Hormonen

Hormonen spelen een belangrijke rol in processen zoals voortplanting, stemming, lichaamstemperatuur en het slaap-waakritme. Veranderingen in hormonen kunnen daardoor ook samengaan met veranderingen in slaap.

Dat is vooral merkbaar tijdens levensfasen waarin hormoonspiegels sterk veranderen, zoals gedurende de menstruatiecyclus, zwangerschap, de periode na een bevalling en de overgang. Sommige vrouwen merken in zulke perioden ook veranderingen in hun dromen of nachtmerries.

Toch is het te eenvoudig om te zeggen dat hormonale schommelingen rechtstreeks nachtmerries veroorzaken. Hormonen, slaap, emoties, lichamelijke klachten, stress en nachtelijk ontwaken beïnvloeden elkaar. Daardoor is meestal niet één afzonderlijke factor verantwoordelijk.

1. Welke invloed hebben hormonen op de slaap?

Vooral de geslachtshormonen oestrogeen en progesteron veranderen gedurende het leven aanzienlijk. Deze hormonen kunnen direct en indirect invloed hebben op slaap.

Ook andere hormonen en hormonale systemen zijn relevant. Melatonine speelt bijvoorbeeld een belangrijke rol in het slaap-waakritme, terwijl cortisol betrokken is bij de stressrespons en eveneens een duidelijk dag-nachtritme heeft.

De relatie tussen hormonen en slaap is wederkerig en complex. Hormonen kunnen slaapprocessen beïnvloeden, maar slaaptekort en verstoring van het slaap-waakritme kunnen op hun beurt verschillende hormonale processen beïnvloeden.

Daarom moet bij slaapproblemen niet uitsluitend naar hormonen worden gekeken.

2. Kan de menstruatiecyclus invloed hebben op slaap en dromen?

Tijdens de menstruatiecyclus veranderen onder andere de concentraties oestrogeen en progesteron. Daarmee kunnen ook bepaalde kenmerken van de slaap veranderen.

Onderzoek beschrijft bijvoorbeeld verschillen in slaapspindels, lichaamstemperatuur en REM-slaap tussen verschillende fasen van de cyclus.

Hoe duidelijk een vrouw deze veranderingen merkt, verschilt sterk. Pijn, lichamelijk ongemak, stemmingsveranderingen en premenstruele klachten kunnen eveneens invloed hebben op de slaap.

Er bestaat veel minder overtuigend bewijs dat een bepaalde fase van een normale menstruatiecyclus rechtstreeks nachtmerries veroorzaakt.

Wanneer iemand rond de menstruatie meer levendige of onaangename dromen ervaart, kunnen hormonale veranderingen dus onderdeel van de verklaring zijn, maar ook stress, stemming, lichamelijke klachten en vaker wakker worden kunnen bijdragen.

3. Veranderen dromen tijdens de zwangerschap?

De zwangerschap is een periode van grote lichamelijke, hormonale en psychologische veranderingen.

Onderzoek naar dromen tijdens de zwangerschap laat zien dat zwangerschap ook in droominhoud terug kan komen. Dromen kunnen bijvoorbeeld betrekking hebben op de baby, geboorte, ouderschap, lichamelijke veranderingen, verantwoordelijkheid of bezorgdheid.

Een systematische review van onderzoek naar dromen tijdens de zwangerschap vond aanwijzingen voor veel dromen en nachtmerries en voor veel zwangerschapgerelateerde droominhoud.

De onderzoeksresultaten zijn echter niet volledig consistent. Niet iedere studie vindt dat zwangere vrouwen meer nachtmerries hebben dan niet-zwangere vrouwen.

Bovendien kan een verandering in droomherinnering een rol spelen. Tijdens de zwangerschap kunnen lichamelijk ongemak, vaker moeten plassen en andere slaapverstoringen ervoor zorgen dat iemand vaker wakker wordt. Wanneer iemand tijdens of kort na een droom ontwaakt, is de kans groter dat de droom wordt herinnerd.

