnen deze veranderingen duidelijk aanwezig zijn.

Mogelijke klachten zijn:

moeilijk inslapen;
regelmatig wakker worden;
oppervlakkige of onrustige slaap;
verschuiving van het slaap-waakritme;
vermoeidheid overdag;
levendige dromen of nachtmerries.

Hoe sterk deze verschijnselen zijn en hoe lang ze duren verschilt sterk per persoon en per operatie.

2. Welke invloed heeft narcose op slaap?

Bij algehele anesthesie, oftewel narcose, wordt met geneesmiddelen een gecontroleerde toestand van bewusteloosheid veroorzaakt zodat een operatie kan worden uitgevoerd.

Hoewel narcose uiterlijk op diepe slaap kan lijken, zijn natuurlijke slaap en algehele anesthesie niet hetzelfde. De hersenactiviteit en onderliggende mechanismen verschillen.

Anesthetica beïnvloeden wel verschillende hersensystemen die ook betrokken zijn bij de regulatie van slapen en wakker zijn. Daardoor kan algehele anesthesie na de operatie invloed hebben op het slaap-waakritme en de normale slaapstructuur.

Toch is niet bewezen dat narcose op zichzelf verantwoordelijk is voor alle slaapproblemen na een operatie.

De patiënt krijgt immers tegelijkertijd te maken met een chirurgische ingreep, pijn, andere medicijnen en lichamelijk herstel. Daarom spreken onderzoekers meestal breder over postoperatieve slaapverstoring.

3. Waarom kan de slaap na een operatie verstoord raken?

De oorzaak is meestal een combinatie van factoren.

Een operatie veroorzaakt een lichamelijke stress- en ontstekingsreactie. Daarbij veranderen verschillende fysiologische processen die ook invloed kunnen hebben op slaap.

Daarnaast kunnen pijn, misselijkheid, nachtzweten, beperkte bewegingsvrijheid en lichamelijk ongemak de slaap onderbreken.

De omgeving speelt eveneens een rol. In een ziekenhuis kunnen licht, geluid, apparatuur, controles door zorgverleners en andere patiënten het normale dag-nachtritme verstoren.

Ook psychologische factoren kunnen meespelen. Angst voor de operatie, onzekerheid over het herstel of stress kunnen het moeilijker maken om tot rust te komen.

De invloed verschilt bovendien met de omvang van de operatie. Na een grote operatie kan de verstoring van de slaaparchitectuur sterker zijn dan na een kleinere ingreep.

4. Hoe veranderen REM-slaap en diepe slaap na een operatie?

Een van de interessantste veranderingen vindt plaats in de opbouw van de slaap.

Onderzoek heeft laten zien dat na bepaalde operaties de hoeveelheid diepe NREM-slaap en REM-slaap aanvankelijk kan afnemen. De slaap kan tegelijkertijd sterk gefragmenteerd raken.

Tijdens de daaropvolgende nachten kan een herstelreactie optreden waarbij de hoeveelheid of intensiteit van REM-slaap tijdelijk toeneemt. Dit wordt een REM-rebound genoemd.

Juist dit verschijnsel is interessant voor dromen en nachtmerries.

In klassiek slaaponderzoek bij patiënten die een buikoperatie hadden ondergaan, was REM-slaap tijdens de eerste nachten sterk onderdrukt. Tijdens de daaropvolgende nachten verscheen REM-slaap opnieuw en nam deze sterk toe. In die periode rapporteerden patiënten ook opvallend levendige en onaangename dromen.

Dat betekent echter niet dat iedere patiënt na een operatie dezelfde vaste volgorde doorloopt.

Het bekende idee dat nachtmerries bijvoorbeeld standaard op de vierde nacht na een narcose ontstaan, is te specifiek. Het herstel van de slaap hangt onder andere af van de operatie, anesthesie, leeftijd, pijn, medicatie, bestaande slaapproblemen en individuele gevoeligheid.

5. Welke rol spelen pijn en medicijnen?

Pijn is een belangrijke oorzaak van verstoorde slaap na een operatie.

Wie pijn heeft, valt moeilijker in slaap en kan tijdens de nacht vaker wakker worden. Goede pijnbestrijding kan daarom belangrijk zijn voor zowel herstel als slaap.

Tegelijkertijd is de relatie tussen pijnmedicatie en slaap ingewikkeld.

Na operaties worden soms opioïden gebruikt. Deze middelen kunnen pijn verminderen, maar tegelijkertijd de normale slaapstructuur beïnvloeden. Onderzoek beschrijft onder andere veranderingen in diepe slaap, REM-slaap en nachtelijke ademhaling.

Ook anesthetica en andere geneesmiddelen die rond een operatie worden gebruikt kunnen invloed hebben op slaap, alertheid en soms droombeleving.

Daarom kan na een operatie moeilijk worden vastgesteld dat één bepaald middel verantwoordelijk is voor een nachtmerrie of slaapprobleem.

Wanneer opvallende slaapklachten ontstaan na het starten of veranderen van medicatie, kan dit met de behandelend arts of apotheker worden besproken. Voorgeschreven medicijnen moeten niet zelfstandig worden verminderd of gestopt.

6. Wat kan helpen om de slaap na een operatie te herstellen?

De slaap herstelt bij veel mensen geleidelijk naarmate ook het lichaam herstelt.

Daarbij kan het helpen om, voor zover het medische herstel dat toelaat, het normale dag-nachtritme weer op te bouwen. Daglicht overdag en redelijk vaste slaap- en opstaantijden ondersteunen de biologische klok.

Ook een rustige, donkere en comfortabele slaapomgeving kan helpen wanneer iemand weer thuis is.

Daarnaast blijft goede behandeling van pijn belangrijk. Tegelijkertijd moet pijnmedicatie worden gebruikt zoals afgesproken met arts of behandelaar.

