Overspannen

Overspannenheid ontstaat meestal niet van de ene op de andere dag. Vaak is er gedurende langere tijd sprake van meer belasting dan iemand voldoende kan opvangen en waarvan herstel steeds moeilijker wordt. Werkdruk kan daarbij een rol spelen, maar ook mantelzorg, relatieproblemen, financiële zorgen, ziekte, verlies of een combinatie van verschillende omstandigheden.

Klachten kunnen zowel psychisch als lichamelijk zijn. Vermoeidheid, prikkelbaarheid, piekeren, concentratieproblemen en slecht slapen komen regelmatig voor. Soms veranderen ook dromen en kunnen nachtmerries vaker optreden.

Overspannenheid is echter niet hetzelfde als burn-out of depressie. Ook zijn nachtmerries geen betrouwbaar waarschuwingssysteem waarmee kan worden voorspeld dat iemand overspannen zal raken.

1. Wat is overspannenheid?

Overspannenheid is een toestand waarbij langdurige of opeengestapelde belasting gepaard gaat met spanningsklachten en problemen met het dagelijks functioneren.

In Nederland wordt het begrip onder andere gebruikt in de huisartsenzorg en bedrijfsgezondheidszorg. Het gaat niet alleen om stress ervaren. Stress is een normale lichamelijke en psychologische reactie die in allerlei situaties nuttig kan zijn.

Problematischer wordt het wanneer spanning langdurig aanwezig blijft, herstel onvoldoende lukt en klachten steeds meer invloed krijgen op bijvoorbeeld werk, gezin, sociale contacten en slaap.

Iemand kan dan het gevoel krijgen voortdurend achter de feiten aan te lopen, minder overzicht te hebben of normale dagelijkse problemen niet meer goed te kunnen hanteren.

2. Waardoor kan iemand overspannen raken?

Overspannenheid heeft meestal niet één oorzaak. Vaak stapelen verschillende belastende omstandigheden zich op.

Denk bijvoorbeeld aan:

• langdurige hoge werkdruk of prestatiedruk;
• conflicten of onzekerheid op het werk;
• mantelzorg;
• relatie- of gezinsproblemen;
• financiële zorgen;
• ziekte van jezelf of iemand in je omgeving;
• verlies en Rouw;
• Pesten of andere langdurig belastende sociale situaties;
• meerdere ingrijpende gebeurtenissen kort na elkaar.

Ook persoonlijke kenmerken kunnen beïnvloeden hoe iemand met belasting omgaat. Perfectionisme, Faalangst, onzekerheid, een sterk verantwoordelijkheidsgevoel en moeite met grenzen stellen kunnen in sommige omstandigheden bijdragen aan langdurige spanning.

Dat betekent niet dat iemand door zijn persoonlijkheid zelf verantwoordelijk is voor overspannenheid. Omstandigheden kunnen zo zwaar of langdurig zijn dat ook iemand die normaal goed met stress omgaat overbelast raakt.

3. Welke klachten kunnen bij overspannen zijn voorkomen?

De klachten verschillen per persoon en zijn niet specifiek voor overspannenheid.

Psychisch kunnen bijvoorbeeld prikkelbaarheid, onrust, piekeren, somberheid, emotionele labiliteit en het gevoel de controle kwijt te raken voorkomen.

Daarnaast kunnen cognitieve klachten ontstaan, zoals moeite met concentreren, vergeetachtigheid, besluiteloosheid en problemen met het bewaren van overzicht.

Lichamelijk kunnen onder andere vermoeidheid, hoofdpijn, gespannen spieren, maag-darmklachten en hartkloppingen optreden.

Ook slaapklachten komen veel voor. Iemand kan moeilijk inslapen, 's nachts vaak wakker worden of ondanks voldoende tijd in bed niet uitgerust wakker worden.

Eén of enkele van deze klachten betekenen niet automatisch dat iemand overspannen is. Veel ervan kunnen ook bij Angst, Depressie, slaapproblemen of lichamelijke aandoeningen voorkomen.

4. Welke rol spelen draaglast, draagkracht en herstel?

Een bruikbare manier om overspannenheid te begrijpen is de verhouding tussen draaglast en draagkracht.

Draaglast bestaat uit alles wat gedurende een bepaalde periode energie en aanpassing vraagt. Draagkracht gaat over de mogelijkheden en hulpbronnen om daarmee om te gaan.

Belangrijk daarbij is herstel.

