EMDR

EMDR staat voor Eye Movement Desensitization and Reprocessing. Het is een psychologische behandelmethode die vooral wordt toegepast bij mensen die last blijven houden van traumatische of andere sterk belastende herinneringen. EMDR wordt met name gebruikt bij een posttraumatische stressstoornis (PTSS).

Nachtmerries kunnen onderdeel zijn van PTSS. Een gebeurtenis kan in dromen en nachtmerries terugkomen, soms herkenbaar en soms in een veranderde vorm. Wanneer traumagerelateerde nachtmerries onderdeel zijn van bredere traumaklachten, kan EMDR daarom ook voor de nachtelijke klachten relevant zijn.

Dat betekent niet dat EMDR automatisch de aangewezen behandeling is voor iedere terugkerende nachtmerrie. Bij nachtmerries zonder duidelijk verband met trauma kunnen andere vormen van behandeling passender zijn.

1. Wat is EMDR?

EMDR is een gestructureerde psychotherapeutische methode waarbij belastende herinneringen worden opgehaald terwijl tegelijkertijd een andere taak wordt uitgevoerd, zoals het volgen van bewegingen met de ogen.

De methode wordt vooral toegepast bij trauma en PTSS. Mensen met PTSS kunnen onder andere last hebben van herbelevingen, vermijding, verhoogde waakzaamheid, angst, slaapproblemen en traumagerelateerde nachtmerries.

Niet iedere ingrijpende gebeurtenis leidt tot PTSS. Veel mensen herstellen na verloop van tijd zonder een posttraumatische stressstoornis te ontwikkelen. Bij anderen blijven herinneringen echter zoveel angst, spanning of machteloosheid oproepen dat ze het dagelijks leven ernstig beïnvloeden.

EMDR is bedoeld om de emotionele impact van zulke herinneringen te verminderen. Het doel is niet de gebeurtenis te vergeten, maar ervoor te zorgen dat eraan terugdenken minder ontregelend wordt.

2. Waarvoor wordt EMDR gebruikt?

De sterkste wetenschappelijke onderbouwing voor EMDR bestaat voor de behandeling van PTSS.

Een traumatische ervaring kan bijvoorbeeld samenhangen met geweld, seksueel misbruik, een ernstig ongeval, oorlog, een ramp of een andere gebeurtenis waarbij iemand zich ernstig bedreigd of machteloos heeft gevoeld.

Traumaklachten kunnen zich op verschillende manieren uiten. Denk aan:

• opdringende herinneringen of beelden;
• herbelevingen en flashbacks;
• terugkerende traumagerelateerde nachtmerries.
• vermijding van herinneringen of situaties;
• angst en verhoogde waakzaamheid;
• lichamelijke stress reacties

EMDR wordt ook onderzocht en toegepast bij andere psychische problemen waarbij belastende herinneringen een belangrijke rol spelen. De wetenschappelijke onderbouwing verschilt echter per aandoening. Het feit dat EMDR bij PTSS effectief is, betekent niet automatisch dat dezelfde mate van bewijs bestaat voor bijvoorbeeld depressie, chronische pijn, verslavingsproblematiek of andere psychische klachten.

3. Hoe verloopt een EMDR-behandeling?

Een EMDR-behandeling bestaat uit meer dan alleen oogbewegingen.

Vooraf brengt de behandelaar onder andere de klachten, voorgeschiedenis en relevante herinneringen in kaart. Ook wordt besproken welke herinneringen of situaties op dit moment nog veel spanning veroorzaken.

Tijdens een behandelsessie wordt de cliënt gevraagd een belastende herinnering voor de geest te halen. Daarbij kunnen het beeld, bijbehorende gedachten, emoties en lichamelijke reacties aandacht krijgen.

Vervolgens wordt deze herinnering gecombineerd met een taak die het werkgeheugen belast. Een bekend voorbeeld is het met de ogen volgen van de vingers of een andere bewegende stimulus.

Er wordt meestal in korte reeksen gewerkt. Tussendoor vraagt de behandelaar wat er in gedachten, gevoelens of lichamelijke gewaarwordingen verandert.

Gedurende dit proces kunnen beelden veranderen, andere herinneringen opkomen of nieuwe gedachten en perspectieven ontstaan.

4. Waarom worden bij EMDR oogbewegingen gebruikt?

Een belangrijke wetenschappelijke verklaring is de zogenoemde werkgeheugentheorie.

Het bewust ophalen van een levendige, emotionele herinnering vraagt capaciteit van het werkgeheugen. Tegelijkertijd kost het uitvoeren van snelle oogbewegingen of een andere aandachtvragende taak eveneens mentale capaciteit.

Wanneer beide processen tegelijkertijd plaatsvinden, ontstaat concurrentie om die beperkte capaciteit.

Onder experimentele omstandigheden is gevonden dat oogbewegingen tijdens het ophalen van belastende herinneringen de levendigheid en emotionele intensiteit ervan kunnen verminderen.

Dat betekent niet dat hiermee het volledige werkingsmechanisme van EMDR definitief is verklaard. EMDR bestaat uit meerdere onderdelen en er wordt nog steeds onderzoek gedaan naar welke processen precies bijdragen aan het therapeutische effect.

5. Wat zegt onderzoek over de werking van EMDR?

EMDR behoort tot de uitgebreid onderzochte psychologische behandelingen voor PTSS. Systematische reviews en meta-analyses van gerandomiseerde onderzoeken laten zien dat EMDR PTSS-symptomen kan verminderen.

Dat maakt EMDR tot een belangrijke traumagerichte behandelmethode.

Onderzoek waarin verschillende psychologische behandelingen worden vergeleken laat tegelijkertijd zien dat er meerdere effectieve traumagerichte therapieën bestaan. EMDR moet daarom niet worden voorgesteld als de enige of altijd beste behandeling.

