Slaap en bewustzijn

Wanneer we in slaap vallen, verdwijnt onze aandacht voor de buitenwereld geleidelijk. Geluiden dringen minder gemakkelijk door, onze ogen zijn gesloten en uiteindelijk reageren we nauwelijks meer op wat er om ons heen gebeurt. Toch betekent slapen niet automatisch dat bewustzijn volledig verdwijnt. We kunnen dromen, emoties ervaren, denken en soms zelfs beseffen dat we dromen.

Slaap laat daarmee zien dat bewustzijn verschillende vormen kan aannemen. Iemand kan nauwelijks bewust zijn van de slaapkamer en tegelijkertijd midden in een levendige droomwereld rondlopen. Tijdens een lucide droom kan daar zelfs het besef bijkomen dat die wereld een droom is.

De overgang tussen wakker zijn, slapen en dromen maakt slaap daarom tot een belangrijk onderzoeksgebied voor wetenschappers die proberen te begrijpen wat bewustzijn eigenlijk is.

1. Wat wordt bedoeld met bewustzijn?

Bewustzijn is een complex begrip waarvoor geen algemeen aanvaarde, allesomvattende definitie bestaat. In brede zin gaat het om het hebben van een subjectieve ervaring: er is iets wat iemand ziet, hoort, voelt, denkt of beleeft.

Bewustzijn kan verschillende aspecten omvatten:

• bewustzijn van de omgeving;
• lichamelijke gewaarwordingen;
• gedachten en emoties;
• het ervaren van beelden en geluiden;
• een gevoel van tijd en plaats;
• bewustzijn van jezelf;
• het besef dat je een bepaalde ervaring hebt.

Deze onderdelen hoeven niet altijd tegelijkertijd aanwezig te zijn.

Dat wordt tijdens dromen bijzonder duidelijk. Iemand kan een uitgebreid landschap zien, gesprekken voeren en emoties ervaren, maar tegelijkertijd niet beseffen dat het lichaam in bed ligt te slapen.

2. Hoe verandert het bewustzijn wanneer we in slaap vallen?

De overgang van wakker zijn naar slapen is meestal geen plotselinge omschakeling. Tijdens het inslapen veranderen aandacht, waarneming en hersenactiviteit geleidelijk.

Daarbij kunnen verschillende veranderingen optreden:

1. De aandacht voor de buitenwereld neemt af.
2. Gedachten worden minder doelgericht.
3. Associaties kunnen losser worden.
4. Spontane beelden en geluiden kunnen verschijnen.
5. Het gevoel voor tijd en omgeving kan veranderen.
6. De slaap verdiept en reacties op externe prikkels nemen verder af.

Juist tijdens deze overgang kunnen hypnagoge beelden ontstaan. Mensen kunnen korte gezichten, landschappen, stemmen, geluiden of vreemde droomachtige scènes ervaren terwijl ze nog niet volledig slapen.

De grens tussen wakker bewustzijn en slaap is daardoor minder scherp dan de eenvoudige tegenstelling wakker of bewusteloos doet vermoeden.

3. Zijn we tijdens het slapen nog bewust?

Dat hangt af van wat met bewustzijn wordt bedoeld en van het moment tijdens de slaap.

Tijdens een droom kan duidelijk sprake zijn van een bewuste ervaring. Een dromer kan bijvoorbeeld angst voelen, een gesprek voeren of denken dat hij door een onbekende stad loopt. De ervaring vindt niet werkelijk in de buitenwereld plaats, maar wordt wel subjectief beleefd.

Droomervaringen worden bovendien niet uitsluitend uit REM-slaap gerapporteerd. Ook tijdens NREM-slaap kunnen dromen en andere bewuste ervaringen voorkomen.

Gemiddeld worden uit REM-slaap vaker dromen gerapporteerd die levendig, beeldrijk, emotioneel en verhalend zijn. Ervaringen uit NREM-slaap zijn gemiddeld vaker korter of gedachteachtiger, maar dit verschil is niet absoluut.

Niet herinneren is niet hetzelfde als niet ervaren

Onderzoek naar bewustzijn tijdens slaap kent een fundamenteel probleem: onderzoekers kunnen een slapende persoon niet rechtstreeks vragen wat hij op dat moment ervaart.

De persoon moet eerst worden gewekt.

Wanneer iemand vervolgens zegt niets te herinneren, zijn verschillende verklaringen mogelijk. Misschien was er vlak voor het ontwaken geen bewuste droomervaring, maar het is ook mogelijk dat een ervaring zeer snel uit het geheugen is verdwenen.

Ervaren en later herinneren dat je iets hebt ervaren zijn daarom niet hetzelfde.

