Behandeling

Nachtmerries komen bij veel mensen af en toe voor en hoeven dan meestal niet behandeld te worden. Dat verandert wanneer nachtmerries vaak terugkeren, veel angst veroorzaken, de nachtrust ernstig verstoren of invloed krijgen op het dagelijks functioneren. Er kan dan reden zijn om te onderzoeken waardoor de nachtmerries worden beïnvloed en welke behandeling passend kan zijn.

Er bestaan verschillende behandelingen voor terugkerende nachtmerries en een nachtmerriestoornis. Sommige richten zich rechtstreeks op de nachtmerrie, bijvoorbeeld door de droom overdag te herschrijven. Andere behandelingen richten zich meer op achterliggende of samenhangende problemen, zoals trauma, PTSS, angst, stress of slapeloosheid.

Niet iedere behandeling is even uitgebreid onderzocht. De keuze voor een behandeling hangt bovendien af van de aard, ernst en mogelijke achtergrond van de nachtmerries.

1. Wanneer kunnen nachtmerries behandeld worden?

Een incidentele nachtmerrie na een stressvolle dag is iets anders dan nachtmerries die weken of maanden blijven terugkomen.

Behandeling kan vooral relevant worden wanneer nachtmerries bijvoorbeeld:

• regelmatig terugkeren;
• burn-out en stress
• sterke angst of emotionele belasting veroorzaken;
• leiden tot angst om te gaan slapen;
• de slaap regelmatig onderbreken;
• vermoeidheid of concentratieproblemen overdag veroorzaken;
• samenhangen met trauma of PTSS;
• het dagelijks functioneren duidelijk beïnvloeden.

Bij zeer frequente en belastende nachtmerries kan sprake zijn van een nachtmerriestoornis. Daarbij gaat het niet alleen om de aanwezigheid van angstige dromen, maar ook om de gevolgen ervan voor slaap en functioneren.

Het is daarom belangrijk niet uitsluitend naar de inhoud van de droom te kijken. Ook frequentie, intensiteit, slaapkwaliteit, psychische gezondheid, lichamelijke omstandigheden en eventueel medicijngebruik kunnen relevant zijn.

2. Welke behandelingen bestaan er voor nachtmerries?

Behandeling van nachtmerries is geen enkele vastomlijnde therapie. Er bestaan verschillende psychologische, gedragsmatige en in sommige situaties medicamenteuze benaderingen.

Tot de onderzochte mogelijkheden behoren onder andere Imagery Rehearsal Therapy (IRT), cognitieve gedragstherapeutische technieken, blootstelling en rescripting, EMDR, lucide droomtherapie en bepaalde medicijnen.

De wetenschappelijke onderbouwing verschilt echter aanzienlijk per behandeling. De American Academy of Sleep Medicine (AASM) noemt IRT als aanbevolen behandeling voor zowel nachtmerriestoornis als nachtmerries die samenhangen met PTSS. Voor verschillende andere behandelingen is het bewijs minder duidelijk.

Behandeling van de nachtmerrie of van het onderliggende probleem?

Dat onderscheid is belangrijk. Soms staat de terugkerende nachtmerrie zelf centraal. In andere situaties maakt de nachtmerrie deel uit van een breder probleem.

Bij PTSS kunnen bijvoorbeeld traumatische herinneringen, verhoogde waakzaamheid, angst en slaapverstoring met elkaar verweven zijn. Bij langdurige stress kunnen piekeren en een verstoorde nachtrust eveneens een rol spelen.

Behandeling hoeft daarom niet altijd uitsluitend te betekenen dat de droominhoud wordt veranderd.

3. Wat is Imagery Rehearsal Therapy?

Imagery Rehearsal Therapy (IRT) is een van de bekendste specifiek op nachtmerries gerichte psychologische behandelingen.

Een belangrijk onderdeel ervan is dat de bestaande nachtmerrie wordt veranderd. Vervolgens wordt de aangepaste droom tijdens het wakker zijn herhaaldelijk in de verbeelding geoefend. Het hoeft daarbij niet noodzakelijk om een spectaculair of volmaakt gelukkig einde te gaan. Het verhaal kan ook op een andere manier minder bedreigend worden gemaakt.

