Hyperarousal

Je bent moe en wilt slapen, maar zodra je in bed ligt lijkt je systeem juist wakkerder te worden. Gedachten blijven komen, geluiden vallen extra op en je merkt voortdurend of je al slaperig wordt. Misschien voelt je lichaam gespannen, terwijl je tegelijkertijd uitgeput bent.

Zo'n toestand van verhoogde activatie wordt binnen slaaponderzoek vaak aangeduid als hyperarousal. Het begrip speelt vooral een belangrijke rol in theorieën over slapeloosheid.

Hyperarousal betekent niet simpelweg dat iemand veel energie heeft. Iemand kan lichamelijk en geestelijk moe zijn en tegelijkertijd onvoldoende kunnen afschakelen om gemakkelijk in slaap te vallen of rustig te blijven slapen.

1. Wat is hyperarousal?

Arousal betekent activatie of waakzaamheid. Hyperarousal verwijst naar een toestand waarin bepaalde vormen van activatie relatief verhoogd blijven.

Binnen slaaponderzoek worden meestal verschillende domeinen onderscheiden:

• cognitief: gedachten blijven actief, piekeren of voortdurend analyseren;

• emotioneel: spanning, angst of sterke emotionele waakzaamheid;

• fysiologisch: verhoogde activatie van lichamelijke systemen;

• corticaal: verhoogde activatiepatronen in de hersenen.

Deze vormen hoeven niet allemaal tegelijkertijd aanwezig te zijn.

Hyperarousal is bovendien geen afzonderlijke ziekte of diagnose. Het is een concept waarmee onderzoekers proberen te begrijpen waarom het systeem bij sommige mensen moeilijker overschakelt van waakzaamheid naar slaap.

2. Hyperarousal en slapeloosheid

Hyperarousal is vooral bekend geworden door onderzoek naar insomnia, oftewel slapeloosheid.

Volgens het hyperarousalmodel is chronische slapeloosheid niet uitsluitend een probleem van te weinig slaapdruk of te weinig gelegenheid om te slapen. Een verhoogde toestand van activatie kan het ontstaan en voortbestaan van slaapproblemen mede helpen verklaren.

Iemand kan bijvoorbeeld naar bed gaan met voldoende vermoeidheid, terwijl tegelijkertijd andere processen actief blijven:

→ Waarom slaap ik nog niet?

→ Morgen moet ik vroeg op.

→ Als ik nu niet snel slaap, ben ik morgen kapot.

→ Ik voel me nog steeds veel te wakker.

De wens om te slapen kan zo samengaan met steeds meer aandacht voor het feit dat slapen nog niet lukt.

Het resultaat lijkt paradoxaal: hoe belangrijker slapen op dat moment wordt, hoe alerter iemand kan worden op alles wat slaap in de weg lijkt te staan.

3. Cognitieve hyperarousal

Een van de duidelijkst herkenbare vormen is cognitieve hyperarousal.

Het denken komt onvoldoende tot rust. Dat kan bestaan uit:

• piekeren;

• problemen proberen op te lossen;

• gesprekken opnieuw afspelen;

• vooruitdenken naar morgen;

• controleren hoeveel tijd er nog over is om te slapen;

• nadenken over de gevolgen van onvoldoende slaap.

Niet iedere gedachte voor het slapen is natuurlijk hyperarousal. Gedachten tijdens het inslapen zijn normaal.

Het wordt vooral relevant wanneer de mentale activiteit aanhoudend en activerend is en samengaat met moeite om los te laten.

Bij slapeloosheid kan bovendien een specifiek patroon ontstaan waarbij iemand steeds meer focus legt op slaap zelf. Iedere gedachte, lichamelijke sensatie of verandering in de omgeving kan dan worden beoordeeld vanuit één vraag:

Kan ik nu eindelijk slapen?

Die voortdurende monitoring kan juist waakzaamheid in stand houden.

4. Emotionele hyperarousal

Gedachten en emoties zijn moeilijk volledig van elkaar te scheiden.

