Eenzaamheid

Eenzaamheid is een menselijke ervaring die vrijwel iedereen op enig moment kan meemaken. Iemand kan zich eenzaam voelen na een verhuizing, het verlies van een partner, een scheiding, het wegvallen van vriendschappen of simpelweg tijdens een levensfase waarin de behoefte aan verbondenheid niet overeenkomt met de contacten die er zijn.

Tijdelijke eenzaamheid hoeft niet problematisch te zijn. Anders wordt het wanneer gevoelens van eenzaamheid langdurig aanhouden, veel verdriet veroorzaken of samengaan met sociaal isolement, depressieve klachten, angst, stress of slaapproblemen.

Ook nachtmerries lijken met eenzaamheid samen te hangen. Dat betekent niet dat een nachtmerrie de verborgen oorzaak van eenzaamheid onthult. Wel ontstaat steeds meer wetenschappelijke belangstelling voor de vraag waarom gevoelens van sociale verbondenheid zelfs tijdens onze slaap een rol lijken te spelen.

1. Wat is eenzaamheid?

Eenzaamheid is het subjectieve gevoel dat de sociale relaties die iemand heeft niet voldoende aansluiten bij de relaties die hij of zij zou willen hebben.

Het gaat dus niet uitsluitend om het aantal mensen in iemands omgeving. Iemand kan weinig contacten hebben zonder zich eenzaam te voelen, terwijl iemand met familie, collega's en vrienden toch diepe eenzaamheid kan ervaren.

Centraal staat het ervaren tekort aan betekenisvolle sociale verbondenheid.

Eenzaamheid kan gevoelens oproepen van leegte, verdriet, gemis, onzekerheid of buitengesloten zijn. Wanneer de situatie lang duurt, kan zij bovendien samenhangen met verschillende psychische en lichamelijke gezondheidsproblemen. Onderzoek vindt onder andere relaties met depressie, angst, verminderd welzijn en slaapproblemen. De beschikbare wetenschap ondersteunt zulke verbanden, maar laat niet voor al deze gezondheidsproblemen een eenvoudige causale relatie zien. (PubMed)

2. Welke soorten eenzaamheid bestaan er?

Een veelgebruikt onderscheid is dat tussen emotionele eenzaamheid en sociale eenzaamheid.

A - Emotionele eenzaamheid

Bij emotionele eenzaamheid ontbreekt vooral een hechte, betekenisvolle relatie. Iemand kan voldoende mensen kennen en toch het gevoel hebben niemand te hebben bij wie hij werkelijk terechtkan.

Dit kan bijvoorbeeld ontstaan na het overlijden van een partner, een scheiding of het verdwijnen van een zeer belangrijke vriendschap.

B - Sociale eenzaamheid

Bij sociale eenzaamheid ervaart iemand vooral een tekort aan een breder sociaal netwerk. Er kunnen bijvoorbeeld weinig vrienden, kennissen, collega's of andere sociale contacten zijn waarmee iemand zich verbonden voelt.

Beide vormen kunnen tegelijkertijd voorkomen.

Eenzaamheid is niet hetzelfde als sociaal isolement

Ook sociaal isolement moet van eenzaamheid worden onderscheiden.

Sociaal isolement beschrijft meer de objectieve situatie waarin iemand weinig sociale relaties of contacten heeft. Eenzaamheid beschrijft de persoonlijke beleving daarvan.

Een persoon die alleen woont en weinig mensen ontmoet hoeft zich dus niet eenzaam te voelen. Andersom kan iemand zich midden in een gezin, vriendengroep of drukke werkomgeving sterk geïsoleerd voelen.

3. Waardoor kunnen mensen zich eenzaam voelen?

Er bestaat geen algemene oorzaak van eenzaamheid. Meestal spelen persoonlijke omstandigheden, sociale relaties en veranderingen in het leven samen een rol.

Eenzaamheid kan bijvoorbeeld ontstaan of toenemen door:

• overlijden en rouw;
• scheiding of verlies van een relatie;
• verhuizing of migratie;
• verlies van werk of dagelijkse sociale contacten;
• ziekte of lichamelijke beperkingen;
• pesten, buitensluiting of afwijzing;
• veranderingen binnen vriendschappen;
• mantelzorg en langdurige belasting;
• weinig mogelijkheden om betekenisvolle relaties aan te gaan.