Het onderscheid met simpelweg positief denken over een nachtmerrie is belangrijk. IRT is een gestructureerde therapeutische benadering waarin verbeelding en herhaling doelgericht worden gebruikt.

Onderzoek naar psychosociale behandelingen laat zien dat imagery rehearsal en verwante vormen van rescripting bij veel onderzochte groepen vermindering van nachtmerries kunnen geven. Tegelijkertijd verschillen studies in opzet, onderzochte populaties en kwaliteit, waardoor niet iedere bevinding zomaar naar iedere persoon kan worden vertaald.

Omdat IRT een belangrijk zelfstandig onderwerp is, wordt Imagery Rehearsal Therapy afzonderlijk behandeld in de Kennisbank Nachtmerries.

4. Hoe worden blootstelling en het herschrijven van nachtmerries gebruikt?

Niet alle behandelingen waarbij iemand opnieuw met een nachtmerrie werkt, zijn hetzelfde.

Bij blootstelling wordt de nachtmerrie of herinnering eraan bewust opgeroepen zonder dat iemand de situatie voortdurend probeert te vermijden. Vanuit leertheorieën wordt onder andere onderzocht of hierdoor angstreacties kunnen veranderen.

Bij rescripting wordt juist iets aan de voorstelling of verhaallijn veranderd.

Een behandeling die beide principes combineert is Exposure, Relaxation and Rescripting Therapy (ERRT). Hierbij kunnen psycho-educatie, ontspanning, blootstelling en het herschrijven van nachtmerries worden gecombineerd.

Onderzoek suggereert dat zowel blootstellingsgerichte als rescriptinggerichte behandelingen werkzaam kunnen zijn, maar de wetenschappelijke literatuur geeft niet op alle punten een eenduidig antwoord over welk werkzaam mechanisme het belangrijkst is.

Vooral wanneer nachtmerries verband houden met trauma kan blootstelling sterke emoties oproepen. Het is daarom niet verstandig om intensieve blootstelling aan traumatische herinneringen zonder passende begeleiding als algemene zelfhulpmethode te beschouwen.

5. Welke rol kunnen EMDR en traumabehandeling spelen?

Bij traumagerelateerde nachtmerries kan behandeling zich niet alleen op de droom richten, maar ook op het onderliggende trauma en de bijbehorende PTSS-klachten.

EMDR – Eye Movement Desensitization and Reprocessing – is een behandeling die onder andere wordt toegepast bij PTSS. Wanneer nachtmerries onderdeel zijn van PTSS kunnen ze tijdens traumabehandeling eveneens veranderen.

De AASM noemt EMDR als een behandeling die kan worden gebruikt bij PTSS-gerelateerde nachtmerries, maar dat betekent niet dat EMDR daarmee voor iedere terugkerende nachtmerrie een aangewezen behandeling is.

Het onderscheid tussen een op zichzelf staande nachtmerriestoornis en nachtmerries binnen een bredere traumagerelateerde problematiek is hier dus relevant.

6. Kunnen lucide dromen en hypnotherapie helpen?

Bij lucide dromen beseft iemand tijdens de droom dat hij of zij droomt. Soms ontstaat daardoor de mogelijkheid anders te reageren op wat er in de droom gebeurt of het droomverloop te beïnvloeden.

Dat heeft geleid tot Lucid Dreaming Therapy (LDT). Het idee is aantrekkelijk: in plaats van de nachtmerrie alleen overdag te veranderen, probeert de dromer tijdens de droom zelf anders met de bedreigende situatie om te gaan.

Er zijn studies waarin vermindering van nachtmerries werd gevonden, maar de hoeveelheid en kwaliteit van het bewijs is beperkter dan voor IRT. Een systematisch overzicht beoordeelde de beschikbare bewijskracht voor lucide droomtherapie als relatief laag.

