Zelfeffectiviteit

Zelfeffectiviteit is het vertrouwen dat iemand heeft in zijn vermogen om in een bepaalde situatie het gedrag te laten zien dat nodig is om iets te bereiken of ergens mee om te gaan. Het begrip gaat dus niet over een algemeen positief gevoel over jezelf, maar over de verwachting: kan ik dit aan, uitvoeren of leren?

Die verwachting beïnvloedt welke uitdagingen iemand aangaat, hoeveel inspanning hij bereid is te leveren en hoe hij reageert wanneer iets tegenzit.

Zelfeffectiviteit vormt daarmee een interessante schakel tussen wat iemand over zichzelf denkt en wat iemand daadwerkelijk probeert.

1. Wat is zelfeffectiviteit?

Zelfeffectiviteit draait om de verwachting dat je in staat bent om in een concrete situatie effectief te handelen.

Iemand kan bijvoorbeeld denken:

• ik kan dit gesprek voeren;

• ik kan leren presenteren;

• ik kan deze opleiding afronden;

• ik kan met deze verandering omgaan;

• ik kan mijn gedrag aanpassen;

• ik kan een oplossing vinden als het tegenzit.

Het begrip werd vooral bekend door het werk van psycholoog Albert Bandura. Een belangrijk uitgangspunt is dat mensen niet alleen reageren op hun feitelijke mogelijkheden. Ook hun verwachtingen over die mogelijkheden spelen een rol.

Twee mensen met vergelijkbare vaardigheden kunnen daardoor heel verschillend reageren op dezelfde uitdaging.

2. Is zelfeffectiviteit hetzelfde als zelfvertrouwen?

De begrippen liggen dicht bij elkaar, maar betekenen niet precies hetzelfde.

Zelfvertrouwen is breder

Zelfvertrouwen verwijst naar vertrouwen in jezelf en je mogelijkheden in algemene zin.

Zelfeffectiviteit is specifieker

Het gaat om de verwachting dat je in een bepaalde situatie effectief kunt handelen.

Iemand kan behoorlijk veel zelfvertrouwen hebben en tegelijkertijd weinig zelfeffectiviteit ervaren bij spreken voor een grote groep. Andersom kan iemand onzeker over zichzelf zijn, maar wel denken:

"Dit specifieke probleem kan ik oplossen."

Zelfeffectiviteit kan daardoor per levensgebied verschillen:

• op het werk: hoog;

• in sociale situaties: laag;

• bij sport: gemiddeld;

• bij het leren van nieuwe technologie: hoog.

Er bestaat dus niet noodzakelijk één vast niveau van zelfeffectiviteit.

3. Hoe ontstaat zelfeffectiviteit?

Zelfeffectiviteit ontwikkelt zich mede door ervaringen. Vooral situaties waarin iemand merkt dat een bepaalde handeling lukt, kunnen invloed hebben op de verwachting dat iets een volgende keer opnieuw mogelijk is.

Daarbij hoeft het niet alleen om grote successen te gaan.

proberen → resultaat ervaren → verwachting aanpassen → opnieuw proberen

Ook het zien van anderen kan invloed hebben. Wanneer iemand merkt dat een vergelijkbaar persoon iets leert wat eerst moeilijk leek, kan een mogelijkheid realistischer gaan voelen.

Daarnaast kunnen feedback en aanmoediging bijdragen aan vertrouwen in eigen kunnen.

Maar alleen zeggen:

"Je kunt het!"

is niet altijd voldoende.

Wanneer positieve woorden nauwelijks aansluiten bij iemands ervaringen of mogelijkheden, kunnen ze weinig overtuigend zijn. Zelfeffectiviteit is daarom iets anders dan simpelweg positief over jezelf proberen te denken.

4. Welke rol spelen een beperkende overtuiging en het wereldmodel?

Zelfeffectiviteit raakt direct aan de manier waarop iemand zijn mogelijkheden inschat.

Een beperkende overtuiging kan bijvoorbeeld zijn:

"Ik ben niet iemand die voor een groep kan spreken."

Binnen het bestaande wereldmodel lijkt presenteren dan misschien nauwelijks een serieuze mogelijkheid.

De overtuiging kan vervolgens gedrag beïnvloeden:

"Ik kan het niet" → vermijden → weinig ervaring → weinig nieuwe informatie

Daardoor kan dezelfde overtuiging gemakkelijk blijven bestaan.

