Soorten dromen

Niet iedere droom wordt op dezelfde manier ervaren. Sommige dromen zijn levendig en emotioneel, andere fragmentarisch of alledaags. Een droom kan terugkeren, uitmonden in een nachtmerrie of tijdens de droom het besef bevatten dat je droomt. 

Daarnaast bestaan er historische en spirituele benamingen voor droomervaringen waarvan niet vaststaat dat zij wetenschappelijk afzonderlijke droomtypen vormen.

De term soorten dromen vraagt daarom enige voorzichtigheid. Nachtmerries en lucide dromen kunnen op herkenbare kenmerken worden onderscheiden, terwijl begrippen als helende dromen, signaaldromen en archetypische dromen vooral afkomstig zijn uit bepaalde vormen van droominterpretatie of spirituele tradities.

1. Welke soorten dromen kunnen we onderscheiden?

Er bestaat geen universele wetenschappelijke indeling waarin iedere droom in één vaste categorie valt. Verschillende termen beschrijven namelijk verschillende eigenschappen van dromen.

Een droom kan tegelijkertijd:

• een levendige droom zijn;
• een terugkerende droom zijn;
• een nachtmerrie zijn;
• en uiteindelijk lucide worden.

Daarnaast kunnen dromen tijdens zowel REM-slaap als NREM-slaap voorkomen.

Het is daarom beter om over verschillende vormen en kenmerken van dromen te spreken dan over volledig gescheiden soorten.

2. Wat zijn gewone en levendige dromen?

Veel dromen bestaan uit een combinatie van personen, plaatsen, gebeurtenissen, herinneringen, emoties en verbeelding. Vaak worden ze na het ontwaken snel vergeten.

Sommige dromen onderscheiden zich door hun intensiteit. Bij levendige dromen zijn beelden, emoties, geluiden of andere ervaringen bijzonder helder en overtuigend. Zo'n droom kan daardoor langer in de droomherinnering blijven hangen.

Droominhoud kan elementen bevatten uit recente ervaringen én oudere herinneringen. Het brein kan deze op nieuwe manieren combineren, waardoor een droom tegelijk herkenbaar en volkomen onmogelijk kan zijn.

Een levendige droom is overigens niet automatisch een betekenisvolle of lucide droom. Levendigheid zegt vooral iets over de ervaren intensiteit.

3. Wat zijn lucide dromen en vals ontwaken?

Bij een lucide droom beseft iemand tijdens de droom dat hij of zij droomt.

Dat bewustzijn kan variëren. Soms ontstaat alleen kort het besef dit is een droom, terwijl iemand op een ander moment bewust beslissingen kan nemen of onderdelen van de droom probeert te beïnvloeden.

Luciditeit betekent dus niet automatisch volledige droomcontrole.

Vals ontwaken

Een vals ontwaken is een bijzondere droom waarin iemand droomt dat hij wakker is geworden.

De dromer kan opstaan, zich aankleden of aan de dag beginnen, om vervolgens werkelijk wakker te worden.

Vals ontwaken komt regelmatig voor in samenhang met lucide dromen, maar is niet hetzelfde. Tijdens een vals ontwaken denkt iemand juist vaak dat de droom werkelijkheid is.

4. Wat zijn nachtmerries en angstdromen?

Een nachtmerrie is een sterk negatieve droom, vaak met angst, dreiging of andere onaangename emoties, waaruit iemand wakker kan worden.

Stress en angst kunnen samenhangen met nachtmerries. Ook traumatische ervaringen kunnen een rol spelen. Bij een posttraumatische stressstoornis kunnen bijvoorbeeld terugkerende nachtmerries voorkomen die elementen van een traumatische gebeurtenis bevatten.

Maar niet iedere nachtmerrie heeft een verborgen oorzaak die 'opgelost' moet worden.

Ook is niet aangetoond dat iedere nachtmerrie noodzakelijk een boodschap bevat.

Angstige droom of nachtmerrie?

Niet iedere onaangename droom is even intens. Een angstdroom kan spanning of angst bevatten zonder dat iemand er noodzakelijk wakker van wordt.

Een nachtmerrie wordt doorgaans gekenmerkt door een intens negatieve droomervaring waarbij na het ontwaken relatief snel weer helder bewustzijn aanwezig is.

Dat onderscheidt nachtmerries onder andere van nachtangst, een andere slaapstoornis waarbij iemand zeer angstig kan lijken zonder een uitgebreide herinnerde droom.

