Emoties en slaap

Emoties en slaap beïnvloeden elkaar voortdurend. Verdriet, angst, boosheid of spanning kunnen het moeilijker maken om in slaap te vallen, maar ook positieve emoties zoals enthousiasme, verliefdheid en verwachting kunnen iemand wakker houden. Omgekeerd kan onvoldoende of verstoorde slaap invloed hebben op hoe iemand de volgende dag op emotionele gebeurtenissen reageert.

De relatie werkt dus in twee richtingen. Emoties kunnen de slaap beïnvloeden en slaap kan het emotioneel functioneren beïnvloeden. Wanneer dit gedurende langere tijd gebeurt, kunnen bovendien patronen ontstaan waarin slaap en emoties elkaar blijven versterken.

1. Hoe beïnvloeden emoties de slaap?

Om te kunnen slapen moet de overgang plaatsvinden van wakker zijn naar een toestand waarin de aandacht voor de omgeving vermindert en het lichaam en de hersenen een ander activiteitsniveau aannemen. Sterke emoties kunnen deze overgang beïnvloeden.

Dat geldt niet alleen voor negatieve gevoelens. Ook positieve opwinding kan iemand wakker houden.

Emotionele gebeurtenissen kunnen onder meer samengaan met:

• moeilijker inslapen;
• vaker of langer wakker zijn gedurende de nacht;
• verhoogde lichamelijke alertheid;
• gedachten die moeilijk los te laten zijn;
• veranderingen in slaapkwaliteit;
• levendige dromen of nachtmerries.

Emotie is niet automatisch de oorzaak

Dat iemand na een emotionele gebeurtenis slecht slaapt, betekent niet automatisch dat die emotie de enige oorzaak is. Slaap wordt tegelijkertijd beïnvloed door onder meer slaapdruk, het circadiaans ritme, lichamelijke omstandigheden, gewoonten, omgeving, medicatie en individuele verschillen.

Daarom is het belangrijk onderscheid te maken tussen een oorzaak, risicofactor, beïnvloedende factor en samenhang.

Bij emoties en slaap gaat het vaak om meerdere factoren die elkaar beïnvloeden.

2. Hoe beïnvloedt slaap onze emoties?

De omgekeerde relatie is minstens zo belangrijk. Wie slecht of onvoldoende heeft geslapen, is niet alleen moe. Slaaptekort kan ook samenhangen met veranderingen in de manier waarop emotionele informatie wordt waargenomen en verwerkt.

Na onvoldoende slaap kunnen bijvoorbeeld veranderingen optreden in:

• prikkelbaarheid;
• stemming;
• gevoeligheid voor negatieve gebeurtenissen;
• aandacht voor emotionele prikkels;
• impulscontrole;
• het relativeren van gebeurtenissen;
• emotieregulatie.

Emotieregulatie is de verzamelnaam voor processen waarmee mensen emoties herkennen, beïnvloeden en ermee omgaan.

Een gebeurtenis die na een goede nachtrust betrekkelijk klein lijkt, kan na een nacht met weinig slaap bijvoorbeeld sterker binnenkomen. Dat betekent niet dat slaap bepaalt wat iemand voelt, maar wel dat slaap onderdeel is van de omstandigheden waaronder emoties worden verwerkt.

3. Wat gebeurt er in de hersenen met emoties en slaap?

Emotioneel functioneren ontstaat door samenwerking tussen verschillende hersengebieden en hersennetwerken.

Een bekend gebied in dit onderzoek is de amygdala. Dit hersengebied is onder meer betrokken bij het herkennen en verwerken van emotioneel relevante informatie.

Ook gebieden in de prefrontale cortex, aan de voorkant van de hersenen, spelen een rol. Deze zijn onder andere betrokken bij aandacht, beoordeling, besluitvorming en het reguleren van gedrag en emoties.

Het is echter te eenvoudig om te stellen dat de amygdala emoties veroorzaakt en de prefrontale cortex ze onder controle houdt. Emoties ontstaan uit een veel breder samenspel van hersenactiviteit, lichamelijke reacties, geheugen, verwachtingen en de betekenis die aan een situatie wordt gegeven.