4. Wat is het verschil tussen de buitenwereld en de droomwereld?

Tijdens wakker zijn wordt onze bewuste ervaring voortdurend beïnvloed door informatie uit de omgeving. Licht bereikt onze ogen, geluid onze oren en onze zintuigen registreren wat er met het lichaam gebeurt.

Tijdens slaap verandert deze verhouding.

De hersenen blijven externe informatie verwerken, maar de toegang van die informatie tot onze bewuste ervaring is sterk verminderd. Tegelijkertijd kan een uitgebreide interne ervaringswereld ontstaan.

In een droom kan iemand bijvoorbeeld:

• mensen zien die niet aanwezig zijn;
• stemmen horen in een stille slaapkamer;
• door een landschap lopen terwijl het lichaam stil ligt;
• angst of blijdschap ervaren;
• pijn, aanraking of beweging beleven;
• denken en beslissingen nemen.

De droomwereld wordt grotendeels intern gegenereerd.

Dat maakt dromen bijzonder interessant voor bewustzijnsonderzoek: de hersenen kunnen blijkbaar een overtuigende ervaringswereld construeren zonder dat deze voortdurend door actuele zintuiglijke informatie uit de buitenwereld wordt gestuurd.

5. Waarom beseffen we meestal niet dat we dromen?

Gewone dromen kunnen de vreemdste gebeurtenissen bevatten zonder dat de dromer daar verbaasd over lijkt te zijn. Een overleden familielid leeft weer, iemand vliegt zonder hulpmiddelen of een slaapkamer verandert plotseling in een treinstation.

Toch denken we meestal niet:

Dit kan onmogelijk waar zijn, dus ik moet dromen.

Een belangrijk begrip hierbij is metacognitie: het vermogen om na te denken over onze eigen gedachten, kennis en mentale toestand.

Tijdens gewone dromen kunnen bepaalde vormen van kritische zelfreflectie en metacognitie verminderd zijn. De dromer ervaart de droomwereld dan grotendeels vanuit de werkelijkheid die op dat moment wordt gepresenteerd.

Wat verandert bij een lucide droom?

Een lucide droom is een droom waarin de dromer tijdens het dromen beseft dat hij of zij droomt.

Er ontstaat dan een bijzondere combinatie:

de droom gaat door + het besef "dit is een droom" ontstaat.

Daarmee keert een vorm van metacognitief bewustzijn terug zonder dat de persoon volledig wakker wordt.

Lucide dromen zijn daarom interessant voor wetenschappelijk onderzoek naar bewustzijn. Ze laten zien dat eigenschappen van bewustzijn binnen dezelfde slaaptoestand kunnen veranderen.

Een lucide droom is echter geen volledig wakker bewustzijn dat simpelweg in een slapend lichaam terechtkomt. Het blijft een droomervaring binnen slaap.

6. Wat gebeurt er in de hersenen tijdens bewustzijn en dromen?

Bewustzijn kan niet eenvoudig aan één hersengebied worden toegewezen. Het ontstaat uit de activiteit en samenwerking van verschillende hersennetwerken.

Tijdens slapen verandert die samenwerking.

Bij dromen zijn onder andere hersensystemen actief die betrokken zijn bij:

• waarnemingsachtige ervaringen;
• emoties;
• geheugen;
• ruimtelijke verwerking;
• zelfervaring;
• associaties.

Tegelijkertijd functioneren bepaalde netwerken die betrokken zijn bij kritische reflectie, aandacht en cognitieve controle anders dan tijdens normaal wakker bewustzijn.

Onderzoek naar lucide dromen suggereert dat daarbij opnieuw veranderingen optreden in hersenactiviteit en netwerkcommunicatie die samenhangen met zelfreflectie en metacognitie.

Het is echter te eenvoudig om te stellen dat één hersengebied tijdens gewone dromen "uitstaat" en bij lucide dromen weer "aangaat". Bewustzijn ontstaat uit dynamische patronen binnen meerdere samenwerkende systemen.

7. Wat leren slaapverlamming en overgangstoestanden over bewustzijn?

Sommige slaapverschijnselen laten bijzonder duidelijk zien dat slapen en wakker worden niet altijd als één geheel omschakelen.

Bij slaapverlamming wordt iemand zich bewust van zichzelf en soms ook van de omgeving, terwijl de tijdelijke spierremming die kenmerkend is voor REM-slaap nog aanwezig is.

Daardoor kan iemand ervaren:

ik ben wakker en bewust, maar ik kan mij niet bewegen.

Slaapverlamming kan bovendien samengaan met levendige waarnemingsachtige ervaringen.