Welke behandeling geschikt is, hangt onder andere af van de klachten, het type trauma, andere psychische of lichamelijke problemen, eerdere behandelingen en persoonlijke omstandigheden.

6. Welke relatie bestaat er tussen EMDR, trauma en PTSS?

Bij PTSS blijven herinneringen aan een traumatische gebeurtenis sterke emotionele en lichamelijke reacties oproepen. Een persoon kan bijvoorbeeld rationeel weten dat een gebeurtenis voorbij is, terwijl een herinnering toch onmiddellijk intense angst, spanning of machteloosheid activeert.

Ook tijdens de slaap kunnen traumaklachten zichtbaar worden.

Traumatische nachtmerries behoren tot de bekende slaapklachten bij PTSS. Sommige nachtmerries lijken sterk op de oorspronkelijke gebeurtenis, terwijl andere dromen slechts bepaalde emoties, situaties of thema's bevatten.

Daarnaast komen slapeloosheid, nachtelijk ontwaken en angst om te gaan slapen voor. Slaap en PTSS kunnen elkaar bovendien beïnvloeden: ernstigere PTSS-klachten kunnen samengaan met slechter slapen en nachtmerries, terwijl slechte slaap de psychische belasting overdag kan vergroten.

EMDR richt zich in zo'n situatie primair op het traumatische herinneringsnetwerk en de bredere PTSS-klachten.

7. Kan EMDR helpen tegen nachtmerries?

Wanneer nachtmerries nauw verbonden zijn met een traumatische gebeurtenis of PTSS, kunnen ze tijdens traumagerichte behandeling verminderen.

Dat is iets anders dan zeggen dat EMDR een algemene behandeling tegen nachtmerries is.

Nachtmerries kunnen namelijk ook voorkomen zonder PTSS of duidelijk aanwijsbaar trauma. Ze kunnen bijvoorbeeld samenhangen met stress, angst, andere psychische aandoeningen, medicijngebruik of slaapstoornissen. Soms ontstaat een nachtmerriestoornis waarbij terugkerende nachtmerries zelf een belangrijk klinisch probleem vormen.

In zulke situaties kan een behandeling die rechtstreeks op de nachtmerries is gericht relevanter zijn.

Een belangrijk voorbeeld is Imagery Rehearsal Therapy (IRT). Daarbij wordt een terugkerende nachtmerrie tijdens het wakker zijn veranderd en wordt de nieuwe versie vervolgens herhaaldelijk in de verbeelding geoefend.

EMDR en IRT zijn niet hetzelfde

Het onderscheid is belangrijk.

EMDR richt zich voornamelijk op belastende herinneringen en traumagerelateerde klachten. IRT richt zich rechtstreeks op de terugkerende nachtmerrie.

Bij iemand met PTSS én ernstige nachtmerries kunnen beide problemen aandacht nodig hebben. Traumabehandeling kan effect hebben op de slaap, maar onderzoek naar PTSS laat ook zien dat specifiek op slaap gerichte behandelingen relatief sterke effecten op slaapklachten kunnen hebben.

Welke aanpak of combinatie passend is, wordt individueel bepaald.

8. Kunnen nachtmerries na EMDR tijdelijk toenemen?

Een EMDR-sessie kan emotioneel intensief zijn. Tijdens en na een sessie kunnen herinneringen, beelden, gedachten, gevoelens en lichamelijke reacties sterker op de voorgrond staan.

Sommige mensen melden daarnaast veranderingen in dromen of slaap.

Daaruit kan echter niet worden geconcludeerd dat een nachtmerrie na EMDR betekent dat de therapie "iets heeft losgemaakt dat nog geheeld moet worden". Een droom kan niet worden gebruikt om vast te stellen welk deel van een trauma wel of niet verwerkt is.

Ook bestaat er geen algemene wetenschappelijke regel dat zulke reacties precies enkele dagen moeten duren.

Wanneer na EMDR nieuwe of sterkere nachtmerries, ernstige onrust of duidelijke slaapverstoring ontstaat, is het verstandig dit met de behandelaar te bespreken. De therapeut kan dan beoordelen hoe de klachten zich tot de behandeling verhouden en of aanpassing of aanvullende aandacht voor de slaap nodig is.

Hetzelfde geldt wanneer bestaande terugkerende nachtmerries ondanks succesvolle traumabehandeling blijven bestaan. Een nachtmerrie kan namelijk een zelfstandig behandelprobleem worden en hoeft niet automatisch te verdwijnen zodra andere PTSS-klachten verminderen.

9. Tenslotte

EMDR is een wetenschappelijk onderzochte psychologische behandeling die vooral een belangrijke plaats heeft bij trauma en PTSS. Tijdens de behandeling worden belastende herinneringen opgehaald terwijl het werkgeheugen tegelijkertijd door een andere taak wordt belast, bijvoorbeeld door oogbewegingen.

Omdat nachtmerries veel voorkomen bij PTSS, kan EMDR ook invloed hebben op traumagerelateerde nachtmerries. Dat maakt EMDR echter niet tot een universele behandeling voor alle nachtmerries.

Het is daarom belangrijk onderscheid te maken tussen trauma, PTSS, traumatische nachtmerries, terugkerende nachtmerries en een nachtmerriestoornis. Voor nachtmerries bestaan daarnaast specifiek daarop gerichte behandelingen, waaronder Imagery Rehearsal Therapy.

Nachtmerries die tijdens of na een EMDR-traject optreden, kunnen het beste met de behandelaar worden besproken. Hun aanwezigheid betekent op zichzelf niet dat een verborgen trauma of onverwerkte oorzaak uit de droom kan worden afgeleid.