Waarom slaaptekort interessant is voor onderzoekers

Onderzoek naar slaaptekort laat zien dat onvoldoende slaap de activiteit en samenwerking binnen netwerken die betrokken zijn bij emotionele reacties kan veranderen.

Dit helpt verklaren waarom slaaptekort niet uitsluitend gevolgen heeft voor concentratie en vermoeidheid. Ook het interpreteren van en reageren op emotionele gebeurtenissen kan veranderen.

4. Welke rol spelen REM- en NREM-slaap bij emoties?

Tijdens een nacht wisselen verschillende stadia van NREM-slaap en REM-slaap elkaar af. Deze slaaparchitectuur is niet alleen relevant voor lichamelijke rust, maar ook voor hersenprocessen die samenhangen met geheugen en emoties.

REM-slaap krijgt binnen onderzoek naar emoties relatief veel aandacht. Tijdens deze fase komen vaak levendige en emotionele dromen voor en vinden veranderingen plaats in hersensystemen die betrokken zijn bij emotie en geheugen.

Toch is de populaire tegenstelling:

NREM-slaap = lichamelijk herstel
REM-slaap = emotionele verwerking

te eenvoudig.

Ook tijdens NREM-slaap vinden processen plaats die relevant zijn voor geheugen en emotioneel functioneren. Waarschijnlijk is juist de opeenvolging en samenwerking van verschillende slaapstadia belangrijk.

Slaap bestaat immers niet uit afzonderlijke blokken met ieder één functie. De verschillende fasen vormen samen een dynamisch biologisch proces.

5. Hoe hangen emoties, slaap en geheugen samen?

Emotionele ervaringen worden vaak goed onthouden. Toch bestaat zo'n herinnering uit verschillende onderdelen.

Bij een emotionele gebeurtenis kunnen bijvoorbeeld worden opgeslagen:

1. wat er gebeurde;
2. waar en wanneer het gebeurde;
3. welke personen erbij betrokken waren;
4. welke emotie werd ervaren;
5. welke betekenis iemand later aan de gebeurtenis geeft.

Tijdens slaap vinden processen plaats die samenhangen met geheugenconsolidatie: het verder stabiliseren en integreren van nieuw gevormde herinneringen.

Zoals bij geheugen en slaap geldt ook hier dat herinneringen geen onveranderlijke opnamen zijn. Wanneer ervaringen later worden herinnerd, kunnen bepaalde onderdelen sterker naar voren komen dan andere.

Emotie en geheugen zijn daardoor nauw met elkaar verweven.

6. Welke relatie bestaat tussen emoties en dromen?

Emoties vormen een opvallend onderdeel van veel dromen. Angst, vreugde, schaamte, boosheid, verdriet, verlangen, verwondering en opluchting kunnen allemaal in droomervaringen voorkomen.

Soms blijft na het ontwaken zelfs vooral de emotie hangen terwijl het droomverhaal snel verdwijnt.

Dromen kunnen elementen bevatten uit:

• gebeurtenissen van de afgelopen dag;
• oudere herinneringen;
• relaties en sociale situaties;
• zorgen en verwachtingen;
• emotioneel belangrijke ervaringen;
• fantasie en verbeeldingskracht

Daarbij hoeft een droom een ervaring niet letterlijk te herhalen. Zoals ook bij geheugen en slaap zichtbaar wordt, kunnen verschillende herinneringen, emoties en associaties in nieuwe combinaties verschijnen.

Een droom is geen psychologische diagnose

Dat iemand angstig droomt, betekent niet automatisch dat die persoon een angststoornis heeft. Evenmin bewijst een verdrietige droom dat iemand depressief is.

Ook kan uit één droom niet betrouwbaar worden afgeleid welke emotionele processen precies in de hersenen plaatsvinden.

