Zelfsabotage

Zelfsabotage betekent dat iemand door eigen gedachten, keuzes of gedrag onbedoeld iets bemoeilijkt wat hij eigenlijk belangrijk vindt. Je wilt bijvoorbeeld een doel bereiken, een relatie verbeteren of een verandering doorzetten, maar vertoont tegelijkertijd gedrag dat juist tegen dat doel ingaat.

Dat klinkt tegenstrijdig, maar zelfsabotage betekent meestal niet dat iemand bewust zijn eigen geluk of succes probeert te ondermijnen. Vaak botsen verschillende behoeften met elkaar. Iemand wil veranderen, maar zoekt tegelijkertijd zekerheid. Iemand wil zichtbaar worden, maar is ook bang voor kritiek. Of iemand verlangt naar succes, terwijl de mogelijkheid om te falen spanning oproept.

Zelfsabotage gaat daarom niet alleen over wat iemand doet, maar ook over de patronen, emoties en overtuigingen die achter dat gedrag kunnen liggen.

1. Wat is zelfsabotage?

Bij zelfsabotage werken gedrag en intentie tegen elkaar in. Iemand zegt iets te willen, maar doet herhaaldelijk dingen die de kans daarop kleiner maken.

Dat kan heel duidelijk zijn, maar ook subtiel. Denk bijvoorbeeld aan:

• een belangrijke taak steeds opnieuw uitstellen;
• kansen vermijden uit angst om te mislukken;
• voortdurend twijfelen aan beslissingen;
• onrealistisch hoge eisen aan jezelf stellen;
• stoppen zodra iets moeilijk wordt;
• conflicten veroorzaken wanneer een relatie hechter wordt;
• successen kleiner maken of vooral kijken naar wat niet goed ging.

Een afzonderlijke keuze is daarmee nog geen zelfsabotage. Het begrip wordt vooral bruikbaar wanneer een terugkerend patroon ontstaat waarbij iemand zijn eigen belangen of doelen tegenwerkt.

2. Waarom saboteren mensen zichzelf?

Zelfsabotage ontstaat meestal niet vanuit één oorzaak. Gedrag dat van buitenaf onlogisch lijkt, kan vanuit iemands eigen ervaring juist een begrijpelijke functie hebben.

Vermijden kan bijvoorbeeld tijdelijk beschermen tegen teleurstelling. Perfectionisme kan het gevoel geven dat fouten voorkomen kunnen worden. Controle houden kan zekerheid bieden in een onzekere situatie.

Daarom kan gedrag tegelijkertijd een voordeel én een nadeel hebben.

Iemand die geen sollicitatie verstuurt, loopt de kans op een nieuwe baan mis. Tegelijkertijd hoeft diegene ook geen mogelijke afwijzing te ervaren. Op korte termijn vermindert de spanning; op langere termijn blijft de gewenste verandering uit.

Juist die tegenstelling maakt zelfsabotage soms moeilijk herkenbaar.

3. Welke rol spelen beperkende overtuigingen?

Beperkende overtuigingen kunnen een belangrijke rol spelen bij zelfsabotage. Dit zijn overtuigingen over jezelf, anderen of de wereld die mogelijkheden kleiner kunnen laten lijken dan ze werkelijk zijn.

Gedachten als ik ben hier niet goed genoeg voor, anderen kunnen dit beter of als ik faal, ziet iedereen dat ik tekortschiet kunnen invloed krijgen op gedrag.

Dergelijke overtuigingen staan niet los van het bredere wereldmodel waarmee iemand naar zichzelf en zijn omgeving kijkt. Ervaringen uit het verleden, opvoeding, sociale verwachtingen en eerdere successen of teleurstellingen kunnen allemaal bijdragen aan de manier waarop iemand situaties beoordeelt.

Dat betekent niet dat iedere negatieve gedachte tot zelfsabotage leidt. Het wordt vooral relevant wanneer een overtuiging steeds opnieuw keuzes beïnvloedt die iemand eigenlijk niet wil maken.

Wat je verwacht beïnvloedt wat je doet

Wie verwacht toch te zullen mislukken, begint misschien minder snel. Wie ervan overtuigd is dat anderen hem zullen afwijzen, kan afstand houden. En wie denkt alleen waardevol te zijn wanneer alles perfect gaat, kan zoveel druk ervaren dat handelen steeds moeilijker wordt.

Zo kunnen overtuigingen zichzelf soms indirect bevestigen.

4. Wat hebben zelfbeeld en eigenwaarde met zelfsabotage te maken?

Zelfbeeld is het beeld dat iemand van zichzelf heeft. Eigenwaarde gaat meer over de waarde die iemand zichzelf als persoon toekent. Beide kunnen invloed hebben op de manier waarop iemand met kansen, fouten en veranderingen omgaat.

Wie zichzelf bijvoorbeeld vooral ziet als iemand die "nu eenmaal niet kan doorzetten", kan normaal menselijk ongemak gemakkelijk interpreteren als bewijs dat veranderen geen zin heeft.

Ook zelfvertrouwen speelt mee, maar is opnieuw iets anders. Iemand kan veel vertrouwen hebben in zijn werk en tegelijkertijd onzeker zijn binnen relaties.