Een gedachte als “ik slaap alweer niet” kan frustratie oproepen. De verwachting van een moeilijke volgende dag kan angst veroorzaken. Een conflict van eerder die avond kan boosheid of verdriet actief houden.

Daardoor kan cognitieve hyperarousal overgaan in emotionele hyperarousal en andersom.

Er kan bijvoorbeeld een kringloop ontstaan:

niet slapen → zorgen over niet slapen → spanning → meer waakzaamheid → nog moeilijker slapen

Bij langdurige slaapproblemen kan zelfs het bed onderdeel van die spanning worden.

Waar het bed oorspronkelijk vooral met rust en slapen verbonden was, kan het steeds sterker worden geassocieerd met wakker liggen, frustratie en proberen te slapen.

Hier raakt het hyperarousalmodel aan processen van conditionering.

5. Fysiologische hyperarousal

Hyperarousal kan ook lichamelijk worden ervaren.

Mensen beschrijven bijvoorbeeld:

• gespannen spieren;

• een gevoel van innerlijke onrust;

• moeilijk lichamelijk kunnen ontspannen;

• verhoogde alertheid;

• hartkloppingen of een sterk bewustzijn van de hartslag;

• een gevoel alsof het lichaam nog in de actiestand staat.

Het ligt voor de hand om zulke ervaringen te verbinden aan het autonome zenuwstelsel. Toch is het wetenschappelijke beeld minder eenvoudig dan vaak wordt voorgesteld.

Onderzoek heeft verschillende fysiologische indicatoren bestudeerd, waaronder hartslag, bloeddruk, hartslagvariabiliteit, stofwisseling en neuro-endocriene processen. Voor sommige maten zijn verschillen gevonden, maar vooral het bewijs voor autonome markers zoals hartslag en hartslagvariabiliteit is niet consistent genoeg om één eenvoudige fysiologische handtekening van hyperarousal vast te stellen.

Hyperarousal betekent daarom niet automatisch dat iemand aantoonbaar een verhoogde hartslag of een bepaald cortisolniveau moet hebben.

6. Corticale hyperarousal

Een andere onderzoekslijn kijkt rechtstreeks naar hersenactiviteit.

Daarbij is vooral EEG interessant: het meten van elektrische activiteit van de hersenen.

Onderzoek naar slapeloosheid vindt relatief veel ondersteuning voor verhoogde hoogfrequente EEG-activiteit. Dit wordt geïnterpreteerd als aanwijzing dat bepaalde vormen van corticale activatie sterker aanwezig kunnen blijven wanneer het brein richting slaap zou moeten bewegen.

Een studie uit 2024 vond bijvoorbeeld verhoogde hoogfrequente EEG-activiteit bij mensen met insomnia tijdens zowel nachtelijke als overdag opgewekte slaap. Dat ondersteunt het idee dat corticale hyperarousal niet uitsluitend een verschijnsel van het moment van inslapen hoeft te zijn.

Dit betekent echter niet dat het brein van iemand met slapeloosheid simpelweg de hele nacht 'wakker' is.

Slaap en waakzaamheid zijn geen eenvoudige aan-uitknop.

Tijdens slaap kunnen bepaalde vormen van neurale activiteit en korte micro-arousals voorkomen terwijl iemand volgens andere criteria wel degelijk slaapt. Juist die fijnere slaapstructuur is een belangrijk onderwerp van modern slaaponderzoek.

7. Moe maar toch klaarwakker

Hyperarousal helpt een ervaring te begrijpen die op het eerste gezicht tegenstrijdig lijkt:

uitgeput zijn en toch niet kunnen slapen.

Vermoeidheid en arousal zijn namelijk niet elkaars exacte tegenpolen.

Iemand kan een sterke behoefte aan slaap hebben terwijl systemen die betrokken zijn bij aandacht, dreigingsdetectie, denken of lichamelijke activatie relatief actief blijven.

Dat zien we ook buiten slaap.