Droominhoud kan waardevol zijn als menselijke ervaring, maar mag niet worden behandeld als een rechtstreekse diagnostische afdruk van iemands psychische toestand.

7. Hoe hangen emoties, stress, piekeren en nachtmerries samen?

Emoties, stress en piekeren worden in het dagelijks taalgebruik gemakkelijk door elkaar gehaald, maar betekenen niet hetzelfde.

• Emoties zijn ervaringen zoals angst, vreugde, verdriet en boosheid.
• Stress ontstaat wanneer lichamelijke en psychologische systemen reageren op belasting, dreiging of uitdaging.
• Piekeren is herhaald denken over problemen, onzekerheden of mogelijke negatieve gebeurtenissen.
• Nachtmerries zijn sterk negatieve dromen die vaak gepaard gaan met angst of andere onaangename emoties.

Deze verschijnselen kunnen elkaar beïnvloeden zonder dat er één vaste keten bestaat.

Iemand kan bijvoorbeeld door een belastende gebeurtenis meer piekeren, daardoor moeilijker inslapen en vervolgens vermoeider wakker worden. Die vermoeidheid kan het omgaan met nieuwe emotionele gebeurtenissen de volgende dag weer moeilijker maken.

Zo kan een wederkerig patroon ontstaan:

emotionele belasting → verstoorde slaap → veranderd emotioneel functioneren → opnieuw invloed op slaap

Dat betekent niet dat ieder slaapprobleem psychologisch wordt veroorzaakt. Het laat vooral zien waarom slaap en emoties niet los van elkaar kunnen worden bestudeerd.

8. Welke betekenis heeft slaap voor emotioneel functioneren?

Slaap is geen garantie voor emotionele stabiliteit. Mensen kunnen uitstekend slapen en toch verdrietig, angstig of boos zijn wanneer hun omstandigheden daar aanleiding toe geven.

Wel vormt slaap een van de biologische voorwaarden waaronder aandacht, geheugen, besluitvorming en emotieregulatie functioneren.

Daarmee ontstaat ook een indirect verband met persoonlijke ontwikkeling en zelfkennis. Om ervaringen te begrijpen, ervan te leren en er later anders op te reageren, zijn processen nodig zoals:

• aandacht;
• geheugen;
• reflectie;
• emotieregulatie;
• leren;
• bewustzijn van eigen reacties.

Ook mindfulness en meditatie worden onderzocht in relatie tot aandacht, stress en emotieregulatie. Dat maakt ze binnen deze bredere context relevant, maar ze vormen geen algemene verklaring voor de relatie tussen slaap en emoties.

De relatie blijft breder: lichamelijke processen, hersenactiviteit, omstandigheden, gedrag, ervaringen en individuele verschillen werken voortdurend op elkaar in.

9. Tenslotte

Emoties en slaap hebben een wederkerige relatie. Emotionele gebeurtenissen kunnen invloed hebben op inslapen, doorslapen en slaapkwaliteit, terwijl onvoldoende of verstoorde slaap kan samenhangen met veranderingen in stemming, prikkelbaarheid en emotieregulatie.

Daarbij spelen verschillende slaapfasen, hersennetwerken, geheugenprocessen en individuele omstandigheden een rol. Het is te eenvoudig om één slaapfase, hersengebied of emotie als afzonderlijke verklaring aan te wijzen.

Dromen vormen binnen deze relatie een bijzondere laag. Emoties uit het wakende leven kunnen in veranderde vorm terugkeren in dromen, terwijl nachtmerries laten zien hoe intens emotionele droomervaringen kunnen zijn. Toch kan uit droominhoud niet rechtstreeks worden afgeleid wat iemand psychologisch mankeert of welke processen tijdens de slaap plaatsvinden.

Juist de voortdurende wisselwerking tussen emoties, geheugen, dromen en slaap maakt duidelijk dat slapen geen onderbreking van ons emotionele leven is. Het maakt deel uit van dezelfde biologische en psychologische continuïteit waarin mensen ervaren, onthouden, reageren en opnieuw betekenis geven aan wat zij meemaken.