Daniel Erlacher

Daniel Erlacher is een Duitse sport- en slaapwetenschapper die veel onderzoek heeft gedaan naar lucide dromen. Binnen de droomwetenschap is hij vooral interessant omdat hij twee praktische vragen met elkaar verbindt: hoe kun je mensen vaker lucide laten dromen, en wat kun je vervolgens bewust in zo'n droom doen?

Zijn onderzoek richt zich onder andere op droominductie, droomtijd en het oefenen van motorische vaardigheden tijdens lucide dromen. Daarmee verschuift de vraag van bestaan lucide dromen? naar iets nieuws: kun je de lucide droom gebruiken als experimentele ruimte om bewust te oefenen, bewegen en leren?

1. Wie is Daniel Erlacher?

Daniel Erlacher is een Duitse onderzoeker die zich bezighoudt met slaap, dromen en sportwetenschap. Hij is verbonden geweest aan verschillende universiteiten en heeft een belangrijk deel van zijn wetenschappelijke werk gewijd aan lucide dromen.

Die combinatie met sportwetenschap geeft zijn onderzoek een eigen karakter.

Een sportwetenschapper onderzoekt bijvoorbeeld hoe beweging wordt aangeleerd, hoe mentale training prestaties beïnvloedt en wat er tijdens het voorstellen van bewegingen gebeurt.

Een lucide droom roept dan een bijzondere mogelijkheid op.

Wat als je kunt trainen terwijl je droomt?

In een gewone droom weet je meestal niet dat je droomt.

Tijdens een lucide droom wel.

Je kunt daardoor bewust besluiten:

• Ik ga nu mijn worp oefenen.
• Ik ga een bewegingsreeks uitvoeren.
• Ik wil weten hoe lang tien kniebuigingen in een droom duren.

De dromer wordt daarmee een actieve deelnemer aan een experiment dat plaatsvindt binnen de droomwereld.

2. Hoe onderzocht Erlacher lucide dromen in het slaaplaboratorium?

Een belangrijk probleem bij droomonderzoek is timing.

Een proefpersoon kan na het ontwaken vertellen wat hij heeft gedaan, maar de onderzoeker wil ook weten wanneer die handeling tijdens de slaap plaatsvond.

Daarvoor kon Erlacher voortbouwen op een methode die bekend werd door onderzoekers als Stephen LaBerge: bewuste oogsignalen.

De lucide dromer krijgt vooraf een opdracht:

• Besef tijdens de droom dat je droomt.
• Geef het afgesproken oogsignaal.
• Voer de droomopdracht uit.
• Geef opnieuw een oogsignaal.

De onderzoeker kan ondertussen onder andere slaapstadium en oogbewegingen registreren.

Een stopwatch buiten de droom

De eerste oogbeweging zegt als het ware:

Start.

Daarna voert de dromer de opdracht uit.

De tweede oogbeweging zegt:

Stop.

Hierdoor kan de tijd tussen twee gebeurtenissen uit een lucide droom vanuit het laboratorium worden gemeten.

Dat maakte een fascinerende onderzoeksvraag mogelijk:

loopt tijd in dromen eigenlijk even snel als wanneer we wakker zijn?

3. Loopt tijd in lucide dromen anders?

Dromen kunnen een vreemde relatie met tijd hebben.

Je kunt wakker worden met het gevoel dat je urenlang op reis bent geweest, terwijl de droom zich binnen een veel kortere slaapperiode moet hebben afgespeeld.

Dat betekent echter niet automatisch dat iedere afzonderlijke droomhandeling razendsnel plaatsvindt.

Erlacher en collega's onderzochten daarom eenvoudige opdrachten tijdens lucide dromen, zoals tellen en motorische handelingen.

Daaruit ontstond een interessanter beeld.

Droomtijd en kloktijd

Eenvoudig tellen tijdens een lucide droom bleek ongeveer vergelijkbaar te kunnen verlopen met tellen tijdens het wakker zijn.

Bij lichamelijke droomhandelingen kon meer tijd nodig zijn.

Daarmee is er geen goede basis voor het populaire idee dat je in enkele minuten slaap bewust dagen of weken aan oefentijd kunt beleven.

De droomtijd kan subjectief heel bijzonder aanvoelen, maar eenvoudige bewust uitgevoerde handelingen lijken niet volledig los te staan van de tijd buiten de droom.