Na een bijzonder spannende gebeurtenis kan iemand lichamelijk doodmoe zijn en toch nog lange tijd klaarwakker blijven. Het systeem heeft slaap nodig, maar is tegelijkertijd nog bezig met wat er gebeurd is of met wat mogelijk gaat gebeuren.

Bij chronische slapeloosheid kan zo'n tegenstelling veel langduriger worden.

8. Stress en hyperarousal

Stress kan hyperarousal versterken, maar de twee begrippen zijn niet hetzelfde.

Stress beschrijft een veel breder proces waarin iemand reageert op eisen, veranderingen of bedreigingen. Hyperarousal beschrijft specifiek een verhoogde toestand van activatie.

Een stressvolle gebeurtenis kan bijvoorbeeld leiden tot:

stress → piekeren → emotionele spanning → verhoogde waakzaamheid → moeilijker slapen

Een paar slechte nachten na een stressvolle periode betekenen nog geen chronische slapeloosheid.

Bij sommige mensen herstelt de slaap vanzelf zodra de omstandigheden rustiger worden. Bij anderen kunnen processen ontstaan die het probleem langer in stand houden. Zorgen over slaap, veranderingen in slaapgedrag en aangeleerde associaties rond bed en slapen kunnen daar vervolgens aan bijdragen.

Hyperarousal kan daardoor zowel een reactie op omstandigheden zijn als onderdeel worden van een zichzelf versterkend slaappatroon.

9. Hyperarousal en waakzaamheid voor gevaar

Arousal heeft op zichzelf een belangrijke functie.

Wanneer ergens gevaar dreigt, is het nuttig dat het organisme alerter wordt. Aandacht verscherpt, het lichaam bereidt zich voor op handelen en slapen krijgt tijdelijk minder prioriteit.

Vanuit dat perspectief is arousal geen fout van het systeem.

Problemen kunnen ontstaan wanneer verhoogde waakzaamheid blijft bestaan terwijl er geen directe bedreiging meer is, of wanneer relatief onschuldige signalen steeds opnieuw als belangrijk worden behandeld.

Dat kan bijvoorbeeld gebeuren wanneer iemand 's nachts ieder geluid controleert, voortdurend lichamelijke sensaties volgt of steeds opnieuw beoordeelt of hij al in slaap valt.

Het wereldmodel speelt hierbij mogelijk mee. Wat iemand verwacht en als bedreigend of belangrijk interpreteert, beïnvloedt waar aandacht naartoe gaat en welke signalen betekenis krijgen.

Hyperarousal ontstaat echter niet uitsluitend uit gedachten of overtuigingen. Biologische kwetsbaarheid, ervaringen, stress en slaapregulatie kunnen eveneens bijdragen.

10. Hyperarousal tijdens de slaap

Een interessante ontwikkeling binnen het onderzoek is dat hyperarousal niet alleen wordt bestudeerd vóór het inslapen.

Ook tijdens de slaap kunnen verschillen bestaan.

Onderzoekers kijken bijvoorbeeld naar korte micro-arousals en subtiele veranderingen in de structuur en stabiliteit van slaap. Vooral bij slapeloosheid wordt onderzocht of bepaalde delen van de slaap minder stabiel zijn.

Ook REM-slaap krijgt daarbij aandacht. Een recente theoretische onderzoekslijn verbindt chronische insomnia met instabiliteit van REM-slaap en emotionele ontregeling, maar deze mechanismen zijn nog onderwerp van onderzoek.

Het eenvoudige beeld:

hyperarousal houdt je wakker

wordt daardoor steeds meer vervangen door een genuanceerder beeld:

hyperarousal kan mogelijk ook invloed hebben op hoe diep, stabiel en ononderbroken bepaalde slaapprocessen verlopen.

11. Hyperarousal en nachtmerries

Hyperarousal is ook relevant bij nachtmerries, maar de relatie moet voorzichtig worden geïnterpreteerd.

Angst, stress en traumagerelateerde klachten kunnen samengaan met zowel verhoogde arousal als meer verstoorde slaap en nachtmerries. Na een heftige nachtmerrie kan iemand bovendien wakker worden met sterke lichamelijke en emotionele activatie.

