Melatonine en lucide dromen

Melatonine is een lichaamseigen hormoon dat een belangrijke rol speelt bij het dag-nachtritme. Wanneer het 's avonds donker wordt, neemt de afgifte van melatonine toe. Daarmee krijgt het lichaam als het ware het biologische signaal dat de nacht is begonnen.

Melatonine wordt daarnaast als geneesmiddel en supplement gebruikt, bijvoorbeeld bij bepaalde problemen met het slaap-waakritme. Omdat slaap, dromen en melatonine met elkaar verbonden zijn, wordt melatonine ook regelmatig genoemd in relatie tot lucide dromen.

Sommige mensen ervaren na het gebruik ervan levendigere, vreemdere of beter herinnerde dromen. Anderen merken nauwelijks verschil. Ook nachtmerries kunnen voorkomen.

Maar veroorzaakt melatonine daadwerkelijk lucide dromen? Daarvoor is het bewijs veel minder duidelijk.

1. Wat is melatonine?

Melatonine is een hormoon dat voornamelijk door de pijnappelklier in de hersenen wordt afgegeven. Het helpt de biologische klok af te stemmen op het natuurlijke ritme van licht en donker.

De melatoninespiegel begint normaal gesproken in de avond te stijgen, blijft gedurende een deel van de nacht verhoogd en neemt richting de ochtend weer af. Fel licht, en vooral licht op een moment waarop het lichaam duisternis verwacht, kan dit ritme beïnvloeden.

Melatonine kun je daarom beter zien als een tijdsignaal voor het lichaam dan als een stof die iemand simpelweg in slaap brengt.

Dat onderscheid is ook belangrijk wanneer we naar dromen kijken.

2. Heeft melatonine invloed op dromen?

Melatonine kan samengaan met veranderingen in de manier waarop dromen worden ervaren of herinnerd.

Sommige gebruikers melden bijvoorbeeld:

• levendigere dromen;
• vreemdere of intensere droomverhalen;
• beter herinnerde dromen;
• onrustige dromen;
• nachtmerries.

Dat betekent niet dat iedereen deze effecten krijgt. De reactie op melatonine verschilt per persoon.

Meer dromen of meer herinneren?

Een belangrijk onderscheid is dat dromen en droomherinnering niet hetzelfde zijn.

Wanneer iemand rondom een droom kort wakker wordt, is de kans groter dat die droom wordt onthouden. Iemand kan daardoor het gevoel krijgen veel meer te hebben gedroomd, terwijl vooral meer droomervaringen in het geheugen zijn gebleven.

Ook een opvallend levendige droom wordt gemakkelijker herinnerd dan een droom die na het ontwaken snel vervaagt.

Droomfrequentie, droomhelderheid en droomherinnering moeten daarom niet automatisch met elkaar worden gelijkgesteld.

3. Heeft melatonine invloed op REM-slaap?

Melatonine en slaap zijn nauw met elkaar verbonden, maar het is te eenvoudig om melatonine een soort REM-booster te noemen.

De invloed ervan op slaap hangt onder andere samen met het tijdstip van gebruik, persoonlijke biologische ritmes en het soort melatonineproduct.

REM-slaap is voor dromen interessant omdat levendige dromen vaak met deze slaapfase worden geassocieerd. Ook veel onderzochte lucide dromen vinden tijdens REM-slaap plaats.

Maar zelfs wanneer een middel de slaap of REM-slaap beïnvloedt, volgt daar niet automatisch uit dat iemand vaker lucide droomt.

Je kunt immers iedere nacht uitgebreid dromen zonder één keer te beseffen:

ik droom.

4. Kan melatonine lucide dromen veroorzaken?

Er is onvoldoende bewijs om melatonine te beschouwen als een betrouwbare methode om lucide dromen op te wekken.

Dat onderscheid is belangrijk omdat een intensere droom gemakkelijk met een lucide droom wordt verward.

Een droom kan uitzonderlijk helder, absurd, emotioneel of levensecht zijn zonder dat er sprake is van luciditeit.

Luciditeit ontstaat pas wanneer je tijdens die ervaring beseft dat je droomt.

Stel dat je na het gebruik van melatonine droomt dat je door Amsterdam loopt terwijl er drie manen boven de grachten hangen. Dat is een buitengewoon droomsignaal.

Maar zolang je denkt dat drie manen volkomen normaal zijn, is de droom niet lucide.

Pas wanneer je omhoog kijkt en denkt:

Dit kan niet.

Ik droom.

ontstaat luciditeit.

5. Kunnen levendige dromen helpen bij leren lucide dromen?

Indirect kan er wel een interessante relatie bestaan.

Wie levendige dromen beter onthoudt, heeft meer droommateriaal waarin terugkerende droomtekens en droomsignalen kunnen worden herkend. Dat kan relevant zijn bij leren lucide dromen.

Ook nachtmerries kunnen opvallende terugkerende elementen bevatten. Iemand droomt bijvoorbeeld regelmatig dat hij wordt achtervolgd, niet kan bewegen of telkens in hetzelfde vreemde gebouw terechtkomt.

Wanneer zo'n terugkerend patroon uiteindelijk tijdens de droom wordt herkend, kan dat het besef oproepen dat de situatie een droom is.

Levendig betekent niet lucide

Het onderscheid blijft essentieel:

een levendige droom is niet automatisch een lucide droom.

Hetzelfde geldt voor nachtmerries. Een nachtmerrie kan zeer intens en levensecht zijn terwijl de dromer volledig gelooft dat alles werkelijk gebeurt.