4. Kun je bewegingen oefenen tijdens een lucide droom?

Dit is een van de bekendste onderzoeksthema's van Erlacher.

Tijdens REM-slaap wordt de activiteit van veel skeletspieren sterk onderdrukt. Wanneer je droomt dat je rent, springt of een bal gooit, voert je fysieke lichaam die beweging dus niet volledig uit.

Maar in de droom kan de beweging levensecht aanvoelen.

Je hebt een droomlichaam.

• Je kunt je arm optillen.
• Een bal vastpakken.
• Je evenwicht zoeken.
• Een beweging opnieuw uitvoeren.

Dat bracht Erlacher bij de vraag:

kan bewust oefenen met dat droomlichaam later invloed hebben op een echte motorische prestatie?

5. Kunnen lucide dromen sportprestaties verbeteren?

Erlacher en andere onderzoekers hebben experimenten uitgevoerd waarbij deelnemers een motorische taak oefenden tijdens lucide dromen.

Een bekend voorbeeld is een taak waarbij een munt in een doel moet worden gegooid. Deelnemers konden de handeling wakker oefenen, tijdens een lucide droom oefenen of als controle geen vergelijkbare droomtraining uitvoeren.

Onderzoek op dit gebied geeft aanwijzingen dat het bewust oefenen van een motorische handeling tijdens een lucide droom de latere uitvoering kan verbeteren.

Dat is interessant, maar de onderzoeksbasis is nog relatief klein.

Geen vervanging voor fysieke training

Daarom zou het te ver gaan om te zeggen:

train tijdens je dromen en je wordt vanzelf een betere sporter.

Fysieke training heeft effecten op spieren, conditie, coördinatie en het lichaam die droomtraining niet kan vervangen.

Lucide droomtraining lijkt eerder verwant aan vormen van mentale oefening.

Het interessante verschil is de beleving.

Je stelt je niet alleen voor dat je een beweging maakt.

Je kunt ervaren dat je daadwerkelijk op een tennisbaan staat, de bal ziet aankomen en met je droomlichaam een slag uitvoert.

6. Wat kun je tijdens een lucide droom oefenen?

In principe kun je in de droomwereld allerlei bewegingen proberen.

Denk aan:

• een worp;
• een sprong;
• een dansbeweging;
• een gymnastische beweging;
• een technische sporthandeling;
• een bepaalde bewegingsvolgorde.

Niet iedere vaardigheid is daarvoor even geschikt.

Een lucide droom is geen perfecte kopie van de fysieke wereld. Gewicht, weerstand, zwaartekracht en de reactie van voorwerpen kunnen veranderen onder invloed van droomverwachting.

Een tennisbal hoeft zich niet aan Newton te houden

Dat maakt droomtraining tegelijkertijd interessant en lastig.

Je serveert.

De bal vliegt omhoog.

Je slaat.

Maar in plaats van naar de overkant van het net te vliegen, blijft hij midden in de lucht hangen.

Dat is voor gewone tennistraining niet erg praktisch.

Maar je kunt ook bewust teruggaan naar je droomintentie:

Ik wil de beweging zelf oefenen.

Daarmee wordt duidelijk dat functioneel oefenen in lucide dromen iets anders is dan volledige controle over de droomwereld.

7. Hoe onderzocht Erlacher technieken om lucide dromen op te wekken?

Voor experimenteel onderzoek heb je een praktisch probleem:

de proefpersoon moet eerst lucide worden.

Dat gebeurt niet automatisch wanneer iemand in een slaaplaboratorium gaat liggen.

Daarom heeft Erlacher ook onderzoek gedaan naar droominductie en naar manieren waarop technieken voor leren lucide dromen systematisch kunnen worden onderzocht.

Een belangrijke methode daarbij is MILD, ontwikkeld door Stephen LaBerge. Ook slaaponderbreking via Wake Back to Bed kan worden gecombineerd met een lucide droomtechniek.

Het principe is dat je later in de nacht bewust opnieuw de intentie activeert:

De volgende keer dat ik droom, wil ik herkennen dat ik droom.

Geen techniek geeft zekerheid

Onderzoek naar droominductie heeft verschillende technieken opgeleverd die de kans op luciditeit kunnen vergroten, maar er bestaat geen methode die iedere nacht bij iedereen werkt.

