Karen Konkoly

Karen Konkoly is een onderzoeker die een opvallende nieuwe stap heeft gezet in het wetenschappelijke onderzoek naar lucide dromen. Waar eerdere onderzoekers vooral probeerden vast te stellen óf iemand tijdens de slaap lucide was, onderzoekt Konkoly wat er mogelijk wordt wanneer onderzoekers daadwerkelijk met iemand communiceren terwijl die persoon droomt.

Dat leidde tot iets wat lange tijd bijna onmogelijk leek: een gesprek voeren met iemand die op dat moment in REM-slaap ligt en droomt. De dromer kan een vraag uit de buitenwereld horen, daar in de droom over nadenken en vervolgens met oogbewegingen of gezichtsspieren antwoorden. Haar recentere onderzoek gaat nog verder en onderzoekt of dromen bewust in een bepaalde richting kunnen worden gestuurd en zelfs kunnen bijdragen aan creatieve probleemoplossing.

1. Wie is Karen Konkoly?

Karen R. Konkoly is een Amerikaanse onderzoeker op het gebied van slaap, dromen en bewustzijn. Ze werkte onder andere aan Northwestern University en deed samen met onderzoekers als Ken Paller, Martin Dresler en Delphine Oudiette onderzoek naar interactieve dromen.

Haar werk draait om een fascinerende vraag:

Hoeveel contact met de buitenwereld is er eigenlijk mogelijk terwijl iemand droomt?

Traditioneel werd droomonderzoek vooral achteraf uitgevoerd. Een proefpersoon werd wakker en vertelde wat hij had gedroomd.

Daar zit een probleem in.

Herinneringen kunnen verdwijnen of veranderen en de onderzoeker weet niet altijd precies wanneer iets tijdens de droom gebeurde.

De droom onderzoeken terwijl hij plaatsvindt

Konkoly koos samen met haar collega's een andere route.

Waarom wachten totdat de droom voorbij is?

Kun je een dromer niet gewoon tijdens de droom een vraag stellen?

Het klinkt bijna als sciencefiction.

Maar dat experiment bleek mogelijk.

2. Wat zijn interactieve dromen?

Bij een interactieve droom ontvangt iemand tijdens de slaap informatie uit de buitenwereld en reageert daarop zonder eerst volledig wakker te worden.

Dat is meer dan het bekende oogsignaal uit het onderzoek van Stephen LaBerge.

Bij zo'n klassiek oogsignaal weet de dromer vooraf:

Als ik lucide word, kijk ik links-rechts-links-rechts.

Bij interactieve dromen weet de dromer vooraf niet noodzakelijk welke vraag er zal worden gesteld.

De onderzoeker stelt tijdens de droom bijvoorbeeld een eenvoudige rekensom.

De dromer moet:

1. de vraag waarnemen;
2. begrijpen wat er gevraagd wordt;
3. het antwoord berekenen;
4. bewust reageren;
5. ondertussen blijven slapen.

Dat maakt interactieve dromen wetenschappelijk zo bijzonder.

3. Kun je werkelijk praten met iemand die droomt?

In 2021 publiceerden Konkoly en een internationaal onderzoeksteam een bekend experiment naar communicatie met mensen tijdens REM-slaap.

De studie werd uitgevoerd door vier onafhankelijke onderzoeksgroepen en omvatte 36 deelnemers. Daaronder waren ervaren lucide dromers, mensen met weinig ervaring en iemand met narcolepsie die regelmatig lucide droomde. (PubMed)

De onderzoekers gebruikten verschillende manieren om vragen aan slapende deelnemers te stellen.

Dromers kregen bijvoorbeeld:

• gesproken vragen;
• eenvoudige rekensommen;
• lichtsignalen;
• andere zintuiglijke prikkels.

De antwoorden konden vervolgens met vooraf afgesproken oogbewegingen of subtiele bewegingen van gezichtsspieren worden gegeven.

Een rekensom midden in een droom

Stel je voor.

Je bent aan het dromen.

Je weet dat je droomt.

Dan hoor je ineens een stem:

Wat is acht min zes?

De stem hoort niet bij een droomfiguur. Hij komt vanuit de slaapkamer waarin je fysieke lichaam ligt.

Je denkt na.

Twee.

Vervolgens beweeg je je droomogen volgens de afgesproken code.

In het laboratorium verschijnt het antwoord op de registratieapparatuur.