Een drukke week hoeft geen probleem te zijn wanneer daarna voldoende ruimte bestaat om lichamelijk en mentaal te herstellen. Wanneer nieuwe belasting zich echter blijft opstapelen terwijl herstel uitblijft, kan de spanning toenemen.

Slecht slapen kan dat proces versterken.

Iemand die door Stress en piekeren slecht slaapt, kan overdag vermoeider en prikkelbaarder worden. Problemen kosten daardoor meer moeite, terwijl concentratie en het vermogen om met nieuwe belasting om te gaan kunnen afnemen.

Zo kan een zichzelf versterkende situatie ontstaan:

langdurige belasting → spanning en piekeren → slechter slapen → minder herstel → meer vermoeidheid en prikkelbaarheid → dagelijkse belasting wordt moeilijker hanteerbaar.

Dit betekent niet dat iedereen met langdurige stress uiteindelijk overspannen raakt. Individuele omstandigheden, gezondheid, sociale steun en mogelijkheden tot herstel verschillen sterk.

5. Wat is het verschil tussen overspannenheid, burn-out en depressie?

Deze begrippen worden in het dagelijks taalgebruik gemakkelijk door elkaar gehaald.

Bij Burn-out ligt de nadruk sterker op langdurige chronische belasting in de werkcontext. De Wereldgezondheidsorganisatie beschrijft burn-out als een werkgerelateerd fenomeen dat samenhangt met chronische werkstress die niet succesvol is gehanteerd.

Overspannenheid kan breder ontstaan. Ook belasting vanuit gezin, mantelzorg, financiën, relaties of meerdere levensgebieden tegelijkertijd kan een rol spelen.

Het is bovendien te eenvoudig om te stellen dat onbehandelde overspannenheid automatisch verandert in burn-out.

Is overspannenheid hetzelfde als depressie?

Nee.

Bij een Depressie staan onder andere een aanhoudend sombere stemming en/of duidelijk verlies van interesse en plezier centraal, samen met andere mogelijke klachten.

Overspannenheid en depressie kunnen wel overlappende verschijnselen hebben, zoals vermoeidheid, slecht slapen, concentratieproblemen en somberheid. Ze kunnen bovendien tegelijkertijd voorkomen.

Daarom is het niet altijd mogelijk om op basis van een klachtenlijst zelf vast te stellen wat er aan de hand is.

6. Welke relatie bestaat er tussen overspannenheid en slaap?

Slaap is belangrijk voor lichamelijk en psychologisch herstel. Juist bij langdurige spanning kan de slaap echter verstoord raken.

Piekeren kan het moeilijk maken om in slaap te vallen. Verhoogde lichamelijke spanning kan ervoor zorgen dat iemand moeilijk ontspant en tijdens de nacht kunnen vaker ontwakingen optreden.

Daarmee kan Slapeloosheid onderdeel worden van een vicieuze cirkel.

Slecht slapen kan de volgende dag samenhangen met meer vermoeidheid, prikkelbaarheid en concentratieproblemen. Daardoor kunnen gewone taken zwaarder aanvoelen en kan de ervaren belasting verder toenemen.

Slaapproblemen verdienen bij overspannenheid daarom afzonderlijke aandacht. Ze zijn niet uitsluitend een onbelangrijk bijverschijnsel van stress.

7. Wat kan helpen bij overspannenheid?

Wat helpt hangt af van de ernst van de klachten en de omstandigheden die de belasting veroorzaken.

Een eerste belangrijke stap is vaak inzicht krijgen in wat langdurig energie vraagt en waar onvoldoende herstel tegenover staat. Alleen proberen harder vol te houden is bij aanhoudende overbelasting meestal geen duurzame oplossing.

Afhankelijk van de situatie kan aandacht worden besteed aan:

• herstel en voldoende slaap;
• vermindering of aanpassing van belastende omstandigheden;
• haalbare grenzen in werk en privéleven;
• regelmatige lichaamsbeweging die past bij de belastbaarheid;
• ontspanning en activiteiten die herstel ondersteunen;
• sociale steun;
• omgaan met piekeren, perfectionisme of faalangst wanneer die een rol spelen.

Het doel is niet simpelweg om alle stress uit het leven te verwijderen. Een zekere mate van spanning hoort bij het dagelijks leven. Het gaat vooral om een betere verhouding tussen belasting en mogelijkheden tot herstel.

Bij ernstige of langdurige klachten, duidelijk verlies van functioneren of twijfel over de oorzaak kan professionele beoordeling verstandig zijn. Afhankelijk van de situatie kunnen bijvoorbeeld huisarts, bedrijfsarts of psycholoog betrokken worden.