Dat is belangrijk bij het interpreteren van succespercentages.

De kans op een lucide droom wordt beïnvloed door meerdere factoren, waaronder ervaring met lucide dromen, droomherinnering, techniek, slaapmoment en het vermogen om na een onderbreking opnieuw te slapen.

Droominductie blijft daardoor een actief onderzoeksgebied.

8. Kun je lucide dromen gebruiken voor mentale training?

De sportwetenschappelijke invalshoek van Erlacher maakt een breder idee interessant.

Een lucide droom kan worden gezien als een vorm van ervaringsgerichte mentale simulatie.

Je kunt niet alleen denken aan een beweging.

Je kunt jezelf ervaren als degene die haar uitvoert.

Dat roept mogelijke toepassingen op bij:

• motorisch leren;
• mentale voorbereiding;
• bewegingstechniek;
• sport;
• onderzoek naar motorische verbeelding.

Dat betekent nog niet dat al deze toepassingen bewezen effectief zijn.

Juist omdat lucide dromen moeilijk op bestelling te produceren zijn en slaaplaboratoriumonderzoek vaak met kleine groepen werkt, moet voorzichtig worden omgegaan met grote conclusies.

Maar de mogelijkheid zelf is bijzonder:

de droom hoeft niet alleen iets te zijn wat je overkomt; je kunt er bewust een taak in uitvoeren.

9. Waarom zijn de experimenten van Erlacher belangrijk?

Het onderzoek naar lucide dromen heeft verschillende fasen doorgemaakt.

Eerst moest worden aangetoond dat luciditeit werkelijk tijdens de slaap kon optreden.

Daarna konden onderzoekers vragen wat er tijdens zo'n droom meetbaar gebeurt.

Erlachers werk voegt daar een praktische dimensie aan toe:

wat kan een lucide dromer bewust dóén?

Daardoor kunnen lucide dromen worden gebruikt om vragen te onderzoeken over:

• droomtijd;
• motorische controle;
• mentale simulatie;
• bewegingsvoorstelling;
• motorisch leren;
• droominductie;
• functionele toepassingen van lucide dromen.

Dat maakt de lucide droom tot meer dan alleen een bijzonder bewustzijnsverschijnsel.

Hij wordt ook een experimentele omgeving.

10. Wat maakt lucide droomtraining anders dan gewone visualisatie?

Wanneer je wakker een beweging visualiseert, weet je dat je in een stoel zit of op bed ligt terwijl je de handeling voorstelt.

Een lucide droom kan veel meeslepender zijn.

• Je kunt een sporthal zien.
• De vloer onder je voeten voelen.
• Een bal in je droomhand houden.
• De afstand tot het doel inschatten.
• Je arm naar achteren bewegen.
• Gooien.
• En de bal zien vertrekken.

Dat betekent niet dat lucide droomtraining automatisch beter is dan gewone mentale training. Daarvoor is veel meer vergelijkend onderzoek nodig.

Maar fenomenologisch bestaat er een fascinerend verschil:

je stelt je niet alleen een wereld voor — je ervaart dat je je erin bevindt.

11. Tenslotte

Daniel Erlacher heeft geholpen om het onderzoek naar lucide dromen een praktische richting te geven. Zijn werk naar droomtijd, motorische handelingen, inductietechnieken en het oefenen van vaardigheden laat zien dat een lucide droom niet alleen onderzocht kan worden als bewustzijnstoestand. De dromer kan de droom ook gebruiken om doelgericht iets te doen.

En daarmee ontstaat een vreemde trainingsruimte.

Je wordt lucide.

Voor je ligt een basketbalveld.

Je weet dat je lichaam ergens anders in bed ligt.

Maar hier voel je de bal in je handen.

Je gaat bij de vrije worplijn staan.

Kijkt naar de ring.

Buigt je knieën.

Gooi.

Mis.

Nog een keer.

Weer mis.

Je verandert je beweging.

De volgende bal valt door het net.

In de fysieke wereld heb je geen basketbal aangeraakt.

Toch heb je de beweging bewust uitgevoerd en ervaren.

Je hebt geoefend op een plek die alleen bestond omdat je droomde — terwijl je wist dat je droomde.