Een zwangere vrouw die meer dromen onthoudt, hoeft dus niet noodzakelijk daadwerkelijk veel meer te dromen.

Dromen over een miskraam, een zieke baby, problemen tijdens de bevalling of het verliezen van een kind zijn bovendien geen voorspellingen. Een nachtmerrie kan aansluiten bij zorgen en emoties, maar vertelt niet wat er tijdens een zwangerschap daadwerkelijk gaat gebeuren.

4. Wat kan er na de bevalling met slaap en dromen gebeuren?

Na een bevalling verandert opnieuw veel tegelijkertijd.

Hormoonspiegels veranderen sterk, terwijl de slaap vaak wordt onderbroken door de verzorging en voeding van de baby. Daarbij komen lichamelijk herstel, nieuwe verantwoordelijkheden en emotionele aanpassing.

Onderzoek heeft beschreven dat dromen over baby's en bedreigende situaties rond de baby in deze periode kunnen voorkomen. Sommige ouders worden na zo'n droom ongerust wakker en controleren vervolgens of hun baby veilig is.

Het is echter te eenvoudig om deze dromen uitsluitend aan hormonen toe te schrijven. Ernstige slaapverstoring, zorgen over de baby, veranderde REM-slaap, vermoeidheid en emotionele belasting kunnen eveneens bijdragen.

Ook moet niet iedere psychische verandering na een bevalling als normaal hormonaal herstel worden beschouwd.

Wanneer somberheid, ernstige angst, verwarring, sterk afwijkend gedrag of andere ernstige psychische klachten ontstaan, is beoordeling door een arts of andere gekwalificeerde zorgprofessional belangrijk.

5. Welke invloed heeft de overgang op de slaap?

Tijdens de perimenopauze en overgang veranderen de concentraties van onder andere oestrogeen en progesteron.

Slaapproblemen komen in deze levensfase veel voor.

Een belangrijk verschijnsel zijn vasomotorische klachten: opvliegers en nachtzweten. Wanneer deze 's nachts optreden, kunnen ze tot ontwaken en slaapfragmentatie leiden.

Daarnaast kunnen stemmingsklachten, stress, lichamelijke veranderingen, leeftijd en bestaande slaapstoornissen bijdragen aan slechter slapen.

Onderzoek ondersteunt dat veranderingen in oestrogeen en progesteron een rol kunnen spelen bij slaapverstoring tijdens de overgang. Tegelijkertijd verklaren hormonen en opvliegers niet alle slaapproblemen. De huidige wetenschap beschouwt slaap tijdens de overgang daarom steeds meer vanuit een biopsychosociaal geheel.

6. Zijn nachtzweten, hartkloppingen en verstikking nachtmerries?

Niet noodzakelijk.

Een nachtmerrie is een levendige, onaangename droom waaruit iemand doorgaans ontwaakt en waarvan de droominhoud vaak nog kan worden herinnerd.

Nachtzweten kan bijvoorbeeld optreden bij hormonale veranderingen tijdens de overgang, maar heeft ook andere mogelijke oorzaken.

Ook wakker worden met hartkloppingen, benauwdheid of een gevoel van verstikking hoeft niet door een nachtmerrie te komen. Angst- en paniekklachten kunnen lichamelijke reacties veroorzaken, maar ook slaapstoornissen en lichamelijke aandoeningen kunnen nachtelijke klachten geven.

Daarnaast bestaan andere nachtelijke verschijnselen, zoals nachtangst, slaapverlamming en slaapgerelateerde ademhalingsstoornissen.

Het is daarom belangrijk verschillende verschijnselen niet automatisch als hormonale nachtmerries te beschouwen.

Bij herhaald wakker worden met ernstige benauwdheid, verstikkingsgevoelens of andere verontrustende lichamelijke klachten is medische beoordeling verstandig.

7. Welke andere factoren beïnvloeden dromen tijdens hormonale veranderingen?

Hormonen veranderen zelden geïsoleerd.