De onderzoeker stelde een vraag aan iemand die droomde — en kreeg vanuit de droom een correct antwoord terug.

4. Wat ontdekten Konkoly en haar collega's?

De resultaten lieten zien dat tweerichtingscommunicatie tijdens dromen inderdaad mogelijk is.

Tijdens geverifieerde REM-slaap konden sommige deelnemers nieuwe informatie uit de omgeving verwerken en daar bewust op reageren.

Correcte antwoorden werden tijdens 29 vragenmomenten bij zes deelnemers geregistreerd. De succesvolle dromers konden onder andere eenvoudige berekeningen uitvoeren, vragen beantwoorden en onderscheid maken tussen aangeboden prikkels. (PubMed)

Dat betekent niet dat iedere slapende persoon zomaar een gesprek kan voeren.

Veel pogingen leverden geen antwoord op en soms werden vragen verkeerd begrepen of helemaal niet waargenomen.

Maar voor het wetenschappelijke principe was iets belangrijks aangetoond:

de droomwereld is niet altijd volledig afgesloten van de buitenwereld.

5. Hoe komt een vraag uit het laboratorium in een droom terecht?

Geluiden en andere prikkels uit de werkelijke omgeving kunnen soms onderdeel worden van een droom.

Een wekker kan bijvoorbeeld veranderen in een telefoon die in de droom rinkelt.

Muziek uit de slaapkamer kan ineens uit een droomradio komen.

Een stem van een onderzoeker kan door een droomfiguur worden uitgesproken.

De droom vertaalt de buitenwereld

Dat levert bijzondere situaties op.

Een onderzoeker vraagt vanuit het laboratorium:

Wat is vier plus vier?

Maar de dromer ziet misschien een droomfiguur die dezelfde vraag stelt.

Voor de dromer komt de vraag dus vanuit de droomwereld.

Voor de onderzoeker komt hij vanuit het laboratorium.

Beide ervaringen vinden tegelijkertijd plaats.

Daarmee wordt de grens tussen droom en buitenwereld ineens veel interessanter dan een volledig gesloten deur.

6. Waarom zijn lucide dromen belangrijk voor interactieve dromen?

Luciditeit geeft onderzoekers een belangrijk voordeel.

Een gewone dromer weet meestal niet dat hij deelneemt aan een experiment. Wanneer iets vreemds gebeurt, wordt het gewoon opgenomen in het droomverhaal.

Een lucide dromer kan denken:

• Ik droom.
• Ik lig in het laboratorium.
• Er kan een vraag komen.
• Als ik hem hoor, moet ik antwoorden.

Daarvoor zijn verschillende cognitieve vermogens nodig:

• luciditeit;
• aandacht;
• werkgeheugen;
• besluitvorming;
• herinnering aan de opdracht;
• bewuste controle over het afgesproken antwoord.

De lucide dromer wordt daardoor niet alleen onderzocht.

Hij kan vanuit de droom actief met het onderzoek samenwerken.

7. Kun je dromen van buitenaf beïnvloeden?

Dat is een ander belangrijk onderdeel van Konkoly's onderzoek.

In plaats van alleen vragen aan dromers te stellen, onderzoekt ze ook of informatie uit het wakende leven tijdens REM-slaap opnieuw kan worden geactiveerd.

Daarbij kunnen geluiden worden gebruikt die vóór het slapen met bepaalde informatie of opdrachten zijn verbonden.

Tijdens REM-slaap wordt zo'n geluid opnieuw aangeboden.

De vraag is vervolgens:

verschijnt de bijbehorende informatie vaker in de droom?

Onderzoek van Konkoly en collega's laat zien dat zulke geluidssignalen inderdaad de kans kunnen vergroten dat gekoppelde ervaringen of opdrachten in dromen terugkomen..

De droom een richting geven

Dat betekent niet dat onderzoekers een complete droom kunnen programmeren.

Ze kunnen niet eenvoudig zeggen:

Laat deze persoon nu dromen dat hij over Parijs vliegt.

Dromen blijven veel te dynamisch en onvoorspelbaar voor zulke controle.

Het is beter te vergelijken met het planten van een zaadje.

Je biedt vóór of tijdens de slaap iets aan.

Daarna kijk je wat de droom ermee doet.

Je kunt de droom beïnvloeden zonder vooraf te weten wat de droom ervan zal maken.

8. Kunnen dromen helpen bij creatieve probleemoplossing?

Hier wordt Konkoly's recentere onderzoek bijzonder interessant.