8. Welke relatie bestaat er tussen overspannenheid en nachtmerries?

Mensen die langdurig onder spanning staan kunnen ook veranderingen in hun dromen ervaren. Onderzoek laat in bredere zin verbanden zien tussen nachtmerries en psychische klachten zoals angst, depressieve symptomen en posttraumatische stress.

Ook Stress, piekeren en emotionele belasting worden met nachtmerries in verband gebracht.

Voor overspannenheid specifiek is het wetenschappelijke bewijs veel beperkter. We kunnen daarom niet stellen dat overspannenheid rechtstreeks nachtmerries veroorzaakt of dat nachtmerries een kenmerkend symptoom zijn waarmee overspannenheid kan worden vastgesteld.

Wel kunnen beide verschijnselen binnen dezelfde periode van langdurige belasting voorkomen.

Daarbij kan slaap opnieuw een belangrijke tussenschakel vormen. Nachtmerries kunnen iemand wakker maken en het moeilijker maken opnieuw in slaap te vallen. Wanneer ze vaak terugkeren, kan zelfs angst voor het slapen ontstaan.

Onderzoek naar nachtmerries en slapeloosheid wijst erop dat beide problemen elkaar kunnen versterken.

Bij iemand die al overspannen en vermoeid is, kunnen Terugkerende nachtmerries daardoor extra herstelverlies veroorzaken.

Kunnen nachtmerries waarschuwen voor overspannenheid?

Een toename van nachtmerries kan samenvallen met een periode waarin iemand meer stress of emotionele belasting ervaart. Het kan daarom zinvol zijn veranderingen in slaap serieus te nemen.

Maar nachtmerries zijn geen bewezen vroeg waarschuwingssysteem voor overspannenheid.

Een enkele heftige nachtmerrie betekent niet dat iemand op weg is naar overspannenheid of burn-out. Andersom kan iemand ernstig overspannen zijn zonder nachtmerries te hebben.

Belangrijker is het totale patroon: langdurige spanning, onvoldoende herstel, slecht slapen, vermoeidheid en problemen met functioneren.

Kun je de oorzaak van overspannenheid in een droom herkennen?

Niet betrouwbaar.

Een droom waarin iemand voortdurend te laat komt bewijst geen prestatiedruk of Faalangst. Een achtervolgingsdroom betekent niet automatisch dat iemand verantwoordelijkheden probeert te ontlopen. En een droom waarin iemand de controle verliest is geen diagnose van overspannenheid.

Droominhoud kan voor iemand persoonlijk betekenisvol zijn. Zorgen over werk, relaties of andere gebeurtenissen kunnen herkenbaar in dromen terugkomen.

Dat is echter iets anders dan stellen dat een nachtmerrie de verborgen oorzaak van overspannenheid onthult.

Wanneer nachtmerries zeer frequent worden en ook blijven bestaan wanneer andere klachten verbeteren, kunnen ze bovendien een zelfstandig slaapprobleem zijn. Bij ernstige terugkerende nachtmerries kan uiteindelijk sprake zijn van een Nachtmerriestoornis, waarvoor specifieke behandelingen bestaan.

9. Tenslotte

Overspannenheid ontstaat meestal wanneer belasting gedurende langere tijd groter wordt dan de mogelijkheden om daarvan voldoende te herstellen. Werk kan daarbij een belangrijke factor zijn, maar ook relaties, mantelzorg, financiële problemen, ziekte, verlies en andere ingrijpende omstandigheden kunnen bijdragen.

Klachten kunnen psychisch, cognitief en lichamelijk zijn. Slaap verdient daarbij bijzondere aandacht, omdat langdurige spanning de slaap kan verstoren terwijl slechte slaap het herstel vervolgens verder kan bemoeilijken.

Overspannenheid is niet automatisch een voorstadium van burn-out en evenmin hetzelfde als depressie.

Ook nachtmerries kunnen tijdens perioden van sterke spanning voorkomen. Ze kunnen de slaap verder verstoren en daardoor onderdeel worden van een bredere wisselwerking tussen stress, slaap en herstel. Wetenschappelijk gezien kunnen nachtmerries echter niet worden gebruikt om overspannenheid te voorspellen of de verborgen oorzaak ervan te achterhalen.

Bij langdurige of ernstige klachten is daarom vooral het totale patroon van belasting, herstel, slaap en dagelijks functioneren van belang.