Een zwangerschap, menstruatie of overgang kan tegelijkertijd gepaard gaan met lichamelijke en psychologische veranderingen die invloed hebben op slaap en droombeleving.

Denk bijvoorbeeld aan:

• stress en angst;
• piekeren en emotionele belasting;
• depressieve klachten;
• pijn en lichamelijk ongemak;
• nachtzweten en opvliegers;
• slapeloosheid en slaaptekort;
• vaker wakker worden;
• medicijnen en andere middelen.

Dat maakt het moeilijk om bij één persoon vast te stellen dat een nachtmerrie uitsluitend door een verandering in hormonen is ontstaan.

Ook levendige dromen kunnen deels samenhangen met het moment waarop iemand wakker wordt. Een droom die vlak voor het ontwaken plaatsvindt, wordt gemakkelijker herinnerd.

8. Welke relatie bestaat er tussen hormonen en nachtmerries?

Dat hormonale veranderingen de slaap kunnen beïnvloeden is goed onderbouwd. Dat geldt bijvoorbeeld voor veranderingen gedurende de menstruatiecyclus en vooral voor slaapverstoring tijdens de overgang.

De specifieke relatie met nachtmerries is minder duidelijk.

Zwangerschap is een interessante uitzondering omdat droomonderzoek daadwerkelijk veranderingen in droominhoud en nachtmerries heeft onderzocht. Ook daar kunnen hormonen echter niet los worden gezien van slaapverstoring, lichamelijke veranderingen, zorgen, verwachtingen en emotionele verwerking.

Voor de overgang bestaat veel sterkere wetenschappelijke onderbouwing voor een relatie met slapeloosheid, nachtelijk ontwaken, opvliegers en nachtzweten dan voor een directe relatie met nachtmerries.

Het meest zorgvuldige model is daarom:

hormonale veranderingen → mogelijke veranderingen in lichamelijke processen, stemming en slaap → veranderde omstandigheden waarin dromen en nachtmerries kunnen optreden of worden herinnerd.

Dat is iets anders dan stellen dat een verandering in oestrogeen of progesteron rechtstreeks een bepaalde nachtmerrie veroorzaakt.

Kun je aan een nachtmerrie zien dat hormonen uit balans zijn?

Nee.

Een nachtmerrie kan persoonlijk betekenisvol zijn, maar de droominhoud kan niet worden gebruikt om hormoonwaarden vast te stellen.

Ook dromen over zwangerschap, menstruatie, bloed, baby's, verlies of lichamelijke veranderingen vormen geen bewijs voor een hormonale afwijking.

Wanneer terugkerende nachtmerries tijdens een periode van hormonale verandering veel lijdensdruk veroorzaken, is het daarom zinvol breder te kijken. Hormonen kunnen relevant zijn, maar ook stress, angst, medicatie, slaapverstoring of een nachtmerriestoornis kunnen een rol spelen.

9. Tenslotte

Hormonen en slaap zijn nauw met elkaar verbonden. Vooral veranderingen in oestrogeen en progesteron gedurende de menstruatiecyclus, zwangerschap en overgang kunnen samengaan met veranderingen in slaap.

Tijdens de overgang kunnen opvliegers en nachtzweten bijvoorbeeld de slaap onderbreken. Tijdens de zwangerschap en na een bevalling veranderen tegelijkertijd hormonen, lichaam, emoties, verantwoordelijkheden en slaappatronen.

De stap van hormonale verandering naar nachtmerries is echter niet eenvoudig. Onderzoek ondersteunt duidelijker dat hormonen de slaap kunnen beïnvloeden dan dat afzonderlijke hormonen rechtstreeks nachtmerries veroorzaken.

Daarom moeten nachtmerries tijdens hormonale veranderingen in een bredere context worden bekeken. Stress, angst, stemming, slaapkwaliteit, lichamelijke klachten, medicijnen en levensomstandigheden kunnen allemaal meespelen.

Wanneer nachtmerries langdurig terugkeren of samengaan met ernstige slaap-, lichamelijke of psychische klachten, kan professionele beoordeling passend zijn.