Maar daarnaast zijn aangrenzende mogelijkheden denkbaar.

Misschien kan iemand:

• spreken voor drie mensen;

• een korte presentatie voorbereiden;

• presentatievaardigheden leren;

• eerst uitgebreid oefenen;

• spanning voelen én toch presenteren.

Het alternatief voor "ik kan het niet" hoeft dus niet te zijn:

"Ik ben een fantastische spreker."

Een veel kleinere verschuiving kan al nieuwe ruimte creëren:

"Misschien kan ik een eerste gedeelte leren."

Het wereldmodel krijgt daarmee een mogelijkheid erbij.

5. Waarom kunnen kleine succeservaringen belangrijk zijn?

Een groot einddoel kan gemakkelijk verhullen wat iemand onderweg al kan.

Stel dat iemand vijf kilometer wil hardlopen, maar tijdens de eerste training slechts enkele minuten achter elkaar kan hardlopen.

Vanuit het einddoel kan de conclusie ontstaan:

"Zie je wel, ik kan dit niet."

Dezelfde ervaring bevat echter meer informatie:

• ik ben begonnen;

• ik weet nu wat mijn huidige niveau is;

• ik hield enkele minuten vol;

• ik kan mijn training daarop aanpassen;

• ik heb een concreet vertrekpunt.

Het resultaat is hetzelfde.

De betekenis die eraan wordt gegeven, verandert.

Daar raakt zelfeffectiviteit aan een groeimindset. Een huidige beperking hoeft niet automatisch als definitieve grens te worden geïnterpreteerd.

6. Hoe beïnvloedt het zelfbeeld wat iemand probeert?

Zelfeffectiviteit en zelfbeeld kunnen elkaar beïnvloeden.

Wanneer iemand zichzelf bijvoorbeeld ziet als:

"niet technisch"

kan dat gevolgen hebben voor situaties waarin technische vaardigheden nodig zijn.

Nieuwe technologie wordt misschien sneller vermeden. Daardoor ontstaan minder mogelijkheden om ervaring op te doen.

Hetzelfde kan gebeuren met uitspraken als:

• ik ben slecht met geld;

• ik ben geen leider;

• ik kan niet leren;

• ik ben sociaal onhandig;

• ik heb geen discipline.

Zelfkennis kan helpen om onderscheid te zien tussen:

"Dit is iets wat ik vaak moeilijk vind."

en:

"Dit is wat ik ben."

Het eerste beschrijft een ervaring. Het tweede kan onderdeel worden van een zelfbeeld dat toekomstige mogelijkheden vooraf beperkt.

Juist dat verschil is belangrijk wanneer persoonlijke groei niet alleen draait om veranderen, maar ook om het zichtbaar maken van mogelijkheden die eerder buiten beeld bleven.

7. Wat hebben zelfdiscipline en zelfeffectiviteit met elkaar te maken?

Zelfeffectiviteit kan invloed hebben op de bereidheid om ergens moeite voor te doen.

Wanneer iemand verwacht dat inspanning waarschijnlijk nergens toe leidt, wordt volhouden moeilijker. Waarom veel energie investeren in iets waarvan je overtuigd bent dat je het toch niet kunt?

Zelfdiscipline en zelfeffectiviteit kunnen elkaar daarom beïnvloeden:

verwachting → inspanning → ervaring → nieuwe verwachting

Maar ze zijn niet hetzelfde.

Iemand kan geloven dat hij iets kan en toch moeite hebben met zelfdiscipline. Andersom kan iemand zeer gedisciplineerd zijn terwijl hij voortdurend twijfelt aan zijn eigen mogelijkheden.

Daarom is de conclusie:

"Ik heb gewoon meer discipline nodig."

niet altijd voldoende.

Er kan een aangrenzende vraag naast worden gezet:

"Geloof ik eigenlijk dat mijn inspanning verschil kan maken?"

Zo wordt een probleem dat eerst alleen vanuit discipline werd bekeken onderdeel van een breder wereldmodel.

8. Welke invloed hebben faalangst en perfectionisme?

Faalangst kan ervoor zorgen dat een mogelijke mislukking zwaar gaat wegen. Daardoor kan iemand situaties vermijden waarin zijn vaardigheden op de proef worden gesteld.