Zelfsabotage hoeft daarom niet voort te komen uit een algemeen laag zelfbeeld. Het kan heel specifiek optreden bij situaties waarin iemand zich kwetsbaar, onzeker of beoordeeld voelt.

5. Hoe hangen faalangst en perfectionisme ermee samen?

Faalangst kan ervoor zorgen dat iemand situaties vermijdt waarin prestaties zichtbaar worden. Niet meedoen voorkomt immers ook dat iemand openlijk kan mislukken.

Perfectionisme kan een vergelijkbaar effect hebben. Wanneer alleen een uitzonderlijk goed resultaat acceptabel voelt, wordt de drempel om te beginnen steeds hoger.

Er ontstaat dan een merkwaardige paradox: juist omdat iemand iets heel goed wil doen, komt er uiteindelijk weinig tot stand.

Ook uitstelgedrag kan zo onderdeel worden van zelfsabotage. Beide begrippen zijn echter niet hetzelfde. Iemand kan een vervelende huishoudelijke taak uitstellen zonder daarmee een belangrijk persoonlijk doel te ondermijnen. Bij zelfsabotage gaat het breder om gedrag dat structureel botst met wat iemand werkelijk belangrijk vindt.

6. Welke rol spelen emoties bij zelfsabotage?

Emoties kunnen gedrag sterk beïnvloeden, vooral wanneer een situatie onzeker of bedreigend aanvoelt. Angst, schaamte, teleurstelling en stress kunnen bijvoorbeeld de neiging versterken om iets te vermijden.

Daarmee raakt zelfsabotage aan emotieregulatie. Mensen proberen voortdurend met prettige en onprettige gevoelens om te gaan. Soms levert een keuze onmiddellijk emotionele verlichting op, terwijl diezelfde keuze op langere termijn ongunstig is.

Een moeilijk gesprek afzeggen vermindert bijvoorbeeld direct de spanning. Het probleem waarvoor het gesprek nodig was, blijft echter bestaan.

Zelfsabotage kan daardoor blijven voortbestaan omdat het gedrag op korte termijn daadwerkelijk iets oplevert: rust, veiligheid, controle of het vermijden van ongemak.

7. Kan zelfsabotage een gewoonte worden?

Wanneer dezelfde reactie vaak wordt herhaald, kan een herkenbaar patroon ontstaan. Bij onzekerheid volgt vermijden, bij kritiek volgt terugtrekken of bij een moeilijke taak volgt uitstellen.

Op den duur kan zo'n reactie bijna vanzelfsprekend gaan voelen.

Dat maakt zelfregulatie relevant. Daarbij gaat het onder andere om het vermogen aandacht, emoties en gedrag af te stemmen op wat iemand op langere termijn belangrijk vindt.

Zelfdiscipline speelt daarin eveneens een rol, maar zelfsabotage oplossen door simpelweg "strenger voor jezelf" te worden is te eenvoudig gedacht. Wanneer onder het gedrag angst, stress of sterke overtuigingen liggen, verandert extra wilskracht niet automatisch het onderliggende patroon.

8. Is zelfsabotage altijd bewust?

Nee. Veel gedrag dat achteraf als zelfsabotage wordt gezien, ontstaat zonder een bewust besluit om jezelf tegen te werken.

Iemand kan achteraf denken: Waarom doe ik dit iedere keer?

Dat is precies waarom zelfkennis binnen persoonlijke groei belangrijk kan zijn. Door terugkerende reacties te herkennen wordt duidelijker wat er gebeurt tussen een situatie, de gedachten en emoties die deze oproept en het uiteindelijke gedrag.

Bewustzijn betekent daarbij niet dat ieder patroon onmiddellijk verandert. Begrijpen waarom iets gebeurt en daadwerkelijk anders handelen zijn twee verschillende processen.

Het begrip zelfsabotage moet bovendien voorzichtig worden gebruikt. Niet iedere mislukking, verkeerde beslissing of periode van weinig motivatie betekent dat iemand zichzelf saboteert. Mensen maken fouten, raken vermoeid, veranderen van mening en kunnen doelen kiezen die achteraf niet goed bij hen blijken te passen.

9. Tenslotte

Zelfsabotage beschrijft de tegenstrijdige situatie waarin iemand iets belangrijk vindt, maar tegelijkertijd gedrag vertoont dat dit doel moeilijker bereikbaar maakt.

Daarachter kunnen heel verschillende processen schuilgaan. Beperkende overtuigingen, faalangst, perfectionisme, stress, emoties, zelfbeeld en eerdere ervaringen kunnen allemaal invloed hebben, maar vormen nooit automatisch dé verklaring.

Juist daarom is zelfsabotage binnen persoonlijke groei vooral interessant als beschrijving van een patroon. Het laat zien dat mensen niet alleen handelen vanuit wat ze bewust willen. Ook verwachtingen, behoefte aan veiligheid, gewoonten en overtuigingen kunnen richting geven aan gedrag.

Dat maakt zelfsabotage minder onbegrijpelijk dan het op het eerste gezicht lijkt.