5. Wat zijn terugkerende dromen?

Terugkerende dromen zijn dromen waarvan dezelfde situatie, droominhoud of hetzelfde centrale thema meerdere keren terugkomt.

De droom hoeft daarbij niet iedere keer identiek te zijn.

Iemand kan bijvoorbeeld herhaaldelijk dromen:

te laat te komen → iets kwijt te zijn → achtervolgd te worden → een examen niet te kunnen maken

Terugkerende dromen kunnen samengaan met terugkerende zorgen, stress of belangrijke thema's uit het wakende leven. Dat betekent echter niet dat iedere terugkerende droom bewijst dat iemand een onopgelost psychologisch conflict heeft.

Een examendroom bewijst bijvoorbeeld geen faalangst.

Binnen droomwerk kan juist worden gekeken naar wat hetzelfde blijft én wat gedurende een reeks dromen verandert.

6. Bestaan voorspellende dromen?

Voorspellende dromen zijn dromen die achteraf lijken overeen te komen met een gebeurtenis die pas later plaatsvindt. Ze worden ook profetische dromen genoemd.

Dergelijke ervaringen zijn door de geschiedenis heen binnen veel culturen beschreven.

Er bestaat echter geen overtuigend wetenschappelijk bewijs dat mensen via dromen daadwerkelijk informatie uit de toekomst kunnen ontvangen.

Andere mechanismen kunnen een rol spelen. Het brein is voortdurend bezig met verwachtingen en patroonherkenning. Een droom kan daardoor toevallig overeenkomen met een latere gebeurtenis of een plausibel toekomstscenario bevatten op basis van informatie die al beschikbaar was.

Ook selectieve droomherinnering kan invloed hebben: de droom die later opvallend lijkt uit te komen wordt onthouden, terwijl talloze dromen die niet uitkomen worden vergeten.

Dat neemt niet weg dat een voorspellende droom voor de dromer een bijzonder indrukwekkende ervaring kan zijn.

7. Wat zijn archetypische, spirituele en helende dromen?

Niet alle namen voor droomsoorten komen uit modern droomonderzoek.

A - Archetypische dromen

Het begrip archetypische droom is vooral verbonden met de psychologie van Carl Gustav Jung. Binnen zijn theorie kunnen dromen beelden en thema's bevatten die samenhangen met archetypen en het collectief onbewuste.

De Jungiaanse theorie heeft grote invloed gehad op droominterpretatie, maar het bestaan van een collectief onbewuste met universele archetypen is geen vastgesteld neurowetenschappelijk feit.

B - Spirituele dromen

Binnen religieuze en spirituele tradities kunnen bepaalde dromen worden ervaren als visioenen, ontmoetingen, boodschappen of ervaringen die de gewone werkelijkheid overstijgen.

Wetenschappelijk kan de droomervaring worden onderzocht. Of de ervaring daadwerkelijk een bovennatuurlijke oorsprong heeft, kan daarmee niet worden vastgesteld.

C - Helende dromen

De term helende droom wordt gebruikt voor dromen die de dromer ervaart als genezend, troostend of transformerend.

Dat is iets anders dan stellen dat dromen betrouwbaar een lichamelijke aandoening kunnen diagnosticeren of genezen.

Dromen kunnen lichamelijke sensaties bevatten, maar medische conclusies kunnen niet uit droominhoud alleen worden getrokken.

8. Wat zijn signaaldromen en progressieve dromen?

De termen signaaldroom en progressieve droom komen vooral voor binnen bepaalde vormen van droomwerk en populaire droomliteratuur. Het zijn geen algemeen erkende wetenschappelijke droomcategorieën.

Een signaaldroom wordt doorgaans omschreven als een droom die voor de dromer iets belangrijks lijkt aan te wijzen: een probleem, beslissing of situatie die aandacht krijgt.

Een progressieve droom verwijst naar meerdere dromen die voor de dromer als een voortgaand verhaal of ontwikkelend thema aanvoelen.

Dat laatste kan raakvlakken hebben met terugkerende dromen. Het verschil zit vooral in de interpretatie: bij een progressieve reeks ervaart de dromer ontwikkeling of voortgang tussen de verschillende dromen.

Binnen een droomdagboek kunnen zulke overeenkomsten en veranderingen over langere tijd worden gevolgd.

9. Bestaan gedeelde of wederzijdse dromen?

Met een wederzijdse of gedeelde droom wordt meestal bedoeld dat twee mensen dromen rapporteren die opvallende overeenkomsten vertonen.