Perfectionisme kan tegelijkertijd de norm zo hoog leggen dat gewone vooruitgang nauwelijks als succes wordt ervaren.

Een presentatie die behoorlijk ging, wordt dan:

"Ik versprak me twee keer."

Een goed resultaat wordt:

"Het had nog beter gekund."

Daardoor kan belangrijke informatie verdwijnen uit de beoordeling van de ervaring.

Een aangrenzende mogelijkheid is niet alleen kijken naar wat misging, maar naar het volledige beeld:

• wat lukte er wel?

• wat was moeilijk?

• wat is geleerd?

• wat vraagt nog ontwikkeling?

• welke verwachtingen waren realistisch?

Dat is geen kunstmatig positief denken. Een realistische beoordeling bevat zowel beperkingen als mogelijkheden.

9. Kan zelfeffectiviteit ook te groot zijn?

Meer vertrouwen in eigen kunnen is niet automatisch altijd beter.

Mensen kunnen hun vaardigheden ook overschatten.

Een te groot vertrouwen in eigen kunnen kan bijvoorbeeld samengaan met:

• onvoldoende voorbereiding;

• risico's onderschatten;

• feedback negeren;

• te veel verantwoordelijkheid aannemen;

• de deskundigheid van anderen onderschatten.

Een realistisch beeld van eigen mogelijkheden blijft daarom belangrijk.

Hier verschijnt mentale flexibiliteit als aangrenzende mogelijkheid.

"Ik denk dat ik dit kan"

kan prima samengaan met:

"Nieuwe informatie kan betekenen dat ik mijn aanpak moet veranderen."

Zelfeffectiviteit wordt daarmee geen zekerheid over succes. Het is vertrouwen in de mogelijkheid om te handelen, terwijl er ruimte blijft om te leren en bij te sturen.

10. Hoe hangt zelfeffectiviteit samen met persoonlijke groei?

Persoonlijke groei wordt vaak besproken vanuit de vraag wat iemand wil veranderen.

Zelfeffectiviteit voegt daar een andere vraag aan toe:

"In hoeverre geloof ik dat mijn handelen verschil kan maken?"

Verschillende begrippen uit persoonlijke groei komen rond die vraag samen.

• Groeimindset: kan iets zich ontwikkelen?

• Zelfeffectiviteit: geloof ik dat ik hier effectief iets mee kan doen?

• Zelfdiscipline: kan ik mijn gedrag blijven richten op wat belangrijk is?

• Zelfregulatie: kan ik onderweg waarnemen en bijsturen?

• Mentale flexibiliteit: kan ik andere mogelijkheden zien wanneer mijn eerste aanpak niet werkt?

• Persoonlijke waarden: waarom vind ik deze richting eigenlijk belangrijk?

Samen vormen deze begrippen geen vast stappenplan naar succes. Ze laten verschillende kanten zien van de manier waarop mensen omgaan met mogelijkheden, beperkingen en verandering.

11. Tenslotte

Zelfeffectiviteit gaat uiteindelijk niet over geloven dat alles mogelijk is.

Het gaat om iets concreters: de verwachting dat het eigen handelen binnen een bepaalde situatie verschil kan maken.

Die verwachting kan groeien door ervaring, maar ook worden begrensd door zelfbeeld, faalangst, perfectionisme of een beperkende overtuiging.

Daarom is de vraag:

"Kan ik dit?"

soms te gesloten.

Er kunnen aangrenzende vragen naast worden gezet:

• Kan ik een deel hiervan?

• Kan ik het leren?

• Kan ik een andere aanpak proberen?

• Kan ik hulp gebruiken?

• Wat heb ik al eerder geleerd?

• Welke mogelijkheid zie ik nog niet?

Daarmee wordt een bestaande beperking niet ontkend.

Het wereldmodel wordt verrijkt.

En soms begint persoonlijke groei precies daar: niet bij de zekerheid dat iets zal lukken, maar bij het ontstaan van voldoende zelfeffectiviteit om een mogelijkheid serieus te onderzoeken.

SEO-titel: Wat is zelfeffectiviteit? | Kennisbank Persoonlijke Groei | Helder Dromen

Meta description: Wat is zelfeffectiviteit en hoe verschilt het van zelfvertrouwen? Lees hoe ervaringen, zelfbeeld, overtuigingen, faalangst en groeimindset invloed hebben op het vertrouwen dat je effectief kunt handelen.