Melatonine

Melatonine is een hormoon dat van nature door het lichaam wordt aangemaakt en een belangrijke rol speelt bij het slaap-waakritme. De afgifte neemt onder normale omstandigheden in de avond toe wanneer het donker wordt en geeft het lichaam informatie over de biologische tijd.

Melatonine wordt ook gebruikt als geneesmiddel of supplement bij bepaalde slaapproblemen. Daarbij is het belangrijk melatonine niet simpelweg als een algemeen slaapmiddel te zien. Het effect hangt sterk samen met de biologische klok, het soort slaapprobleem, het tijdstip waarop melatonine wordt gebruikt en individuele omstandigheden.

Ook de relatie met dromen en nachtmerries is complex. Er bestaat geen goede wetenschappelijke basis voor de algemene aanname dat melatonine de slaap dieper maakt en daardoor nachtmerries voorkomt.

1. Wat is melatonine?

Melatonine wordt voornamelijk geproduceerd door de pijnappelklier in de hersenen. De productie volgt een circadiaans ritme: een biologisch patroon van ongeveer 24 uur.

Licht en duisternis spelen daarbij een belangrijke rol. Onder normale omstandigheden begint de hoeveelheid melatonine in het lichaam in de avond te stijgen, blijft deze gedurende een deel van de nacht verhoogd en daalt zij richting de ochtend.

Melatonine werkt daarmee vooral als een biologisch tijdsignaal.

Dat onderscheid is belangrijk. Melatonine veroorzaakt niet simpelweg slaap zoals een aan-uitknop. Het hormoon helpt het lichaam onder andere herkennen dat de biologische nacht is aangebroken.

Daarmee verschilt melatonine van de slaapdruk die gedurende de tijd dat iemand wakker is geleidelijk wordt opgebouwd.

2. Hoe beïnvloedt melatonine het slaap-waakritme?

Onze biologische klok wordt voortdurend afgestemd op de omgeving. Licht is daarvoor een van de belangrijkste signalen.

Vooral licht in de avond en nacht kan de natuurlijke melatonineproductie onderdrukken en de biologische klok beïnvloeden. Licht in de ochtend kan de klok juist in een andere richting verschuiven.

Melatonine en licht werken daardoor als belangrijke tijdsignalen voor het circadiane systeem.

Van buitenaf ingenomen melatonine kan eveneens invloed hebben op de timing van de biologische klok. Afhankelijk van het moment waarop het wordt ingenomen, kan het biologische ritme naar voren of naar achteren verschuiven.

Dat verklaart waarom melatonine vooral relevant kan zijn wanneer het probleem samenhangt met wanneer iemand slaapt en niet uitsluitend met hoe goed iemand slaapt.

3. Wanneer kan melatonine invloed hebben op slaapproblemen?

Melatonine is vooral onderzocht bij problemen waarbij het circadiane ritme een belangrijke rol speelt.

Een bekend voorbeeld is jetlag. Door snel meerdere tijdzones te passeren ontstaat tijdelijk een verschil tussen de interne biologische klok en de lokale tijd.

Ook bij bepaalde circadiane slaap-waakstoornissen kan melatonine worden gebruikt om de timing van het slaapritme te beïnvloeden.

Bij algemene slapeloosheid ligt het ingewikkelder.

Onderzoek laat zien dat melatonine gemiddeld invloed kan hebben op onder andere de tijd die nodig is om in slaap te vallen en, afhankelijk van de onderzochte groep en omstandigheden, op de totale slaapduur. De effecten zijn echter niet bij iedereen even groot.

Daarom is:

melatonine → gemakkelijker inslapen

niet hetzelfde als:

melatonine → diepere slaap → betere slaap → minder nachtmerries.

Vooral die laatste redenering is te eenvoudig.

4. Waarom is het tijdstip van melatonine belangrijk?

Bij melatonine is niet alleen van belang dát het wordt ingenomen, maar vooral wanneer.

Dit hangt samen met de zogenoemde phase response curve. Hetzelfde middel kan afhankelijk van het tijdstip een ander effect op de biologische klok hebben.

Daarom kan melatonine op een geschikt tijdstip helpen om een verkeerd verschoven ritme in de gewenste richting te bewegen, terwijl gebruik op een ongeschikt moment een ander of minder bruikbaar effect kan hebben.

Het optimale moment verschilt bovendien afhankelijk van het probleem dat behandeld wordt.

Daarom is een algemene instructie als "neem melatonine vlak voordat je naar bed gaat" niet voor iedere toepassing wetenschappelijk juist.

Het tijdstip, de dosering en de gebruikte vorm van melatonine kunnen allemaal invloed hebben op het uiteindelijke effect. Dat maakt individueel doseer- of tijdstipadvies iets voor een arts, apotheker of andere daarvoor gekwalificeerde professional.

5. Welke bijwerkingen en wisselwerkingen kunnen optreden?

Dat melatonine een lichaamseigen hormoon is, betekent niet dat gebruik van melatonineproducten geen bijwerkingen kan veroorzaken.

Onderzoek naar de veiligheid van melatonine beschrijft onder andere:

• slaperigheid of vermoeidheid overdag;
• hoofdpijn;
• duizeligheid;
• andere slaapgerelateerde klachten.

Daarnaast zijn onder meer stemmingsveranderingen, hartkloppingen en nachtmerries gerapporteerd. Ernstige bijwerkingen kwamen in klinische onderzoeken relatief weinig voor.

Ook kunnen wisselwerkingen met andere geneesmiddelen relevant zijn.

De verwerking van melatonine verschilt daarnaast tussen mensen. Leeftijd, individuele stofwisseling, het tijdstip van gebruik, dosering en gelijktijdig gebruikte geneesmiddelen kunnen allemaal invloed hebben op de hoeveelheid melatonine die uiteindelijk in het lichaam aanwezig is.