Bewegen en overdag actief zijn kunnen eveneens bijdragen aan herstel van het slaap-waakritme, maar na een operatie geldt daarbij altijd het persoonlijke hersteladvies. Wat na een kleine ingreep verstandig is, kan na een grote operatie ongeschikt zijn.

Het doel is daarom niet om de slaap zo snel mogelijk te forceren, maar om binnen het medische herstel geleidelijk weer voorwaarden voor normale slaap te creëren.

7. Wanneer zijn slaapproblemen na een operatie reden voor medische beoordeling?

Enkele slechte nachten na een operatie hoeven niet meteen op een probleem te wijzen.

Wanneer klachten ernstig zijn, toenemen of veel langer blijven bestaan dan verwacht, kan overleg met een arts verstandig zijn.

Dat geldt bijvoorbeeld bij ernstige pijn, ademhalingsproblemen, extreme slaperigheid, langdurige ernstige slapeloosheid of andere onverwachte lichamelijke klachten.

Verwardheid is niet hetzelfde als een nachtmerrie

Vooral bij oudere en kwetsbare mensen moet plotselinge verwardheid na een operatie niet zomaar als een slaap- of droomverschijnsel worden beschouwd.

Een postoperatief delier is een acute toestand waarbij onder andere aandacht, bewustzijn en oriëntatie verstoord kunnen raken. Soms komen daarbij hallucinaties voor.

Een delier is iets anders dan een nachtmerrie en vraagt medische beoordeling.

Ook wanneer iemand na thuiskomst plotseling sterk verward raakt, dingen ziet of hoort terwijl hij duidelijk wakker is of opvallend anders reageert dan normaal, is het belangrijk medische hulp in te schakelen.

8. Welke relatie bestaat er tussen narcose, operatie en nachtmerries?

Nachtmerries kunnen na een operatie voorkomen.

Een ouder onderzoek onder verschillende groepen operatiepatiënten vond dat bijna één op de vijf deelnemers tijdens de eerste postoperatieve week ten minste één nachtmerrie rapporteerde. In dat onderzoek werden nachtmerries opvallend vaak rond de vierde nacht gemeld.

Ander klassiek slaaponderzoek liet tegelijkertijd zien dat na grote buikoperaties REM-slaap eerst sterk kon worden onderdrukt en vervolgens tijdens de eerste postoperatieve week intensief terugkeerde. Tijdens die REM-rebound rapporteerden patiënten opvallend levendige en onaangename dromen.

Deze bevindingen zijn interessant, maar ze rechtvaardigen niet de algemene regel dat narcose altijd een REM-rebound veroorzaakt die vervolgens nachtmerries veroorzaakt.

Wat kan dan wel een rol spelen?

Waarschijnlijk moeten we naar meerdere factoren tegelijk kijken.

Na een operatie kunnen onder andere:

veranderingen in REM- en NREM-slaap;
slaapfragmentatie;
pijn;
lichamelijke stress;
angst en onzekerheid;
anesthetica en andere medicijnen;
de ziekenhuisomgeving;
verstoring van het dag-nachtritme

de slaap en mogelijk ook de droombeleving beïnvloeden.

Een nachtmerrie na een operatie hoeft daarom niet één specifieke betekenis te hebben.

Het is bijvoorbeeld niet mogelijk om uit de droominhoud af te leiden dat iemand het lichamelijke "trauma" van de operatie aan het verwerken is.

Voor sommige mensen kan een ernstige operatie of ziekenhuisopname natuurlijk wel psychologisch zeer ingrijpend zijn. Bij complicaties, een intensivecareopname of andere bedreigende ervaringen kan zelfs sprake zijn van een traumatische ervaring. Dan kunnen terugkerende nachtmerries onderdeel worden van een breder klachtenpatroon.

Dat is iets anders dan stellen dat iedere postoperatieve nachtmerrie voortkomt uit onverwerkt trauma.

Wanneer nachtmerries na lichamelijk herstel blijven terugkeren en de slaap of het functioneren overdag duidelijk beïnvloeden, kan het zinvol zijn om afzonderlijk naar Terugkerende nachtmerries of een mogelijke Nachtmerriestoornis te kijken.

9. Tenslotte

Slecht slapen na een operatie komt regelmatig voor, maar de term "slecht slapen door narcose" is eigenlijk te eenvoudig.

Algehele anesthesie kan de slaap en het circadiane ritme beïnvloeden, maar een operatie brengt veel meer veranderingen met zich mee. Chirurgische stress, ontstekingsprocessen, pijn, medicijnen, angst, licht en geluid in het ziekenhuis en verstoring van het normale slaap-waakritme kunnen allemaal bijdragen.

Ook de slaaparchitectuur kan tijdelijk veranderen. Na sommige grotere operaties is aanvankelijk minder diepe slaap en REM-slaap gevonden, gevolgd door een periode waarin REM-slaap sterker terugkeert.

In die herstelperiode kunnen levendige dromen en nachtmerries voorkomen. Toch kan niet zonder meer worden vastgesteld dat de narcose zelf daarvan de oorzaak is.

Bij de meeste mensen zal de slaap tijdens het lichamelijke herstel geleidelijk normaliseren. Bij ernstige, langdurige of onverwachte klachten, ademhalingsproblemen of plotselinge verwardheid is medische beoordeling belangrijk. Nachtmerries die langdurig blijven terugkeren en zelfstandig veel lijdensdruk veroorzaken, kunnen daarnaast als afzonderlijk slaapprobleem worden onderzocht.

Door

Gerdie Van der Voet

op 25 Sep 2026

Iedere nacht dromen, na een plaatselijke verdoving, nu al maa nden lang. Is dit normaal?

Reageren

Reactie plaatsen