Ook levensfasen kunnen invloed hebben. Jongeren kunnen zich bijvoorbeeld eenzaam voelen wanneer ze moeilijk aansluiting vinden, terwijl op latere leeftijd verlies van een partner, gezondheidsproblemen of het kleiner worden van het sociale netwerk een rol kan spelen.

Eenzaamheid is dus niet uitsluitend een probleem van ouderen.

4. Welke rol spelen eigenwaarde, zelfbeeld en onzekerheid?

De relatie tussen eenzaamheid en eigenwaarde is interessant omdat verschillende processen elkaar kunnen beïnvloeden.

Een laag zelfbeeld, weinig zelfvertrouwen of sterke onzekerheid kan sociaal contact moeilijker maken. Iemand die verwacht te worden afgewezen, kan bijvoorbeeld terughoudender worden bij het aangaan van nieuwe contacten.

Maar de omgekeerde richting is eveneens denkbaar. Langdurige afwijzing, pesten, buitensluiting of het ontbreken van betekenisvolle relaties kan invloed hebben op hoe iemand zichzelf beoordeelt.

Hetzelfde geldt voor sociale angst en faalangst. Angst om iets verkeerd te zeggen, niet geaccepteerd te worden of tekort te schieten kan leiden tot vermijding. Minder contact kan vervolgens gevoelens van eenzaamheid versterken.

Daarom is het te eenvoudig om een laag zelfbeeld als dé oorzaak van eenzaamheid te beschouwen. Eigenwaarde, onzekerheid, sociale ervaringen en eenzaamheid kunnen op complexe manieren met elkaar samenhangen.

5. Hoe hangen eenzaamheid en psychische gezondheid samen?

Langdurige eenzaamheid hangt samen met verschillende aspecten van psychische gezondheid.

Onderzoek vindt onder andere relaties met depressie, angst, stress en verminderd psychologisch welzijn. Een omvangrijke meta-analyse vond dat eenzaamheid vooral sterk samenhing met uitkomsten rond mentale gezondheid en algemeen welzijn. (PubMed)

Dat betekent niet dat eenzaamheid automatisch een psychische aandoening veroorzaakt.

De relaties kunnen wederkerig zijn. Iemand met depressieve klachten kan bijvoorbeeld minder energie of belangstelling hebben voor sociale contacten en zich terugtrekken. Daardoor kan eenzaamheid toenemen. Andersom kan langdurige eenzaamheid samengaan met meer somberheid en psychische belasting.

Ook rouw, trauma, pesten en langdurige stress kunnen zowel de behoefte aan verbinding als het vermogen om sociale contacten te onderhouden beïnvloeden.

6. Welke relatie bestaat er tussen eenzaamheid en slaap?

Eenzaamheid hangt niet alleen samen met hoe mensen zich overdag voelen. Er bestaat ook een relatie met slaap.

Een systematische review en meta-analyse van 27 onderzoeken vond een duidelijke samenhang tussen eenzaamheid en zelfgerapporteerde slaapverstoring. Er werd geen vergelijkbaar verband gevonden met de totale slaapduur. De onderzoekers benadrukten dat daarmee nog niet duidelijk was welke kant de causaliteit op loopt. (PubMed)

Ook objectieve slaapmetingen hebben aanwijzingen opgeleverd. Onderzoek onder oudere volwassenen vond dat zowel eenzaamheid als sociaal isolement samenhingen met meer verstoorde slaap, terwijl vooral eenzaamheid sterk verbonden was met zelfgerapporteerde slapeloosheidsklachten. (PubMed)

Een mogelijke verklaring is dat mensen die zich sociaal onveilig of onvoldoende verbonden voelen alerter blijven op mogelijke bedreigingen.

Sociale veiligheid en verhoogde waakzaamheid

Vanuit evolutionaire theorieën wordt sociale verbondenheid gezien als een belangrijke vorm van veiligheid. Sociale afzondering zou daardoor gepaard kunnen gaan met verhoogde waakzaamheid.

Onderzoek bij jongvolwassenen vond een verband tussen eenzaamheid en slechtere slaapkwaliteit, ook nadat rekening was gehouden met onder andere sociale isolatie en psychische klachten. Eerdere blootstelling aan geweld versterkte bepaalde relaties, wat past bij de hypothese dat waakzaamheid voor bedreiging een rol kan spelen. 

Dit is een mogelijke verklaring en geen bewijs dat alle slaapproblemen bij eenzame mensen door verhoogde waakzaamheid ontstaan.