Er is daarom geen goede reden om ervan uit te gaan dat iedereen hetzelfde op dezelfde hoeveelheid melatonine reageert.

6. Is melatonine voor iedereen geschikt?

Nee. Of melatonine passend is, hangt onder andere af van de reden voor gebruik, leeftijd, gezondheid, andere geneesmiddelen en het specifieke slaapprobleem.

Extra zorgvuldigheid is bijvoorbeeld belangrijk bij kinderen, tijdens zwangerschap en borstvoeding en wanneer andere geneesmiddelen worden gebruikt.

Ook langdurig zelfstandig gebruik verdient voorzichtigheid. Voor kortdurend gebruik bestaan aanzienlijk meer veiligheidsgegevens dan voor sommige vormen van langdurig gebruik.

Wanneer iemand al langere tijd slecht slaapt, is bovendien belangrijk om te onderzoeken wat er achter de slaapproblemen zit.

Stress, angst, piekeren, depressie, een verstoord slaapritme, lichamelijke aandoeningen, medicijnen en slaapstoornissen kunnen allemaal bijdragen aan slecht slapen.

Melatonine behandelt deze verschillende oorzaken niet automatisch.

7. Kan melatonine dromen beïnvloeden?

Dat is mogelijk, maar de precieze relatie tussen melatonine en droombeleving is nog niet volledig duidelijk.

Melatonine kan onder bepaalde omstandigheden invloed hebben op kenmerken van de slaap. Kleine experimentele onderzoeken hebben bijvoorbeeld veranderingen in REM-slaap gevonden, maar dergelijke bevindingen betekenen niet dat melatonine bij iedereen meer, minder of intensere dromen veroorzaakt.

Daarnaast worden abnormale dromen en nachtmerries gerapporteerd bij het gebruik van melatonine.

Een groot farmacovigilantieonderzoek vond signalen voor zowel abnormale dromen als nachtmerries bij meldingen over melatonine. Zulke gegevens zijn belangrijk voor het opsporen van mogelijke bijwerkingen, maar kunnen niet bewijzen dat melatonine in ieder afzonderlijk geval de oorzaak was.

Wanneer dromen duidelijk veranderen nadat iemand met melatonine is begonnen, is een verband dus mogelijk, maar niet automatisch bewezen.

8. Welke relatie bestaat er tussen melatonine en nachtmerries?

Melatonine wordt soms genoemd als mogelijke manier om nachtmerries te verminderen omdat het de slaap zou verdiepen of stabiliseren.

Daarvoor bestaat onvoldoende wetenschappelijke basis als algemene behandeling van nachtmerries.

Melatonine kan de timing van slaap beïnvloeden en onder bepaalde omstandigheden het inslapen of andere slaapkenmerken veranderen. Daaruit volgt echter niet automatisch dat het aantal nachtmerries afneemt.

Daar komt bij dat nachtmerries juist als mogelijke bijwerking van melatonine zijn gerapporteerd.

Dat levert een belangrijke nuance op:

melatonine kan slaap beïnvloeden, maar is daarmee nog geen behandeling tegen nachtmerries.

Waarom kunnen dromen toch veranderen?

Daarvoor bestaan verschillende mogelijke verklaringen.

Een verandering in slaapduur, slaapstructuur, REM-slaap of het moment waarop iemand ontwaakt kan bijvoorbeeld invloed hebben op hoeveel dromen worden herinnerd. Wie tijdens of kort na een droom wakker wordt, kan deze gemakkelijker onthouden.

Ook andere factoren kunnen tegelijkertijd veranderen. Iemand kan melatonine bijvoorbeeld gaan gebruiken omdat hij door stress, angst of slapeloosheid slecht slaapt. Wanneer tegelijkertijd nachtmerries ontstaan, is daardoor niet vanzelfsprekend duidelijk of melatonine, het oorspronkelijke slaapprobleem of een andere factor daarvoor verantwoordelijk is.

Bij terugkerende nachtmerries is het daarom belangrijk naar het bredere patroon te kijken.

Wanneer de nachtmerries zelf het belangrijkste probleem vormen, bestaan daarvoor specifiek onderzochte psychologische behandelingen. Imagery Rehearsal Therapy (IRT) is daarvan een belangrijk voorbeeld.

Bij een nachtmerriestoornis moet melatonine daarom niet zonder meer worden gezien als alternatief voor een behandeling die specifiek op nachtmerries is gericht.

9. Tenslotte

Melatonine is een lichaamseigen hormoon dat een belangrijke rol speelt in het circadiane slaap-waakritme. Het geeft het lichaam informatie over de biologische tijd en kan, wanneer het als geneesmiddel of supplement wordt gebruikt, de timing van dat ritme beïnvloeden.

Het is daarom te eenvoudig om melatonine uitsluitend als een natuurlijk slaapmiddel te beschouwen.

Ook bij nachtmerries is nuance noodzakelijk. Er is onvoldoende bewijs om algemeen te stellen dat melatonine door een diepere of rustigere slaap nachtmerries voorkomt. Tegelijkertijd zijn levendige of abnormale dromen en nachtmerries als mogelijke bijwerkingen gerapporteerd.

Wie na het beginnen met melatonine duidelijk meer nachtmerries ervaart, of wie melatonine wil gebruiken vanwege aanhoudende slaap- of nachtmerrieklachten, kan dit het beste bespreken met een arts of apotheker. Voorgeschreven melatonine moet niet zelfstandig worden gewijzigd of gestopt.

Bij terugkerende nachtmerries is het daarnaast belangrijk te kijken naar mogelijke andere factoren, zoals stress, angst, trauma, slaapverstoring, andere medicijnen of een nachtmerriestoornis.