Van wakker naar slaap en weer terug

Ook rond de grenzen van slaap kunnen verschillende kenmerken tijdelijk overlappen:

1. Hypnagoge ervaringen: ontstaan tijdens de overgang van wakker zijn naar slapen.
2. Hypnopompe ervaringen: ontstaan tijdens de overgang van slapen naar wakker worden.
3. Slaapverlamming: bewustzijn van jezelf of de omgeving keert terug terwijl REM-gerelateerde spieratonie nog aanwezig kan zijn.

Deze verschijnselen laten zien dat bewustzijn, waarneming, beweging en slaapfysiologie niet noodzakelijk allemaal op precies hetzelfde moment veranderen.

8. Wat kunnen dromen ons leren over bewustzijn?

Dromen vormen een bijzonder natuurlijk experiment voor het bestuderen van bewustzijn.

Tijdens een droom kan een wereld ontstaan waarin ruimte, tijd, mensen en gebeurtenissen overtuigend worden ervaren terwijl de zintuiglijke informatie uit de werkelijke omgeving sterk naar de achtergrond is verdwenen.

Herinneringen, emoties en associaties kunnen daarbij in nieuwe combinaties verschijnen. In Als we dromen wordt verder verkend hoe dergelijke herinneringen en ervaringen onderdeel kunnen worden van de intern gegenereerde droomwereld.

Dromen roepen daardoor fundamentele vragen op:

• Hoe construeren de hersenen een ervaringswereld?
• Waarom voelt een droom tijdens het dromen vaak werkelijk?
• Hoe ontstaat het gevoel van een 'ik' binnen een droom?
• Waarom accepteren we onmogelijke gebeurtenissen?
• Wat verandert wanneer we beseffen dat we dromen?

Neurowetenschap kan steeds beter onderzoeken welke hersenprocessen met dergelijke ervaringen samenhangen. Daarmee is echter nog niet volledig verklaard waarom hersenactiviteit überhaupt gepaard gaat met een subjectieve ervaring. Dat behoort tot de grote open vragen binnen het onderzoek naar bewustzijn.

9. Welke betekenis heeft slaapbewustzijn voor zelfbewustzijn?

Bewustzijn en zelfbewustzijn zijn niet precies hetzelfde.

Iemand kan iets ervaren zonder uitgebreid over zichzelf of die ervaring na te denken. Tijdens gewone dromen gebeurt dat regelmatig. We bevinden ons midden in een ervaring zonder ons af te vragen hoe die ervaring tot stand komt.

Lucide dromen maken het onderscheid zichtbaar doordat iemand binnen de ervaring ineens beseft:

Dit gebeurt in mijn droom.

Daarmee raken slaap en dromen aan onderwerpen als zelfbewustzijn, aandacht en metacognitie. Ook binnen mindfulness en meditatie spelen aandacht en bewustzijn een belangrijke rol, maar dit zijn andere toestanden en praktijken en mogen niet worden gelijkgesteld aan slapen of dromen.

Vanuit persoonlijke ontwikkeling kunnen bewustzijn en zelfreflectie relevant zijn voor het leren herkennen van gedachten, emoties en ervaringen. Daaruit volgt echter niet dat bewustzijn tijdens slaap automatisch tot persoonlijke groei leidt.

Slaaponderzoek laat vooral zien hoe veelzijdig bewustzijn is. De menselijke ervaring kent meer toestanden dan alleen volledig wakker of volledig bewusteloos.

10. Tenslotte

Slaap betekent niet simpelweg dat bewustzijn wordt uitgeschakeld. Tijdens het inslapen neemt de aandacht voor de buitenwereld geleidelijk af, terwijl hypnagoge ervaringen kunnen ontstaan. Tijdens slaap kunnen dromen een uitgebreide interne ervaringswereld vormen en tijdens een lucide droom kan zelfs het besef ontstaan dat die ervaring een droom is.

Ook slaapverlamming en hypnopompe ervaringen laten zien dat wakker zijn, bewegen, waarnemen en bewust ervaren niet altijd op precies hetzelfde moment veranderen.

Daarbij blijft een belangrijk onderscheid bestaan tussen iets ervaren en die ervaring later kunnen herinneren. Dat iemand na het ontwaken geen droom kan terughalen, bewijst niet automatisch dat er tijdens de voorafgaande slaap geen enkele bewuste ervaring is geweest.

Juist deze variatie maakt slaap zo interessant voor onderzoek naar bewustzijn. De buitenwereld kan vrijwel verdwijnen uit onze ervaring, terwijl tegelijkertijd een overtuigende innerlijke werkelijkheid ontstaat.

Dromen laten daarmee een fundamentele eigenschap van bewustzijn zien: wat wij ervaren is niet simpelweg een rechtstreekse kopie van de wereld buiten ons. Het is een ervaring die door de hersenen voortdurend wordt opgebouwd — tijdens het wakker zijn, maar in een opvallend andere vorm ook terwijl we slapen.