Emoties

Emoties zijn lichamelijke en psychologische reacties op gebeurtenissen die voor ons betekenis hebben. Ze beïnvloeden wat we opmerken, hoe we een situatie interpreteren, wat we voelen en hoe we geneigd zijn te handelen.Vreugde, angst, boosheid, verdriet, schaamte, verbazing of jaloezie kunnen soms krachtig aanwezig zijn. Op andere momenten zijn emoties nauwelijks merkbaar.

Emoties zijn daarbij niet simpelweg positief of negatief. Een prettige emotie kan tot onverstandig gedrag leiden, terwijl een onaangename emotie belangrijke informatie kan bevatten. Angst kan waarschuwen voor gevaar, maar ook ontstaan wanneer er objectief weinig gevaar is.

Daarom is een emotie niet automatisch een betrouwbare beschrijving van de werkelijkheid.

Een emotie is werkelijk als ervaring, maar de interpretatie erachter hoeft niet altijd volledig te kloppen.

1. Wat zijn emoties?

Een emotie bestaat niet uit één enkel proces.

Verschillende onderdelen kunnen tegelijkertijd optreden:

• lichamelijke veranderingen;
• waarneming van een situatie;
• interpretatie;
• subjectieve beleving;
• gedachten;
• neiging om bepaald gedrag te vertonen.

Stel dat iemand vlak voor een presentatie merkt dat zijn hart sneller klopt.

Hij denkt:

"Dit gaat helemaal mis."

Er ontstaat angst en misschien de neiging om de situatie te vermijden.

Een ander voelt dezelfde verhoogde hartslag en denkt:

"Ik ben gespannen omdat dit belangrijk voor mij is."

De lichamelijke reactie kan vergelijkbaar zijn, terwijl de uiteindelijke ervaring anders wordt geïnterpreteerd.

Emoties ontstaan dus uit een samenspel tussen lichaam, brein, omgeving en betekenisgeving.

2. Waar komen emoties vandaan?

Vroeger werden emoties regelmatig voorgesteld alsof ze voornamelijk afkomstig waren uit een oud, primitief gedeelte van het brein — het zogenaamde reptielenbrein — terwijl rationeel denken uit nieuwere hersengebieden zou komen.

Dat beeld is inmiddels te eenvoudig.

Emoties ontstaan niet op één plek in het brein. Verschillende hersengebieden en netwerken werken samen bij waarneming, lichamelijke reacties, geheugen, aandacht, betekenisgeving en gedrag.

Hetzelfde geldt voor rationeel denken.

Emotie en denken zijn geen twee volledig gescheiden systemen die voortdurend met elkaar vechten.

Ze beïnvloeden elkaar.

Een gedachte kan een emotie oproepen, terwijl een emotie op haar beurt invloed kan hebben op aandacht, herinneringen en beslissingen.

3. Hoe ontstaan emoties?

Een emotionele reactie kan door verschillende soorten informatie worden beïnvloed.

Bijvoorbeeld door:

• De buitenwereld
  Een gezichtsuitdrukking, stem, geluid, geur, gebeurtenis of sociale situatie.
• De binnenwereld
  Een herinnering, gedachte, verwachting of voorstelling.
• Het lichaam
  Vermoeidheid, pijn, spanning, honger en andere lichamelijke signalen.
• Eerdere ervaringen
  Wat iemand eerder heeft meegemaakt kan invloed hebben op hoe een nieuwe situatie wordt geïnterpreteerd.

Daarmee bestaat een belangrijke verbinding met het wereldmodel.

Stel dat iemand geen antwoord krijgt op een bericht.

De gebeurtenis is:

er komt geen antwoord.

Mogelijke interpretaties zijn:

→ Hij is boos op mij.
→ Ze heeft het druk.
→ Misschien heeft ze het bericht niet gezien.
→ Misschien weet hij nog niet wat hij moet antwoorden.

Iedere interpretatie kan een andere emotionele reactie oproepen.

De gebeurtenis en de betekenis die iemand eraan geeft zijn dus niet altijd hetzelfde.

4. Bestaan er basisemoties?

Er bestaan verschillende wetenschappelijke theorieën over de vraag of mensen een beperkt aantal universele basisemoties hebben.

Bekende theorieën onderscheiden emoties zoals:

• angst;
• boosheid;
• verdriet;
• vreugde;
• verbazing;
• walging.