Ook hypnose of hypnotherapie is onderzocht als mogelijke behandeling voor nachtmerries. Daarbij kan met ontspanning, aandacht, suggestie en verbeelding worden gewerkt. De AASM noemt hypnose als een mogelijkheid die bij nachtmerriestoornis kan worden gebruikt, maar ook hier is het wetenschappelijke bewijs beperkter dan voor IRT.

Lucide dromen en hypnotherapie moeten daarom niet worden gepresenteerd alsof hun werkzaamheid even sterk is onderbouwd als die van IRT.

7. Kunnen medicijnen worden gebruikt tegen nachtmerries?

In sommige situaties worden medicijnen toegepast, vooral wanneer nachtmerries samenhangen met bepaalde psychische aandoeningen zoals PTSS.

Een bekend voorbeeld is prazosine. Dit geneesmiddel is onderzocht voor traumagerelateerde nachtmerries en wordt in sommige situaties daarvoor gebruikt. De onderzoeksresultaten zijn echter niet in alle studies hetzelfde en de geschiktheid hangt af van de individuele medische situatie.

Daarnaast kunnen medicijnen juist invloed hebben op dromen of nachtmerries. Het verband tussen medicijnen en nachtmerries werkt dus in twee richtingen: sommige geneesmiddelen worden onderzocht of gebruikt om klachten te verminderen, terwijl andere medicijnen bij sommige mensen levendige dromen of nachtmerries als mogelijke bijwerking kunnen hebben.

Medicatie vraagt daarom altijd om medische beoordeling. Begin, verander of stop voorgeschreven medicijnen niet vanwege nachtmerries zonder dit met een arts of apotheker te bespreken.

8. Welke behandeling past bij welke nachtmerrie?

Er bestaat geen behandeling die automatisch voor iedere nachtmerrie de beste keuze is.

Bij de keuze kunnen verschillende vragen een rol spelen. Zijn de nachtmerries bijvoorbeeld terugkerend? Is er sprake van trauma of PTSS? Bestaan daarnaast angst, depressieve klachten, langdurige stress of slapeloosheid? Zijn de nachtmerries begonnen na verandering van medicatie? En hoeveel invloed hebben ze inmiddels op de slaap en het dagelijks leven?

Dat verklaart ook waarom professionele beoordeling belangrijk kan zijn.

Voor een terugkerende nachtmerrie zonder duidelijke andere problematiek kan een specifieke nachtmerriebehandeling worden overwogen. Bij PTSS kan traumagerichte behandeling relevant zijn. Bij ernstige slapeloosheid kan ook behandeling van de slaapklachten onderdeel van de aanpak worden.

De behandeling richt zich daarmee niet noodzakelijk alleen op het laten verdwijnen van een angstige droom, maar op het bredere patroon waarin de nachtmerrie voorkomt.

9. Tenslotte

Terugkerende nachtmerries zijn behandelbaar, maar nachtmerrietherapie bestaat niet uit één universele methode. Imagery Rehearsal Therapy neemt binnen de specifiek op nachtmerries gerichte behandelingen een belangrijke plaats in. Daarnaast bestaan onder meer blootstellings- en rescriptingtechnieken, EMDR bij traumagerelateerde problematiek, lucide droomtherapie, hypnotherapie en in bepaalde situaties medicamenteuze behandeling.

De wetenschappelijke onderbouwing is niet voor al deze mogelijkheden even sterk. Ook kan de oorzaak of context van nachtmerries sterk verschillen. Angst, stress, trauma, PTSS, slaapverstoring en medicijngebruik kunnen bijvoorbeeld allemaal relevant zijn zonder dat één daarvan automatisch dé oorzaak vormt.

Wanneer nachtmerries langdurig terugkeren, veel angst veroorzaken, de slaap ernstig verstoren of samengaan met trauma of andere psychische klachten, is het verstandig ze te bespreken met een huisarts of gekwalificeerde behandelaar. Deze kennisbank geeft algemene informatie en vervangt geen professionele diagnose of behandeling.