Burn out

Burn-out wordt meestal verbonden met langdurige overbelasting en uitputting door werk. Mensen met burn-outklachten kunnen zich lichamelijk en geestelijk uitgeput voelen, afstand ervaren tot hun werk en het gevoel hebben dat ze steeds minder goed functioneren.

Stress, piekeren en slaapproblemen kunnen daarbij een belangrijke rol spelen. Ook onaangename dromen en nachtmerries kunnen voorkomen in perioden van grote emotionele belasting. Dat betekent echter niet dat iedere nachtmerrie een burn-out voorspelt of dat de symboliek van een droom rechtstreeks laat zien waardoor iemand burn-out raakt.

Om de mogelijke relatie tussen burn-out en nachtmerries te begrijpen, is het daarom eerst belangrijk te kijken naar wat burn-out eigenlijk is.

1. Wat is een burn-out?

Burn-out is geen eenvoudig synoniem voor heel erg moe zijn.

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) beschrijft burn-out in de ICD-11 als een verschijnsel dat voortkomt uit chronische stress op het werk die niet succesvol is aangepakt. Daarbij worden drie kenmerken onderscheiden: uitputting, een grotere mentale afstand tot het werk of negativisme en cynisme daarover, en verminderde professionele effectiviteit. De WHO classificeert burn-out als een beroepsgebonden verschijnsel en niet als een afzonderlijke medische aandoening.

In het dagelijks taalgebruik wordt burn-out vaak breder gebruikt voor ernstige uitputting door langdurige belasting. Wetenschappelijk is het begrip echter minder eenvoudig afgebakend dan soms wordt voorgesteld. Er bestaat discussie over de precieze definitie, meting en verhouding tot bijvoorbeeld depressie en chronische stress.

Burn-out moet daarom niet uitsluitend worden vastgesteld aan de hand van een lijst met algemene klachten.

2. Waardoor kan een burn-out ontstaan?

Langdurige werkstress staat centraal in de gangbare omschrijving van burn-out. Daarbij gaat het niet simpelweg om hard werken. De verhouding tussen belasting, herstelmogelijkheden, invloed op het werk en beschikbare ondersteuning is eveneens belangrijk.

Mogelijke belastende omstandigheden zijn bijvoorbeeld:

• langdurig hoge werkdruk of prestatiedruk;
• weinig controle of autonomie;
• onvoldoende rust en herstel;
• lange werkdagen of onregelmatige werktijden;
• conflicten of een onveilige werkomgeving;
• onvoldoende sociale steun;
• emotioneel zwaar werk;
• een slechte balans tussen eisen en beschikbare mogelijkheden.

De WHO noemt onder meer tijdsdruk, gebrek aan controle, lange werktijden, ploegendiensten en onvoldoende ondersteuning als psychosociale risico's voor werkgerelateerde stress en burn-out.

Persoonlijke factoren en omstandigheden

Ook persoonlijke kenmerken en levensomstandigheden kunnen beïnvloeden hoe iemand met langdurige belasting omgaat. Denk aan perfectionisme, moeite met grenzen stellen, faalangst, onzekerheid of de neiging veel verantwoordelijkheid op zich te nemen.

Ook eigenwaarde, zelfvertrouwen en een laag zelfbeeld kunnen indirect relevant zijn. Iemand die zijn eigenwaarde bijvoorbeeld sterk laat afhangen van prestaties of goedkeuring van anderen kan anders reageren op werkdruk en mislukking.

Deze eigenschappen moeten niet als eenvoudige oorzaken van burn-out worden gezien. Burn-out ontstaat uit een complex samenspel van persoon, werk en omstandigheden. Te veel nadruk op individuele eigenschappen kan bovendien verhullen dat de arbeidsomstandigheden zelf een belangrijke bron van chronische stress zijn.

3. Welke klachten kunnen bij burn-out voorkomen?

Uitputting is een centraal kenmerk. Daarnaast kunnen mensen allerlei psychologische, cognitieve en lichamelijke klachten ervaren.

Voorbeelden zijn ernstige vermoeidheid, moeite met concentreren, vergeetachtigheid, prikkelbaarheid, piekeren, gespannenheid, verlies van motivatie en problemen met slapen.