Melatonine kan dus niet simpelweg worden gezien als een middel waarmee droomhelderheid wordt omgezet in luciditeit.

6. Hoeveel melatonine heb je nodig voor lucide dromen?

Voor het opwekken van lucide dromen bestaat geen wetenschappelijk vastgestelde dosis melatonine.

Daarom is het niet verantwoord om bijvoorbeeld 1, 3 of 5 milligram als ‘lucide-droomdosis’ aan te bevelen.

Dat corrigeert een belangrijk probleem in oudere informatie over dit onderwerp. Meer melatonine innemen betekent niet automatisch dat dromen levendiger worden of dat de kans op een lucide droom groter wordt.

De werking hangt bovendien af van meer dan alleen de hoeveelheid. Het tijdstip van gebruik, de reden voor gebruik, individuele gevoeligheid, andere medicijnen en het eigen slaap-waakritme kunnen allemaal relevant zijn.

Melatonine gebruiken vanwege een slaap- of ritmeprobleem is daarom iets anders dan de dosering veranderen om te proberen bijzondere dromen op te wekken.

7. Welke bijwerkingen kan melatonine hebben?

Dat melatonine van nature in het lichaam voorkomt, betekent niet dat extra melatonine zonder bijwerkingen kan worden gebruikt.

Mogelijke bijwerkingen zijn onder andere hoofdpijn, duizeligheid, slaperigheid, maag-darmklachten en veranderingen in dromen. Sommige mensen ervaren bijvoorbeeld opvallend levendige dromen of nachtmerries.

Melatonine kan bovendien een wisselwerking hebben met bepaalde geneesmiddelen.

De gedachte dat hoge doseringen vanzelf veilig zouden zijn omdat het lichaam melatonine ‘zelf reguleert’, is daarom te eenvoudig.

Lichaamseigen betekent niet automatisch onbeperkt of risicoloos.

Voor mensen die melatonine vanwege slaapproblemen gebruiken, zijn de medische reden, het juiste tijdstip en de passende dosering belangrijker dan het proberen te versterken van dromen.

8. Kun je melatonine combineren met droomkruiden?

Binnen de wereld van dromen worden verschillende planten en kruiden genoemd die traditioneel worden gebruikt vanwege hun vermeende invloed op dromen. Voorbeelden zijn Calea zacatechichi en bepaalde Afrikaanse planten die als droomkruiden bekendstaan.

Het is echter niet verstandig om daaruit te concluderen dat combinaties met melatonine automatisch veilig of effectief zijn.

Natuurlijk betekent niet automatisch veilig

Planten kunnen biologisch actieve stoffen bevatten. Over de samenstelling, dosering, werkzaamheid en mogelijke wisselwerkingen van veel zogenaamde droomkruiden is bovendien onvoldoende betrouwbare kennis beschikbaar.

Traditioneel en cultureel gebruik van planten rond slapen en dromen is een interessant onderwerp op zichzelf. Dat is echter iets anders dan wetenschappelijk aangetoonde veiligheid of werkzaamheid.

Daarom hoort het combineren van melatonine met droomkruiden niet thuis als advies om lucide dromen op te wekken.

9. Waarom blijft melatonine interessant voor lucide dromen?

Melatonine blijft binnen dit onderwerp interessant omdat het zich bevindt op het kruispunt van biologische klok, slaap en dromen.

Lucide dromen voegen daar nog iets bijzonders aan toe: bewustzijn.

Dat levert verschillende processen op die gemakkelijk met elkaar worden verward:

• melatonine beïnvloedt de biologische timing van slaap;
• slaap maakt dromen mogelijk;
• dromen kunnen helder of intens worden;
• droomherinnering bepaalt hoeveel daarvan na het ontwaken overblijft;
• luciditeit ontstaat wanneer je tijdens de droom beseft dat je droomt.

Melatonine bevindt zich dus aan het begin van een veel groter verhaal. Het is niet aangetoond als de magische sleutel waarmee dat laatste bewustzijnsmoment kan worden geopend.

En misschien is juist dat onderscheid interessant.

De biologie helpt de omstandigheden van slaap te creëren.

Maar ergens tijdens die slaap kan zich vervolgens iets merkwaardigs voordoen.

Een droomwereld ontstaat.

Je loopt erin rond.

Je ziet, hoort en voelt.

En plotseling besef je dat de wereld om je heen een droom is.

10. Tenslotte

Melatonine is een belangrijk hormoon binnen het dag-nachtritme en kan invloed hebben op slaap. Sommige mensen ervaren tijdens het gebruik ook veranderingen in hun dromen, waaronder levendige dromen, vreemde droomverhalen of nachtmerries.

Daaruit volgt echter niet dat melatonine een bewezen middel is om lucide dromen op te wekken.

Vooral drie begrippen moeten uit elkaar worden gehouden:

levendig dromen, dromen herinneren en lucide dromen zijn verschillende verschijnselen.

Er bestaat bovendien geen vastgestelde melatoninedosis voor lucide dromen. Zelf de hoeveelheid verhogen of melatonine combineren met droomkruiden om intensere droomervaringen uit te lokken, kan daarom niet als methode worden aanbevolen.

Luciditeit blijft uiteindelijk afhankelijk van dat ene bijzondere moment binnen de droom.

Misschien vlieg je.

Misschien praat je met iemand die onmogelijk aanwezig kan zijn.

Misschien staan er drie manen aan de hemel.

En ineens zie je het.

Niet alleen de vreemde wereld verandert op dat moment.

Jouw bewustzijn van die wereld verandert.

Je weet:

ik droom.