Daarna kan een nieuwe kringloop ontstaan:

nachtmerrie → wakker schrikken → verhoogde arousal → moeilijk opnieuw inslapen → grotere aandacht voor mogelijke volgende nachtmerries

Dat betekent niet dat hyperarousal dé oorzaak van nachtmerries is.

Nachtmerries hebben verschillende mogelijke achtergronden en functies. Hyperarousal is vooral één proces dat kan helpen verklaren waarom negatieve droomervaringen en verstoorde slaap elkaar bij sommige mensen kunnen versterken.

12. Is hyperarousal meetbaar?

Tot op zekere hoogte, maar er bestaat geen eenvoudige 'hyperarousaltest'.

Onderzoekers gebruiken verschillende soorten metingen:

• vragenlijsten over gedachten, spanning en ervaren arousal;

• EEG-metingen van hersenactiviteit;

• metingen van hartslag en hartslagvariabiliteit;

• hormonale en andere neuro-endocriene maten;

• slaaponderzoek;

• gedrags- en aandachtstaken.

Dat levert niet altijd hetzelfde beeld op.

Iemand kan zichzelf bijvoorbeeld zeer gespannen en wakker voelen zonder dat iedere fysiologische maat sterk verhoogd is. Andersom kunnen onderzoekers veranderingen meten waarvan iemand zich nauwelijks bewust is.

Hyperarousal moet daarom worden gezien als een meerdimensionaal concept, niet als één meetbare hoeveelheid die bij iedereen op dezelfde manier zichtbaar wordt.

13. Kan hyperarousal verminderen?

Omdat hyperarousal verschillende vormen kan aannemen, bestaat er niet één universele methode om haar te verminderen.

Bij chronische slapeloosheid richt behandeling zich bovendien meestal niet uitsluitend op 'ontspannen'. Cognities, gedrag, slaapgewoonten en aangeleerde associaties kunnen allemaal relevant zijn.

Voor chronische insomnia geldt cognitieve gedragstherapie voor insomnia, meestal aangeduid als CGT-I of CBT-I, als eerstekeuzebehandeling volgens de Europese richtlijn.

Daarbinnen kunnen verschillende mechanismen worden aangepakt, bijvoorbeeld:

• piekeren en overtuigingen rond slaap;

• langdurig wakker in bed liggen;

• onregelmatige slaapgewoonten;

• conditionering tussen bed en wakker zijn;

• voortdurende monitoring van slaap;

• spanning rond het moeten slapen.

Ontspanning kan daarbij nuttig zijn, maar je moet ontspannen kan paradoxaal genoeg opnieuw een opdracht worden waarop iemand zichzelf gaat controleren.

Dan verandert “slaap ik al?” alleen in:

“ben ik al ontspannen genoeg?”

Ook dat kan de aandacht juist bij waakzaamheid houden.

14. Tenslotte

Hyperarousal helpt verklaren waarom slaap niet uitsluitend een kwestie is van voldoende moe zijn. Om te kunnen slapen moet het systeem niet alleen slaapdruk opbouwen; bepaalde vormen van waakzaamheid en activatie moeten eveneens voldoende ruimte maken voor slaap.

Dat kan misgaan op verschillende niveaus. Gedachten kunnen blijven malen, emoties kunnen actief blijven, het lichaam kan gespannen aanvoelen en bepaalde hersenactiviteit kan verhoogd blijven. Onderzoek ondersteunt vooral cognitief-emotionele en corticale hyperarousal als belangrijke onderdelen van slapeloosheid, terwijl voor sommige fysiologische markers het bewijs minder eenduidig is.

Hyperarousal is daarmee geen simpele verklaring voor ieder slaapprobleem. Het biedt wel een belangrijk inzicht: soms is de vraag niet alleen waarom iemand onvoldoende slaperig is, maar ook waarom een deel van het systeem nog steeds zo waakzaam is.