Sommige van deze klachten komen echter ook voor bij stress, overspannenheid, angst, depressie, lichamelijke aandoeningen en slaapstoornissen.

Een afzonderlijk verschijnsel zoals vermoeidheid, hoofdpijn, slapeloosheid of nachtmerries bewijst daarom niet dat iemand een burn-out heeft.

Een vicieuze cirkel van belasting en herstel

Langdurige belasting kan herstel bemoeilijken. Wie 's avonds blijft piekeren over werk, gespannen naar bed gaat en slecht slaapt, kan de volgende dag vermoeider beginnen. Die vermoeidheid kan het vervolgens moeilijker maken om met nieuwe eisen en problemen om te gaan.

Zo kunnen belasting, spanning, piekeren en onvoldoende herstel elkaar beïnvloeden.

4. Wat is het verschil tussen overspannenheid en burn-out?

De begrippen overspannen en burn-out worden in het dagelijks taalgebruik vaak door elkaar gebruikt. De precieze afbakening hangt mede af van het gebruikte medische of psychologische kader.

Beide kunnen samengaan met vermoeidheid, prikkelbaarheid, concentratieproblemen, piekeren en het gevoel dat de eisen van het dagelijks leven te groot zijn geworden.

Burn-out wordt doorgaans verbonden met een langduriger proces van werkgerelateerde uitputting. Het is echter te eenvoudig om een harde tijdsgrens te hanteren, bijvoorbeeld dat overspannenheid altijd binnen drie tot zes maanden ontstaat en burn-out pas daarna.

Bij aanhoudende klachten is professionele beoordeling belangrijk, mede omdat vergelijkbare symptomen andere psychische, slaapgerelateerde of lichamelijke oorzaken kunnen hebben.

5. Welke rol spelen draaglast en draagkracht?

De begrippen draaglast en draagkracht bieden een eenvoudige manier om langdurige overbelasting te begrijpen.

Draaglast omvat alles wat gedurende een periode energie en aanpassing vraagt: werk, verantwoordelijkheden, conflicten, zorgen, prestatiedruk en ingrijpende gebeurtenissen.

Draagkracht verwijst naar de mogelijkheden en hulpbronnen waarmee iemand daarmee omgaat. Daaronder vallen lichamelijke en mentale belastbaarheid, herstel, autonomie en steun vanuit de omgeving.

Deze verhouding is dynamisch. Iemand kan een drukke periode bijvoorbeeld goed verdragen wanneer er voldoende herstel en ondersteuning tegenover staan. Dezelfde hoeveelheid werk kan veel zwaarder worden wanneer tegelijkertijd relatieproblemen, mantelzorg, financiële onzekerheid of slaaptekort aanwezig zijn.

Daarom is het idee dat burn-out uitsluitend ontstaat doordat iemand "geen nee kan zeggen" te beperkt.

6. Welke relatie bestaat er tussen burn-out en slaap?

Slaap is belangrijk voor lichamelijk en psychologisch herstel. Juist daarom verdient slaap bij langdurige stress en burn-out aandacht.

Onderzoek laat een duidelijke samenhang zien tussen burn-outklachten en slaapproblemen. Een systematische review en meta-analyse onder verpleegkundigen vond bijvoorbeeld dat hogere niveaus van burn-out samenhingen met meer slaapproblemen. Dat onderzoek bewijst niet dat burn-out altijd de slaapproblemen veroorzaakt; werkbelasting, ploegendiensten, stress en slechte slaap kunnen elkaar beïnvloeden.

Bij burn-out kunnen onder andere moeite met inslapen, nachtelijk wakker worden, onvoldoende herstel en vermoeidheid overdag voorkomen.

Recent onderzoek kijkt daarnaast naar mogelijke relaties tussen burn-out, het circadiane ritme, melatonine en cortisol. Een systematische review onder zorgprofessionals vond verbanden tussen burn-out, slechte slaapkwaliteit, circadiane verstoring en veranderingen in deze hormonale systemen. De precieze oorzaak-gevolgrelaties zijn daarmee nog niet vastgesteld.

7. Wat kan helpen bij burn-outklachten?

Omdat omstandigheden en klachten per persoon verschillen, bestaat er geen universele aanpak voor burn-out.