Daarover bestaan bijzondere persoonlijke verhalen, maar er is geen overtuigend wetenschappelijk bewijs dat twee mensen letterlijk dezelfde droomwereld delen of tijdens de slaap via een onbekende mentale verbinding informatie uitwisselen.

Overeenkomsten kunnen ook ontstaan doordat mensen:

1. elkaar goed kennen;
2. dezelfde gebeurtenis hebben meegemaakt;
3. vooraf over hetzelfde onderwerp spraken;
4. vergelijkbare verwachtingen hebben;
5. achteraf overeenkomsten sterker benadrukken dan verschillen.

De bewering dat wederzijdse dromen ontstaan door een 'energetische band' behoort daarom tot spirituele interpretaties en niet tot aangetoonde kennis.

10. Is dagdromen eigenlijk een soort droom?

Dagdromen worden vaak samen met nachtdromen besproken, maar zijn wetenschappelijk gezien niet hetzelfde.

Bij dagdromen is iemand wakker en verschuift de aandacht tijdelijk van de directe omgeving naar intern gegenereerde gedachten, herinneringen, fantasieën of mogelijke scenario's.

Dagdromen is ook niet hetzelfde als hypnagogie.

Hypnagogie ontstaat tijdens de overgang van wakker zijn naar slapen. Daarbij kunnen spontane beelden, geluiden en andere droomachtige ervaringen optreden.

Het onderscheid is dus:

• dagdromen → wakker
• hypnagogie → overgang naar slaap
• dromen → tijdens slaap

Wel delen deze toestanden interessante kenmerken rond verbeelding, associatief denken en intern gegenereerde ervaringen. Daarom worden verbanden met creativiteit onderzocht.

11. Hebben verschillende soorten dromen verschillende functies?

Dat weten we niet.

Een belangrijk probleem met de oude indeling is dat een naam voor een droomsoort gemakkelijk wordt aangezien voor een bewezen functie.

Een nachtmerrie betekent niet automatisch dat het brein angst probeert op te lossen. Een terugkerende droom hoeft geen boodschap te herhalen. Een creatieve droom bestaat niet noodzakelijk om creativiteit te bevorderen.

Modern onderzoek laat wel verbanden zien tussen dromen en processen rond:

• emoties;
• geheugen;
• recente ervaringen;
• persoonlijke zorgen;
• associatieve verwerking.

Tijdens slaap vinden bovendien belangrijke processen plaats rond geheugenconsolidatie en geheugenreorganisatie.

Maar opnieuw geldt het essentiële onderscheid:

processen tijdens slaap → droominhoud die daarmee samenhangt → mogelijke functie van de bewuste droomervaring

Over die laatste stap bestaat nog geen volledige wetenschappelijke consensus.

12. Kunnen verschillende droomsoorten iets over de dromer vertellen?

De vorm en droominhoud kunnen aanleiding geven om naar persoonlijke verbanden te kijken, maar een droomsoort levert geen diagnose of vaste interpretatie op.

Een periode met nachtmerries kan bijvoorbeeld samengaan met stress. Een terugkerende droom over falen kan voorkomen tijdens een periode waarin iemand veel prestatiedruk ervaart. Dat betekent niet dat uit de droom zelf burn-out, angst of faalangst kan worden vastgesteld.

Hier wordt ook DroomDNA relevant. Binnen dit Helder Dromen-model wordt DroomDNA gebruikt als metafoor voor het persoonlijke materiaal waaruit droomwerelden kunnen worden opgebouwd: herinneringen, emoties, ervaringen, verwachtingen, associaties en verbeelding.

Daardoor kunnen twee mensen hetzelfde type droom ervaren, terwijl de persoonlijke betekenis totaal verschillend is.

13. Tenslotte

Er bestaan veel benamingen voor soorten dromen, maar ze behoren niet allemaal tot dezelfde categorie. Lucide dromen, nachtmerries, terugkerende dromen, levendige dromen en vals ontwaken beschrijven herkenbare eigenschappen van droomervaringen. Begrippen als archetypische, helende, spirituele en signaaldromen komen vooral voort uit bepaalde psychologische, culturele of spirituele interpretaties.

Ook dagdromen en hypnagogie verdienen een eigen plaats, maar zijn niet simpelweg soorten dromen tijdens de slaap.

Dat onderscheid maakt de wereld van dromen niet minder bijzonder. Het maakt haar juist nauwkeuriger.

Eén droom kan namelijk tegelijkertijd levendig, terugkerend, angstig én lucide zijn. Welke naam we eraan geven, hangt uiteindelijk af van welk aspect van de droom we proberen te begrijpen.