In een studie die in 2026 verscheen, kregen deelnemers vóór het slapen puzzels die ze niet konden oplossen. Iedere puzzel was gekoppeld aan een eigen geluid.

Tijdens REM-slaap werden sommige van deze geluiden opnieuw afgespeeld. De bedoeling was om de herinnering aan specifieke onopgeloste problemen tijdens het dromen opnieuw te activeren.

De geluidssignalen vergrootten daadwerkelijk de kans dat de betreffende puzzels in de dromen terechtkwamen. Een aanvullende analyse wees er bovendien op dat deelnemers bij wie het geluid de bijbehorende droominhoud sterker verhoogde, later ook beter konden zijn in het oplossen van die puzzels.

Geen magische antwoordmachine

Daarmee is niet bewezen dat je voor het slapen iedere moeilijke vraag aan je droom kunt stellen en 's ochtends met het juiste antwoord wakker wordt.

Het onderzoek was veel specifieker en de bevinding over verbeterde probleemoplossing kwam uit een aanvullende analyse.

Maar het opent wel een fascinerende onderzoeksrichting:

kunnen we dromen bewust naar een onopgelost probleem sturen en onderzoeken of het droomproces nieuwe oplossingen helpt ontstaan?

9. Wat heeft dit met lucide droominductie te maken?

Een praktisch probleem binnen onderzoek naar lucide dromen is dat onderzoekers deelnemers nodig hebben die daadwerkelijk lucide worden.

Dat gebeurt niet iedere nacht.

Konkoly heeft daarom ook gewerkt aan methoden waarbij signalen uit de buitenwereld gebruikt worden om het besef ik droom tijdens de slaap te helpen oproepen.

Het algemene principe is aantrekkelijk.

Eerst leer je tijdens het wakende leven een bepaald signaal verbinden met de gedachte:

Ben ik aan het dromen?

Wanneer datzelfde signaal later tijdens REM-slaap wordt aangeboden en in de droom doordringt, kan het als droomsignaal functioneren.

Je hoort het geluid.

Er ontstaat herkenning.

Waar ken ik dat van?

Dan herinner je je:

Dit geluid heeft met dromen te maken.

En misschien volgt precies de gedachte waarop je hebt gewacht:

ik droom nu.

Dergelijke methoden zijn veelbelovend, maar geen betrouwbare knop waarmee iedere dromer automatisch lucide gemaakt kan worden. Onderzoek naar droominductie blijft zich ontwikkelen. (PubMed)

10. Waarom is het onderzoek van Karen Konkoly belangrijk?

Het onderzoek van Konkoly verandert vooral de manier waarop wetenschappers naar dromen kunnen kijken.

Vroeger verliep droomonderzoek voornamelijk zo:

dromen → wakker worden → herinneren → vertellen

Interactief droomonderzoek voegt daar iets totaal nieuws aan toe:

dromen ↔ communiceren ↔ experimenteren

Daarmee ontstaan nieuwe mogelijkheden voor onderzoek naar:

• waarneming tijdens dromen;
• geheugen;
• bewustzijn;
• probleemoplossing;
• droominhoud;
• droominductie;
• communicatie tijdens REM-slaap.

En misschien wel het belangrijkste: onderzoekers hoeven niet altijd meer te wachten tot iemand wakker wordt om te vragen wat er in de droom gebeurde.

Ze kunnen soms vragen stellen terwijl de droom nog bezig is.

11. Tenslotte

Karen Konkoly behoort tot een nieuwe generatie onderzoekers die voortbouwt op het werk van pioniers zoals Stephen LaBerge. Waar oogsignalen ooit vooral werden gebruikt om vanuit een lucide droom te melden ik weet dat ik droom, worden ze nu onderdeel van echte tweerichtingscommunicatie.

Daarmee is een nieuwe deur geopend.

Je ligt te slapen.

Je droomt dat je door een onbekende stad loopt.

Je weet dat het een droom is.

Dan hoor je een stem.

Wat is drie plus vier?

Je blijft staan.

Vreemd.

Je herinnert je het experiment.

Zeven.

Je beweegt je ogen volgens de afgesproken code.

Ergens buiten die stad, buiten die droomwereld, zit een onderzoeker naar een beeldscherm te kijken.

Het antwoord verschijnt.

Voor een paar seconden praten twee mensen met elkaar terwijl één van hen zich in een droom bevindt.

En misschien is dat nog maar het begin.