Een belangrijk uitgangspunt is dat niet alleen naar het individu wordt gekeken. Wanneer chronische werkstress een belangrijke factor is, kan herstel ook veranderingen in werkbelasting, werktijden, verantwoordelijkheden, autonomie of ondersteuning vereisen.

Daarnaast kunnen slaap, ontspanning, lichamelijke activiteit en het omgaan met stress aandacht krijgen. Bij sommige mensen spelen ook perfectionisme, faalangst, piekeren of moeite met grenzen stellen een rol.

Het doel is niet simpelweg de persoonlijke "draagkracht" zo groot mogelijk te maken zodat iemand dezelfde ongezonde belasting kan blijven verdragen. Soms moet juist de draaglast veranderen.

Bij langdurige uitputting, ernstige slaapproblemen, depressieve klachten, angst of problemen met functioneren is het verstandig een huisarts of andere gekwalificeerde zorgprofessional te raadplegen.

8. Welke relatie bestaat er tussen burn-out en nachtmerries?

De relatie tussen burn-out en nachtmerries is minder rechtstreeks onderzocht dan de relatie tussen burn-out en slaap in het algemeen. We moeten daarom voorzichtig zijn met de conclusie dat mensen met burn-out per definitie vaker nachtmerries hebben.

Wel bestaan er verschillende mogelijke verbindingen.

Langdurige stress, emotionele belasting, piekeren en verstoorde slaap komen bij burn-outklachten voor en zijn ook relevant voor het begrijpen van onaangename dromen. Bovendien bestaat er een relatie tussen slapeloosheid en nachtmerries: een systematische review vond in uiteenlopende groepen overwegend positieve verbanden tussen kenmerken van slapeloosheid en kenmerken van nachtmerries.

Een periode van ernstige werkdruk, onzekerheid, conflicten, faalangst of machteloosheid kan daarnaast terugkomen in droominhoud. Iemand kan bijvoorbeeld dromen over te laat komen, fouten maken, achtervolgd worden of controle verliezen. Zulke dromen kunnen persoonlijk betekenisvol zijn, maar hun inhoud vormt geen betrouwbare diagnose.

Een nachtmerrie vertelt dus niet automatisch wat de oorzaak van een burn-out is.

Kunnen nachtmerries waarschuwen voor een burn-out?

Nachtmerries kunnen samenvallen met een periode waarin iemand gespannen is, slecht slaapt of emotioneel overbelast raakt. In die zin kan een verandering in dromen onderdeel zijn van een breder patroon dat iemand bij zichzelf opmerkt.

Er is echter onvoldoende basis om nachtmerries als een betrouwbare vroegdiagnostische test voor burn-out te gebruiken. Een nachtmerrie kan vele oorzaken en beïnvloedende factoren hebben.

Bij terugkerende nachtmerries is het daarom zinvoller om zowel naar de nachtmerries zelf als naar slaap, stress, psychische belasting en dagelijkse omstandigheden te kijken.

Wanneer nachtmerries langdurig blijven terugkomen en de slaap of het functioneren sterk beïnvloeden, bestaan bovendien specifieke mogelijkheden voor behandeling, waaronder Imagery Rehearsal Therapy (IRT).

9. Tenslotte

Burn-out hangt samen met langdurige werkgerelateerde belasting en uitputting. Werkdruk, onvoldoende herstel, gebrek aan controle of ondersteuning en persoonlijke omstandigheden kunnen daarbij op verschillende manieren samenkomen. Stress, piekeren en slaapverstoring kunnen vervolgens deel worden van een patroon waarin herstel steeds moeilijker wordt.

Nachtmerries kunnen binnen zo'n periode voorkomen, maar ze onthullen niet automatisch de verborgen oorzaak van een burn-out en vormen geen diagnose. Ze kunnen wel aanleiding zijn om aandacht te besteden aan veranderingen in slaap, stress en emotionele belasting.

Wanneer uitputting, slaapproblemen of nachtmerries langdurig aanhouden of het dagelijks functioneren ernstig beperken, is professionele beoordeling verstandig. Deze kennisbank geeft algemene informatie en vervangt geen persoonlijke medische of psychologische diagnose of behandeling.