Andere theorieën beschouwen emoties minder als vaste categorieën en leggen meer nadruk op dimensies, context, lichamelijke processen en de manier waarop mensen betekenis geven aan wat ze ervaren.

Er bestaat daarom geen eenvoudige, algemeen aanvaarde lijst waaruit alle menselijke emoties kunnen worden afgeleid.

Jaloezie is bijvoorbeeld niet simpelweg een vaste combinatie van angst en boosheid. De ervaring kan ook samenhangen met verdriet, onzekerheid, verlangen, vergelijking, verlies of de angst iemand kwijt te raken.

Emotionele taal maakt verschil

Hoe nauwkeuriger iemand een emotie kan herkennen en benoemen, hoe meer onderscheid er kan ontstaan.

"Ik voel me slecht" zegt weinig.

Misschien is iemand:

• teleurgesteld;
• gespannen;
• beschaamd;
• machteloos;
• verdrietig;
• geïrriteerd;
• eenzaam.

Dat onderscheid kan bijdragen aan zelfkennis en emotieregulatie.

5. Welke functie hebben emoties?

Emoties kunnen invloed hebben op aandacht, motivatie en gedrag.

Angst kan de aandacht bijvoorbeeld sterker richten op mogelijk gevaar. Boosheid kan samengaan met een neiging om weerstand te bieden. Verdriet kan leiden tot terugtrekken of behoefte aan steun. Vreugde kan sociaal contact en toenadering bevorderen.

Maar emoties hebben geen vaste één-op-éénbetekenis.

Boosheid betekent bijvoorbeeld niet automatisch dat iemand over een grens is gegaan. Iemand kan ook boos worden door een misverstand, teleurstelling, schaamte of een verwachting die niet uitkomt.

Daarom is het nuttig onderscheid te maken tussen:

emotie → mogelijke informatie

en:

emotie → objectieve waarheid

Een emotie kan aanleiding zijn om ergens aandacht aan te besteden zonder dat de eerste verklaring automatisch juist is.

6. Hoe beïnvloeden emoties ons gedrag?

Emoties kunnen een sterke neiging tot handelen oproepen.

• Bij angst ontstaat misschien de neiging om te vermijden.
• Bij boosheid om te confronteren.
• Bij schaamte om jezelf terug te trekken.

Maar een neiging is nog geen verplichting.

Daar ligt een belangrijk verschil tussen emotie en gedrag:

ik voel iets → ik heb de neiging iets te doen → ik kies wat ik daadwerkelijk doe

Die tussenruimte is niet altijd groot. Bij sterke emoties kan reageren bijna automatisch voelen.

Toch is juist die ruimte belangrijk binnen zelfregulatie.

Je hoeft boosheid bijvoorbeeld niet te onderdrukken om te besluiten niet onmiddellijk een boos bericht te versturen.

De emotie mag bestaan terwijl het gedrag wordt bijgestuurd.

7. Wat is het verschil tussen emoties accepteren en emoties volgen?

Emotionele acceptatie betekent niet dat iedere impuls gevolgd moet worden.

Stel:

"Ik ben ontzettend boos."

Acceptatie kan betekenen:

"Ik merk dat ik boos ben."

Dat verschilt van:

"Omdat ik boos ben, moet ik nu handelen."

En ook van:

"Ik mag niet boos zijn."

Er ontstaat een derde mogelijkheid:

de emotie erkennen zonder er automatisch naar te handelen.

Hier raken emoties aan mindfulness en zelfacceptatie.

Het doel is niet noodzakelijk de emotie zo snel mogelijk te laten verdwijnen. Eerst kan worden waargenomen wat er gebeurt.

8. Wat is emotieregulatie?

Emotieregulatie gaat over de manieren waarop mensen invloed hebben op welke emoties ontstaan, hoe sterk ze worden, hoe lang ze aanhouden en hoe ermee wordt omgegaan.

Dat betekent niet hetzelfde als emoties controleren of onderdrukken.

Reguleren kan bijvoorbeeld betekenen:

• aandacht verplaatsen;
• een situatie anders interpreteren;
• afstand nemen voordat je reageert;
• gevoelens benoemen;
• steun zoeken;
• een situatie veranderen;
• gedrag bewust bijsturen.

Soms is een emotie passend bij de situatie en hoeft zij helemaal niet verminderd te worden.

Verdriet na verlies hoeft bijvoorbeeld niet te worden opgelost omdat het onaangenaam voelt.