7. Wat kan eenzaamheid verminderen?

Omdat eenzaamheid verschillende oorzaken en vormen kent, bestaat er geen oplossing die voor iedereen hetzelfde werkt.

Bij sociale eenzaamheid kan het uitbreiden of herstellen van sociale contacten relevant zijn. Bij emotionele eenzaamheid kan juist de kwaliteit en diepgang van relaties belangrijker zijn dan het aantal contacten.

Soms spelen psychologische processen mee. Angst voor afwijzing, weinig zelfvertrouwen, negatieve verwachtingen over anderen of eerdere ervaringen met pesten kunnen het aangaan van nieuwe relaties bemoeilijken.

Ook omstandigheden kunnen bepalend zijn. Iemand die door ziekte nauwelijks het huis uit kan, bevindt zich in een andere situatie dan iemand die na een verhuizing nog geen sociaal netwerk heeft opgebouwd.

Wanneer eenzaamheid langdurig veel lijdensdruk veroorzaakt of samengaat met depressie, ernstige angst of andere psychische klachten, kan professionele ondersteuning zinvol zijn.

8. Welke relatie bestaat er tussen eenzaamheid en nachtmerries?

Onderzoek geeft aanwijzingen dat eenzaamheid niet alleen met slechter slapen, maar ook specifiek met nachtmerries samenhangt.

Een studie uit 2024 onderzocht dit in twee groepen van respectievelijk 827 en 782 volwassenen. Meer eenzaamheid hing samen met vaker voorkomende nachtmerries. In de tweede studie werd daarnaast een relatie gevonden met de intensiteit van nachtmerries. (APA)

Interessant waren de mogelijke verklaringen.

In het eerste onderzoek speelde stress een verklarende rol in de statistische relatie tussen eenzaamheid en de frequentie van nachtmerries. In het tweede onderzoek kwamen vooral piekeren en verhoogde lichamelijke en psychologische activatie, ook wel hyperarousal genoemd, naar voren als mogelijke tussenliggende processen. (APA)

Dat past bij breder onderzoek waarin eenzaamheid samenhangt met stress, verhoogde activatie voor het slapen en slechtere slaapkwaliteit. Een dagboekstudie vond bijvoorbeeld relaties tussen eenzaamheid, dagelijkse stress, slechter slapen, verhoogde pre-sleep arousal en vermoeidheid de volgende ochtend. (PubMed)

Vertellen eenzame nachtmerries waarom iemand eenzaam is?

Dat kunnen we niet uit wetenschappelijk onderzoek concluderen.

Een nachtmerrie kan thema's bevatten als verlaten worden, buitensluiting, afwijzing, machteloosheid of het verlies van iemand. Zulke droombeelden kunnen voor de dromer persoonlijk betekenisvol zijn.

Ze bewijzen echter niet dat bijvoorbeeld een laag zelfbeeld, pesten, sociale angst of een traumatische ervaring de oorzaak van de eenzaamheid is. Droominhoud kan niet als diagnostisch instrument worden gebruikt.

Bij terugkerende nachtmerries die veel angst veroorzaken of de slaap verstoren, kan afzonderlijke behandeling zinvol zijn. Een van de specifiek onderzochte behandelingen is Imagery Rehearsal Therapy (IRT), waarbij een terugkerende nachtmerrie tijdens het wakker zijn wordt veranderd en de aangepaste versie vervolgens in de verbeelding wordt geoefend.

9. Tenslotte

Eenzaamheid draait niet simpelweg om alleen zijn, maar om een ervaren tekort aan betekenisvolle sociale verbondenheid. Sociale omstandigheden, verlies, rouw, pesten, afwijzing, onzekerheid, eigenwaarde en psychische klachten kunnen daarbij op verschillende manieren met elkaar samenhangen.

Ook slaap lijkt onderdeel van dit bredere geheel. Eenzaamheid wordt in onderzoek geassocieerd met slechtere slaapkwaliteit en recent onderzoek vindt eveneens een verband met frequentere en intensere nachtmerries. Stress, piekeren en verhoogde waakzaamheid behoren tot de mogelijke verklaringen, maar daarmee is nog niet aangetoond dat eenzaamheid rechtstreeks nachtmerries veroorzaakt.

Een nachtmerrie kan persoonlijk betekenis hebben, maar vertelt niet automatisch waarom iemand eenzaam is. Wanneer eenzaamheid, slaapproblemen of terugkerende nachtmerries langdurig het dagelijks leven beïnvloeden, kan professionele ondersteuning passend zijn.