Emotieregulatie gaat daarom eerder over afstemmen dan over voortdurend beheersen.

9. Hoe kunnen beperkende overtuigingen emoties beïnvloeden?

Een beperkende overtuiging kan invloed hebben op de betekenis die iemand aan gebeurtenissen geeft.

Stel dat iemand diep vanbinnen gelooft:

"Ik ben niet goed genoeg."

Een collega geeft kritiek.

De gebeurtenis kan vervolgens worden geïnterpreteerd als:

"Zie je wel. Ik kan dit niet."

Daaruit kunnen schaamte, angst of verdriet ontstaan.

Maar er bestaan aangrenzende mogelijkheden:

→ De kritiek gaat over mijn werk, niet over mijn waarde.
→ Misschien is een deel terecht en een ander deel niet.
→ Ik kan iets verkeerd doen zonder onbekwaam te zijn.
→ Feedback kan informatie zijn in plaats van een oordeel over mij.

De bedoeling daarvan is niet om een onaangename emotie weg te redeneren.

Er ontstaat simpelweg meer dan één mogelijke betekenis.

Dat kan het wereldmodel verrijken en daarmee ook de emotionele reactie beïnvloeden.

10. Wat hebben emoties met persoonlijke waarden en grenzen te maken?

Emoties kunnen aanwijzingen geven over wat iemand belangrijk vindt.

Verdriet kan bijvoorbeeld ontstaan wanneer iets waardevols verloren gaat. Boosheid kan optreden wanneer iemand onrecht ervaart. Angst kan ontstaan wanneer veiligheid, verbondenheid of zekerheid bedreigd lijkt.

Daarmee kunnen emoties samenhangen met persoonlijke waarden.

Maar opnieuw geldt: de emotie is een beginpunt voor onderzoek, geen definitieve conclusie.

Boosheid betekent niet automatisch:

"Mijn grens is overschreden."

Een interessantere vraag is:

"Waarom raakt deze situatie mij?"

• Misschien speelt een grens.
• Misschien een verwachting.
• Misschien eigenwaarde.
• Misschien een eerdere ervaring.
• Misschien een beperkende overtuiging.

Eén emotie kan dus verschillende deuren openen.

11. Wat betekenen emoties voor persoonlijke groei?

Persoonlijke groei betekent niet dat iemand steeds minder onaangename emoties ervaart.

Ook iemand met veel zelfkennis kan bang, boos, jaloers, verdrietig of onzeker zijn.

Groei kan juist zichtbaar worden in een andere verhouding tot die emoties.

Niet:

"Ik mag dit niet voelen."

En ook niet automatisch:

"Omdat ik dit voel, moet mijn interpretatie waar zijn."

Maar:

"Ik voel dit. Wat gebeurt er precies en welke mogelijkheden zijn er?"

Daarmee ontstaat een beweging:

gebeurtenis → emotionele reactie → bewustzijn → interpretatie → aangrenzende mogelijkheden → bewuster gedrag

Soms verandert daardoor de emotie.

Soms blijft de emotie aanwezig, maar verandert het gedrag.

En soms laat de emotie juist zien dat er daadwerkelijk iets moet veranderen.

12. Tenslotte

Emoties zijn een fundamenteel onderdeel van het menselijk functioneren. Ze hangen samen met het lichaam, gedachten, herinneringen, verwachtingen, relaties en de betekenis die we aan gebeurtenissen geven.

Ze zijn daarom veel meer dan storende gevoelens die onder controle moeten worden gebracht.

Maar emoties zijn ook geen onfeilbare innerlijke boodschappers die altijd precies vertellen wat waar is of wat iemand moet doen.

Ze geven informatie.

Die informatie kan worden onderzocht.

Daar ligt de verbinding tussen emoties, bewustzijn en persoonlijke groei.

Een emotie kan eerst maar één werkelijkheid lijken toe te laten:

"Ik voel angst, dus ik kan dit niet."

Bewustwording kan daar iets naast zetten:

"Ik voel angst én misschien kan ik het toch."

Of:

"Ik voel boosheid én ik hoef niet onmiddellijk te reageren."

Of:

"Ik voel verdriet én dat betekent niet dat er iets mis met mij is."

De emotie hoeft daarvoor niet te verdwijnen.

Het wereldmodel krijgt simpelweg meer ruimte.

En in die ruimte ontstaan meer mogelijkheden om te voelen, te begrijpen én te kiezen.